Titikaka ko‘li haqida

Ko‘l
Titikaka
ispancha Titicaca, kechua Titiqaqa, aymara Titiqaqa
Вид на озеро с острова Исла-дель-Соль.19 ноября 2007 года
Ko‘lning Isla-del-Sol orolidan ko‘rinishi.
19-noyabr 2007-yil
Morfometriya
Dengiz sathidan mutlaq balandligi3812 m
O‘lchamlari176 × 66 km
Maydoni8372 km²
Hajmi893 km³
Qirg‘oq chizig‘i uzunligi1125 km
Eng katta chuqurligi281 m
O‘rtacha chuqurligi107 m
Gidrologiya
Suvning minerallashuvi turichuchuk 
Sho‘rligi780—1030 mg/l 
Tiniqligi4,5—10,5 m
Havzasi
Suv yig‘ish havzasi maydoni58 000 km²
Oqib chiqadigan daryoDesaguadero
Joylashuvi
15°50′11″ j. k. 69°20′19″ g‘. u.HGЯO
Mamlakatlar
HududlarPuno, La-Pas
Южная Америка
Точка
Titikaka
Карта окрестностей озера Титикака
Titikaka ko‘li va uning atrofi xaritasi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Titikaka (ispancha Titicaca, kechua Titiqaqa, aymarcha Titiqaqa) — Janubiy Amerikadagi eng katta chuchuk suv zaxirasiga ega va suv yuzasi maydoni bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turadigan ko‘l (birinchi o‘rinda Marakaybo ko‘li turadi, ammo u ba’zan dengiz qo‘ltig‘i deb ham hisoblanadi). Ko‘pincha uni dunyodagi eng baland joylashgan kema qatnoviga yaroqli ko‘l deb atashadi.

U And tog‘laridagi Altiplano yassitog‘ligida, quyidagi ikki mamlakat chegarasida joylashgan: Peru va Boliviya.

Ko‘l bo‘yidagi eng yirik shahar — Puno; u g‘arbiy qirg‘oqda joylashgan. Undan 19 km uzoqlikda Tiuanako shahri bor. Ko‘l atrofi va orollarda ushbu xalqlarga mansub aholi manzilgohlari ko‘p: aymara hamda kechua. Aholining bir qismi qamishdan yasalgan suzuvchi orollarda yashaydi; ular uros (uros).

Ko‘lning Yevropadagi ilk tasvirini 1554-yilda taqdim etgan ispaniyalik yilnomachi — Syesa de Leon.

Etimologiyasi

Dastlab Titikaka nomi Isla-del-Sol oroliga nisbatan ishlatilgan. Bu nom mahalliy aholining kechua tilidagi ikki so‘zidan tuzilgan: titi — «qo‘rg‘oshin» va kaka — «tosh, tog‘».

Mahalliy aymara xalqi orasida ko‘l Mamakota deb atalgan, undan ham avval esa Pukina deb nomlangan, ya’ni «pukina xalqi mamlakatida joylashgan».

Fizik ko‘rsatkichlari

Ko‘l bir-biridan deyarli ajralgan ikkita qismdan iborat bo‘lib, ular Tikina bo‘g‘ozi orqali tutashadi. Bo‘g‘ozning eng tor joyi 800 m. Katta qismi Lago-Grande (Lago-Chukito deb ham ataladi) bo‘lib, uning o‘rtacha chuqurligi 135 m, eng katta chuqurligi esa 284 m. Kichik qismi Vinyaymarka (Lago-Pekenyo, ya’ni «kichik ko‘l» deb ham ataladi) bo‘lib, o‘rtacha chuqurligi 9 m, eng katta chuqurligi 40 m. Butun ko‘lning o‘rtacha chuqurligi 107 m.

Ko‘l suv yuzasining maydoni 8372 km², suv sathining balandligi esa dengiz sathidan 3812 m (mavsumga qarab sezilarli darajada o‘zgaradi).

Ko‘lning markaziy qismida suv harorati deyarli o‘zgarmaydi va 10—12 °C ni tashkil etadi, ammo qirg‘oq yaqinida ko‘l suvi tunda ko‘pincha muzlaydi.

Ko‘lga Altiplanoni o‘rab turgan muzliklardan boshlanuvchi 300 dan ortiq daryo quyiladi. Titikaka ko‘liga quyiladigan beshta asosiy daryo tizimi — Ramis, Koata, Ilave, Uankane va Suches. Ko‘lda 41 ta orol bor, ulardan ayrimlarida aholi zich yashaydi.

Ko‘ldan Desaguadero daryosi oqib chiqadi va Uru-Uru oqimsiz ko‘liga quyiladi. U Boliviya hududida joylashgan. Bu daryo oqimi ko‘l suv balansining 5 foizidan ham kamini tashkil etadi — suvning katta qismi kuchli shamollar va quyosh nurlanishi ta’sirida bug‘lanib ketadi. Suvning sho‘rligi taxminan 1 ‰ bo‘lgani uchun Titikaka chuchuk suvli ko‘l hisoblanadi. Ko‘l havzasi deyarli yopiq.

