Viktoriya ko‘li haqida

Ko‘l
Viktoriya
ingl. Lake Victoria, Victoria Nyanza
Morfometriya
Dengiz sathidan balandligi1134 m
O‘lchamlari320 × <275 km
Maydoni68 000 km²
Hajmi2760 km³
Qirg‘oq chizig‘idan ortiq 7000 km
Eng katta chuqurligi80 m
O‘rtacha chuqurligi40 m
Gidrologiya
Minerallashuv turichuchuk suvli 
Sho‘rligi0 ‰
Havzasi
Quyiladigan daryoKagera
Oqib chiqadigan daryoOq Nil
Joylashuvi
1° j. k. 33° sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
HududlarKagera, Mvanza, Mara, Nyanza, G‘arbiy provinsiya, Sharqiy mintaqa, Markaziy mintaqa
Африка
Точка
Viktoriya
Карта
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Viktoriya ko‘lining 1968-yildagi xaritasi

Viktoriya (Viktoriya-Nyanza, Ukereve) — Sharqiy Afrikadagi ko‘l, Tanzaniya, Keniya va Uganda hududida joylashgan. U ekvatorda, Sharqiy Afrika platformasining tektonik botiqligida, dengiz sathidan 1134 m balandlikda joylashgan. Maydoni — 68 ming km², hajmi — 2760 km³. U dunyoda maydoni bo‘yicha ikkinchi yirik chuchuk suvli ko‘l (Yuqori ko‘ldan keyin) va Afrikaning eng katta ko‘lidir. Eng katta uzunligi — 320 km, kengligi — 274 km. O‘rtacha chuqurligi 40 m (eng katta chuqurligi 80 m). Ugandada Oq Nil daryosida 1954-yilda Ouen-Fols to‘g‘oni qurilgach, ko‘l «dunyodagi eng katta foydali sig‘imga» (204,8 km³) ega suv omboriga aylantirildi.

Ko‘lda ko‘plab orollar bor, eng kattasi — Ukereve. Ko‘lga sersuv Kagera daryosi quyiladi, undan esa Viktoriya-Nil daryosi oqib chiqadi. Ko‘lda baliqchilik (100 dan ortiq baliq turi, ko‘plab endemiklar mavjud) va kemachilik rivojlangan. Asosiy portlari — Mvanza, Bukoba (Tanzaniya), Entebbe, Jinja (Uganda), Kisumu (Keniya). Rubondo (Tanzaniya) orolida milliy bog‘ bor. Maboko orolining Vinam qo‘ltig‘idagi (Keniya) miotsen davri yotqiziqlaridan viktoriapitek turkumiga mansub martishkasimon maymunning qoldiqlari topilgan. Xoma yarimorolida (Homa Peninsula), Nyayanga (Nyayanga) yodgorligidan parantropning ikkita eng qadimgi yirik oziq tishi hamda tosh qurollar, ya’ni ilk olduvay turiga mansub, yoshi 2,9 million yil (3,032 dan 2,581 million yil avvalgi davrga oid) bo‘lgan qurollar topilgan. Bundan tashqari, u yerda bir begemotning qovurg‘a bo‘lagida chuqur kesik, boshqa begemotning boldir suyagida esa to‘rtta qisqa, o‘zaro parallel kesik aniqlangan.

Ko‘lni kashf etib, uni qirolicha Viktoriya sharafiga nomlagan shaxs — britaniyalik sayyoh Jon Henning Spik (1858-yil).

Etimologiyasi

Mahalliy aholi ko‘lni Nyanza (ya’ni ko‘l) deb atagan. J. Spik mahalliy nomga qirolicha Viktoriyaning ismini qo‘shgan va ko‘l 1920-yillargacha Viktoriya-Nyanza deb atalgan. Hozir Viktoriya ko‘li uch davlat hududida joylashgan va ularning har birida ko‘l bo‘yida yashovchi xalqlarning etnonimlaridan kelib chiqqan bir nechta nom mavjud. 1960-yillarda bu davlatlar ko‘lga hamma uchun yagona yangi nom berish masalasini muhokama qilgan. Uchala mamlakatda ham ishlatiladigan suahili tilida quyidagi nomlar taklif etilgan: Uhuru — erkinlik, mustaqillik; Shirikisho — ittifoq, birlashish; Umoja — birlik, ammo yakuniy qaror qabul qilinmagan.

Shakllanishi

Viktoriya ko‘li va Buyuk Rift vodiysi

Ko‘l Sharqiy Afrika yassi tog‘ligining shimoliy qismidagi yotiq tektonik botiqlikni egallagan; shimol tomondan lava oqimi uning suvini to‘sib turadi. Ko‘l antropogen davrining o‘rtalarida, Albert va Eduard ko‘llarining botiqliklari Sharqiy Afrika yoriqlar zonasining markaziy tarmog‘ida hosil bo‘lib, Kongo botig‘iga avvalgi suv oqimini buzgan paytda shakllangan. Yangi oqim tizimi sharqqa, yassi tog‘likdagi botiqlik tomon yo‘nalgan va u yerda, ayniqsa seryog‘in davrlarda, juda katta maydonni egallagan suv havzasi vujudga kelgan. Qadimgi ko‘ldan suv g‘arbga — Albert ko‘liga, undan esa Myorchison sharsharasi shakllanishi bilan Viktoriya-Nil daryosi orqali Nil tizimiga oqib chiqa boshlagan. Viktoriya va shimolroqda joylashgan Kyoga ko‘llari qadimgi suv havzasining qoldiqlaridir.

Ko‘lning yevropaliklar tomonidan kashf etilishi

30-iyul (1858-yil) kuni ingliz sayyohi va tadqiqotchisi Jon Henning Spik Nyanza ko‘lini yevropaliklar uchun kashf etib, uni qirolicha Viktoriya sharafiga nomladi. Uning sayohat qaydlari saqlanib qolgan bo‘lib, ularda mahalliy aholidan olingan ma’lumotlar asosida ko‘l Nilning boshlanish manbai ekanini taxmin qilgan. Londonga qaytgach, u Qirollik geografiya jamiyatida Nil daryosining boshlanish manbaini kashf etganini e’lon qildi. 1860-yilda Spik Viktoriya ko‘liga navbatdagi ekspeditsiyaga boshchilik qildi va uning davomida ko‘lga quyiladigan Kagera daryosini, shuningdek, undan oqib chiqadigan Viktoriya-Nil daryosini aniqladi. Bu daryo Ko‘k Nil bilan qo‘shilib, Nil daryosini hosil qiladi. Spik Viktoriya-Nil bo‘ylab pastga suzib, keyin shu yo‘lni quruqlikdan ham bosib o‘tdi va shu orqali Nilning boshlanish manbaini topganini isbotladi. Shunga qaramay, Yevropadagi bahslar Genri Stenli ekspeditsiyasi qaytguniga qadar davom etdi. U «New York Herald Tribune» gazetasi muxbiri va mashhur sayyoh edi. Stenli Afrikaga uch marta ekspeditsiya uyushtirgan, ulardan birida Viktoriya ko‘liga borib, Spikning da’vosini tasdiqlagan.

Geografiyasi

Viktoriya ko‘lining batimetrik xaritasi

Qirg‘oqlari kuchli parchalangan, past va tekis, ko‘pincha botqoqlashgan; janubi-g‘arbida esa baland va tik. Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi 7000 km dan ortiq. Yirik qo‘ltiqlari — Vinam (Kavirondo), Spik, Smit-Saund. Ko‘plab orollar bor, ularning umumiy maydoni qariyb 6 ming km² (ko‘l maydonining taxminan 10 % i, eng yiriklari — Ukereve va Sese orollari).

Ko‘l atrofi savannalar bilan o‘ralgan, shimoli-g‘arbda esa qirg‘oqqacha nam, barg to‘kuvchi va doim yashil daraxtlardan iborat ekvatorial o‘rmon (asosan ikkilamchi o‘rmon) yetib keladi. Ko‘l asosan atmosfera yog‘inlari va ko‘plab daryolarning suvlari hisobiga to‘yinadi. Ulardan eng sersuvi — Kagera daryosi, Nilning boshlanish manbalaridan biri. O‘rtacha yillik suv kirimi 114 km³ (daryolardan 16 km³, atmosfera yog‘inlaridan 98 km³), ko‘l yuzasidan yillik bug‘lanish esa 93 km³ ni tashkil etadi. Suv oqimi (21 km³) Viktoriya-Nil daryosi orqali chiqadi va daryoning ko‘ldan chiqish joyidan 2,5 km pastda joylashgan Ouen-Fols GES to‘g‘oni yordamida boshqariladi. Ko‘l sathining o‘rtacha yillik tebranish amplitudasi 0,3 m (45 yillik kuzatishlardagi eng katta yillik qiymat 1,74 m). Tropik momaqaldiroqlar paytidagi dovul shamollari kuchli bo‘ronlarni keltirib chiqaradi.

Sharqiy qirg‘oqlar yaqinida oltin va olmos qazib olinadi. Ko‘l Hind okeani sohillari bilan Kisumu — Mombasa va Mvanza — Tabora — Dorussalom temiryo‘llari orqali bog‘langan.

Ko‘lning shimoliy qirg‘og‘idan ekvator o‘tadi. Eng katta chuqurligi 80 m bo‘lgan ko‘l ancha chuqur ko‘llar qatoriga kiradi.

Chuqur suvli qo‘shni Tanganika va Nyasa ko‘llaridan farqli ravishda, ular Afrika riftlari tizimi doirasida joylashgan bo‘lsa, Viktoriya ko‘li Buyuk yoriq vodiysining sharqiy va g‘arbiy qismlari o‘rtasidagi sayoz botiqlikni to‘ldiradi. Ko‘lga yomg‘irdan barcha irmoqlari keltiradigan suvdan ham ko‘proq suv tushadi.

Ko‘l atrofida 30 million kishi yashaydi. Ko‘lning janubiy va g‘arbiy qirg‘oqlarida xayya[ingl.] xalqi yashaydi; bu xalq yevropaliklar kelishidan ancha oldin ham qahva yetishtira olgan.

Iqlimi

Iqlimi ekvatorial-tropik bo‘lib, yiliga ikki marta yomg‘irli mavsum kuzatiladi. Yanvarning o‘rtacha harorati 22 °C, iyulniki esa +20 °C. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1500—1600 mm. Birinchi yomg‘irli mavsum martdan maygacha, ikkinchisi esa oktabrdan dekabrgacha davom etadi. Qirg‘oqlar va orollarda o‘tkazilgan yog‘in o‘lchovlari ko‘lning o‘rtasida qirg‘oqlariga qaraganda taxminan 30 % ko‘proq yog‘in tushishini ko‘rsatdi. Ko‘lning o‘ziga xos xususiyati — tropik bo‘ronlar vaqtida dovul shamollari tufayli yuzaga keladigan kuchli to‘lqinli bo‘ronlardir. Sayyoradagi umumiy iqlim o‘zgarishlari, shuningdek, Afrikada o‘rmonlarning jadal kesilishi natijasida yog‘inlar miqdori va takrorlanish chastotasi kamaymoqda. So‘nggi yillarda Keniya, Efiopiya, Somali, Eritreya va Jibutida jala yomg‘irlar juda kam uchraydigan, hatto umuman yog‘maydigan holga kelgan. Bu daryolarning suv sathini pasaytiradi hamda ko‘llar, jumladan Viktoriya ko‘li maydonini qisqartiradi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bu mamlakatlarda kuchli qurg‘oqchilik tufayli juda oz suv zaxirasi qolgan. Yomg‘ir yog‘magani sababli yaylovlar ham ancha qisqargan va bu chorva mollariga nihoyatda salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bularning barchasi dunyoning ushbu qismida yashovchi qariyb 110 million kishining hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirmoqda.

1956—1978-yillardagi o‘rtacha yog‘in miqdori, millimetrda

ShaharYanvarFevralMartAprelMayIyunIyulAvgustSentabrOktabrNoyabrDekabrYillik jami
Jinja6485141195140697083100141161871336
Entebbe881011792602351216979721261791111620
Kalangala13513723934032216296941141592102082216
Bukoba1501802543983168951661021531951932147
Kagondo119152219362234472640941152011611770
Mvanza1021141561777116152125991581461100
Musoma5984123182101242122315311778895
Kisumu719815523417579639084871391021377

Gidrologiya

Ugandadagi Viktoriya ko‘li.

Ko‘l asosan yog‘inlar hisobiga to‘yinadi: jami suv kirimining qariyb 80 % i yog‘inlardan keladi. Bundan tashqari, unga ko‘plab daryolar, irmoqlar va soylar quyiladi. Manbaidan qat’i nazar, o‘rtacha suv kirimi 114 km³ ni tashkil etadi. Irmoqlardan taxminan 16 km³, yog‘inlardan esa 98 km³ suv keladi. Ko‘l yuzasidan yillik bug‘lanish 93 km³ ga yetadi. Kuzatishlarning barcha yillari davomida yillik bug‘lanadigan suv miqdori deyarli o‘zgarmagan deb hisoblanadi. Ko‘l sathining o‘rtacha tebranish amplitudasi 0,3 m, qayd etilgan 45 yillik kuzatish davridagi eng katta yillik amplituda esa 1,74 m.

Viktoriya ko‘lining suv balansi 1938-yilda Xyorst va Fillips tomonidan o‘rganila boshlangan. Tadqiqotlarda 1896-yildan boshlab qayd etilgan suv sathi o‘zgarishlari va yog‘in miqdori haqidagi ma’lumotlardan foydalanilgan. O‘rtacha yillik yog‘in miqdori — 1151 mm gacha, suv sarfi — 276 mm, oqim — 311 mm. O‘lchov va baholashlar mutlaqo aniq emas, chunki yog‘inlarning roli yetarlicha baholanmagan, biroq suv balansi ancha aniq hisoblangan.

1970-yilda Boui va Beyker ko‘l suv balansining tarkibiy qismlarini batafsil tahlil qilib, yanada keng qamrovli tadqiqot o‘tkazgan. Ko‘ldagi uzoq muddat ishlagan 8 ta stansiya yozuvlariga ko‘ra, yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1650 mm ga yetadi. Ma’lumotlar 1984-yilda Gidrologiya instituti tomonidan yangilangan. Xabarlarga ko‘ra, yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1949-yildagi 1281 mm dan 1961-yildagi 2201 mm gacha o‘zgargan.

1961—1964-yillarda ko‘lning gidrologik rejimi jiddiy o‘zgargan. Bu yillar uzluksiz va kuchli jala yomg‘irlar bilan ajralib turib, ular suv sathini 2,5 m ga ko‘targan. Bundan tashqari, 1954-yilda Viktoriya-Nil daryosiga suv oqimini tartibga soluvchi Nalubale («Ouen sharsharasi») to‘g‘oni qurilgan. Bu voqea 1967-yilda Ko‘llar gidrometeorologik tadqiqotlari tashkilotining (VMO) Jahon meteorologiya tashkiloti (VMO) va BMT Taraqqiyot dasturi (BMTTD) dasturi doirasida tuzilishiga olib kelgan.

Ko‘l sathi ko‘p jihatdan yog‘in miqdoriga bog‘liq. So‘nggi yillarda yog‘inlar kamaygan, bu esa Yer iqlimining umumiy isishidan tashqari, Afrika va ko‘l atrofidagi o‘rmonlarning yo‘q qilinishi bilan ham izohlanadi. 2010-yilda ko‘l sathi 80 yil ichidagi eng past darajaga tushgan va 1990-yilga nisbatan qariyb bir metr past bo‘lgan. Ko‘l sathi 1896-yildan buyon o‘lchab kelinadi. Eng yuqori sath 1906 va 1917-yillarda qayd etilgan, ammo 1961-yilgacha u nisbatan barqaror bo‘lib qolgan.

1956—1978-yillardagi Viktoriya ko‘lining suv balansi
YilYog‘inlardan suv kirimi (mm)Kagera daryosidan suv kirimi (m³×106)Barcha manbalardan suv kirimi (m³×106)Barcha manbalardan suv kirimi (mm)Suv chiqimi (m³×106)Suv chiqimi (mm)Suv kirimi va chiqimi o‘rtasidagi farq (m³×106)Ko‘l sathi Jinja shahri yaqinida (m)
19561787491819 32628819 636293−31010,91
19571727629918 12127020 112300−198111,02
19581622541214 62921819 671294−504210,94
19591702473013 31019918 434275−512410,84
19601827616017 52626220 348304−282210,87
19612370489521 85632620 577307+127911,94
19621919911436 13653938 716578−258012,39
1963212110 94134 66451744 788668−10 12412,91
1964201111 04532 33248350 476753−18 14412,88
19651663776017 42826046 878700−29 45012,48
1966188979512143532042 950641−21 51512,32
19671752642121 44832037 832565−16 38412,31
1968211410 37532 60048743 305646−11 30512,58
1969177089232108331546 006687−24 92312,36
19701865847727 57241244 282661−16 71012,45
19711639703020 13930139 510590−19 37112,17
19721975758719 95029837 540560−17 59012,35
19731749771719 98229838 467574−18 48512,05
19741657733120 94631335 046523−14 10011,97
19751826608218 96828333 326497−14 35812,04
19761781593214 40921534 835520−20 42611,82
19771938698029 14743535 999537−685212,13
19782041852535 57553139 383588−380812,56
Davr bo‘yicha o‘rtacha1858741822 98234335 136524−12 154

Hayvonot va o‘simlik dunyosi

Viktoriya ko‘lida 200 dan ortiq baliq turi bor. Ulardan asosiy ovlanadiganlari — tilapiya va Nil olabug‘asi.

. Ko‘l suvlarida juda ko‘p timsohlar yashaydi. Bundan tashqari, bu yerda qadimgi chuchuk suv baliqlari guruhining vakili — marmarsimon yoki katta protopter ham hanuz uchraydi. U jabralari hamda o‘pkasi orqali nafas ola oladi. Bu noyob baliq oddiy baliqlar bilan quruqlik hayvonlari o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi.

Ko‘l qirg‘oqlari va orollarida se-se pashshasi.

Rubondo

Ko‘l hududida qo‘riqxonalar va milliy bog‘lar mavjud. Rubondo oroli milliy bog‘ida — Rubondo Island (450 km²) — atrof-muhitni muhofaza qilish uchun avtomobilda harakatlanish taqiqlangan. Shu bois piyoda sayr paytida hayvonlarni yaqinroq masofadan kuzatish mumkin.

Orolda yirik yirtqich hayvonlar yo‘q, ammo Rubondoning hayvonot va o‘simlik dunyosi nihoyatda boy va xilma-xil. Qalin o‘rmon, savanna, siyrak o‘rmon va botqoqliklar uyg‘unligi ko‘plab xilma-xil hayvonlar, jumladan ayrim noyob turlarning yashashi uchun qulay sharoit yaratgan. Masalan, sitatunga (antilopasi, botqoqliklarda yashaydigan) Tanzaniyada deyarli faqat Rubondo orolida uchraydi. Sitatunganing tuyoqlari ancha uzun (10 sm) va bir-biridan keng joylashgan. Bundan tashqari, bu yerda fillar, karkidonlar, jirafalar, qilichshox antilopalar, begemotlar, timsohlar, semiztanali maymunlar, shimpanzelar, yashil martishkalar, jayralar, mangustlar, pitonlar (ular kichik antilopani ham yuta oladi), mambalar, kobralar, qora ilonlar, kapalaklar va ko‘plab qushlar: baliqchi burgutlar, burgutlar, ulkan qarqaralar, ibislar va qirol baliqchilari.

Ekologik holat

Ko‘l sathi balandligining o‘zgarishlari

Ko‘lning ekologik holatiga mahalliy aholi sonining jadal o‘sishi, barcha qirg‘oqlar bo‘ylab o‘rmonlarning yalpi kesilishi, baliq eksporti sanoatining haddan tashqari rivojlanishi, begona o‘simlik va hayvon turlarining kirib kelib moslashishi va buning oqibatida 50 % dan ortiq mahalliy baliq turining yo‘qolib ketishi (ilgari faqat rang-barang olabug‘alarning qariyb 400 turi bo‘lgan), haddan tashqari ko‘payayotgan suvo‘tlar hamda korxonalarning tozalanmagan oqova suvlari va qirg‘oqbo‘yi aholi punktlarining kanalizatsiya suvlari ko‘lga oqizilishi jiddiy xavf tug‘dirmoqda.

Baliqlar sonini ko‘paytirish maqsadida ko‘l suviga Nil olabug‘asi qo‘yib yuborilgan, bu esa ko‘plab mahalliy baliq turlarining yo‘qolishiga olib kelgan. Yetkazilgan zarar juda katta va uning ko‘p qismini tiklab bo‘lmaydi. Ko‘l bo‘yidagi o‘z ehtiyojini qondirishga asoslangan an’anaviy jamoaviy turmush tarzi izdan chiqib, asta-sekin yo‘qolmoqda.

Ko‘lning jadal qurishiga evtrofikatsiya va ko‘payib borayotgan oqova suvlardan tashqari, suv nilufarlari ham sabab bo‘lmoqda. G‘oyat chidamli va tez ko‘payuvchi bu chuchuk suv o‘simliklari Afrikaga XX asr boshida manzarali o‘simlik sifatida olib kelingan. O‘shandan beri ular tez tarqalmoqda. 1990-yillarning oxirida suv nilufarlari Viktoriya ko‘lida baliqlar sonining keskin kamayishiga sabab bo‘lgan, chunki ular suvdan katta miqdorda kislorod yutadi. Bundan tashqari, ularning mo‘ylovlari va barglari ko‘lga kiruvchi hamda undan chiquvchi suv yo‘llarini to‘sib, baliqchilik va kemachilikni qiyinlashtiradi. OSIENALA suv nilufarlarining tarqalishini kuzatib boradi va ular ko‘payganda shoshilinch choralar ko‘radi.

Viktoriya ko‘lida suv sathi pasaygani munosabati bilan 2006-yil boshida «BMTning tabiiy ofatlar oqibatlarini kamaytirish tashkiloti» (ingl. UN’s International Strategy for Disaster Reduction) vakili Ugandadagi gidroelektr stansiya ko‘ldan bundan 50 yil avval imzolangan tegishli xalqaro shartnomada belgilanganidan ko‘proq suv sarflayotganini ma’lum qildi.

Ko‘lni himoya qiluvchi tashkilotlar

Viktoriya ko‘li atrofida aholi zichligining ortishi

Viktoriya ko‘lida «Tirik ko‘llar» tashabbusining hamkor tashkiloti — OSIENALA (Viktoriya ko‘li do‘stlari jamiyati) bo‘lib, Keniyada ro‘yxatdan o‘tgan, biroq Tanzaniya va Ugandada ham faoliyat yuritadigan notijorat jamoat tashkilotidir. Uning 150 nafar a’zosi orasida baliqchilar, dehqonlar, jamoaviy guruhlar, tabiatshunoslik to‘garaklari, mahalliy jamoalar, nodavlat tashkilotlar va mintaqaning ilmiy institutlari bor.

Hozirgi vaqtda OSIENALA Keniyadagi 4 million tub aholining qashshoqligiga qarshi kurashmoqda va qo‘shnichilik hamda urug‘-aymoq jamoalarining salohiyatini kuchaytirishga intilmoqda. Maqsad — ularning faoliyatini o‘zini o‘zi boshqarish va o‘z mintaqasidagi atrof-muhitni mustaqil himoya qilish asosida yo‘lga qo‘yish. Hozir Viktoriya ko‘li do‘stlari jamiyati negizida xalqaro ECOVIC — Viktoriya ko‘li resurslarini boshqarish bo‘yicha Sharqiy Afrika jamoalari tashkiloti tashkil etilgan.

Ommaviy madaniyatda

  • Viktoriya ko‘li, uning qirg‘oqlari va orollari Jyul Vernning ««Havo sharida besh hafta» romanida tasvirlangan. Unda sayohatchilar Nilning boshlanish manbaini izlab, ko‘lni sharqdan shimoli-g‘arbga tomon kesib o‘tishadi (18- va 19-boblar).
  • «Havo sharida besh hafta» (1962-yil) badiiy filmida professor Fergyuson va uning hamrohlari Zanzibardan G‘arbiy Afrikaga, Volta.
  • daryosi tomon ekspeditsiya davomida Viktoriya ko‘li ustidan havo sharida uchib o‘tadilar.Ivan Yefremovning ««Oykumena chekkasida» tarixiy romanida qadimgi misrliklarning ekspeditsiyasi kemalarda Punt mamlakatiga (hozirgi Somali) yetib borgan, u yerdan esa piyoda guruhlar Zambezi daryosi va Viktoriya ko‘ligacha yetgan (1-qism — «Baurjedning sayohati»).
  • Andrey Gusevning «Mombasadagi konsummatsiya» (2017-yil) qissasida bosh qahramonlar — Endi va Jennifer — asal oyini o‘tkazish uchun Mombasadan Kisumuga, Viktoriya ko‘li bo‘yiga yo‘l oladilar, so‘ng ko‘l o‘rtasidagi Keniyaga qarashli Takaviri (Takawiri) orolida joylashgan pansionatda dam oladilar.

Adabiyotlar