2000-yildan buyon Titikaka ko‘lida suv sathi muntazam pasayib kelmoqda. Faqat 2009-yilning aprelidan noyabrigacha suv sathi 81 sm pasayib, 1949-yildan beri eng past darajaga tushdi. Bunga yomg‘irli mavsumlarning qisqarishi va ko‘lga quyiladigan daryolarni to‘yintiruvchi muzliklarning erishi sabab bo‘lmoqda. Suvning ifloslanishi ham tobora jiddiy tashvish tug‘dirmoqda: ko‘l atrofidagi shaharlar kengaymoqda, ayrim hollarda esa qattiq chiqindilarni qayta ishlash hamda oqova suvlarni tozalash infratuzilmasi bu o‘sishga yetib bora olmayapti. Global tabiat jamg‘armasi (GNF) ma’lumotlariga ko‘ra, Titikaka ko‘lining biologik xilma-xilligiga suv ifloslanishi va antropogen kelib chiqishli yangi ifloslantiruvchi moddalar paydo bo‘lishi xavf solmoqda. 2012-yilda GNF ko‘lni «Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi yil ko‘li» deb e’lon qildi.

Geologik tarixi

Geologik tadqiqotlar davomida And tog‘larining tuzilishi, ko‘l hamda boshqa suv havzalarining faunasi va kimyoviy tarkibi o‘rganilib, taxminan yuz million yil oldin Titikaka ko‘li hozirgidan 3750 metr pastda joylashgani va dengiz qo‘ltig‘i bo‘lgani aniqlangan. Tog‘ yonbag‘irlarida hanuz dengiz to‘lqinlari urilishining izlari, qirg‘oqlarda esa dengiz hayvonlarining toshqotgan qoldiqlari saqlanib qolgan.

U pleystotsen davrida kattaroq Ballivyan muzlik ko‘lining bir qismi bo‘lgan (ispancha Ballivián). Uning tarkibiga hozirgi Salar-de-Koypasa va Salar-de-Uyuni sho‘rxoklari, shuningdek, Poopo ko‘li ham kirgan.

Flora va faunasi

Ko‘ldagi suv o‘simliklarining xilma-xilligi kam. Qirg‘oq bo‘ylab ko‘pincha totora qamishi (Schoenoplectus californicus subsp. tatora) uchraydi; u qirg‘oq zonasida 3 metr chuqurlikkacha o‘sadi. Chuqurroq suvlarda (10 metrgacha) rdestlar va xara suvo‘ti o‘sadi. Sayoz joylarda quyidagi o‘simliklar uchraydi: suv qirqqulog‘i azolla, suv yasmiqchasi, mingbarg (Myriophyllum) va elodeya.

Ko‘lning baliqlar faunasi aslida juda kambag‘al bo‘lib, chuchuk suvlarga xosdir. Mahalliy baliqlar faunasi faqat karptishsimonlar turkumiga mansub Orestias urug‘i baliqlari (taxminan 20 tur qayd etilgan) va Trichomycterus urug‘iga mansub laqqasimon baliqlardan (2 tur: T. rivulatus va T. dispar) iborat. Titikaka ko‘li havzasidagi daryolarda, shuningdek, astoblepidlar oilasiga mansub Astroblepus stuebeli laqqasimon balig‘i uchraydi, lekin u ko‘lning o‘zida aniqlanmagan. Doktor V. V. Chernavin 1944-yilda Persi Sleyden jamg‘armasining 1937-yilgi ekspeditsiyasi to‘plagan materiallar asosida Orestias urug‘ini qayta ko‘rib chiqib, bir qancha yangi turlarni tavsiflagan. «Parenti» (1984) ishida Orestias urug‘i turlari ro‘yxati keltirilgan. Chernavin o‘z tadqiqotida quyidagilarni qayd etgan: O. cuvieri va O. pentlandii duragayi, shuningdek, ehtimoliy duragay — O. olivaceus va O. agassii.

XX asrda ko‘lga kamalakrang gulmohi Salmo gairdneri (1939-yilda) va aterinasimonlar turkumiga mansub baliq Basilichthys bonariensis (1955–56-yillarda) qo‘yib yuborilgan. Ular ko‘lning endemik baliqlar faunasiga katta zarar yetkazgan. Orestias urug‘ining yirik turi Orestias cuvieri 1938-yildan keyin qirilib ketgan; u o‘sha yili oxirgi marta kuzatilgan. Urug‘ning boshqa turlari ham hozir yo‘qolib ketish xavfi ostida deb hisoblanadi. Ko‘ldagi Orestias baliqlarida so‘rg‘ichli parazit chuvalchanglar — Diplostomum sp. (baliqlarning bosh suyagi bo‘shlig‘ida yashaydi) va Ligula intestinalis (qorin bo‘shlig‘ida yashaydi) parazitlik qiladi.

Ko‘lda qurbaqalarning 2 turi yashaydi. Ular Telmatobius urug‘iga mansub.

Suvosti arxeologik tadqiqotlari

2000-yil avgustida italiyalik g‘avvoslar va arxeologlar guruhi suv ostida, 30 m chuqurlikda toshdan ishlangan supani — taxminlarga ko‘ra qadimgi tosh yo‘l qoplamasini, uzunligi qariyb 1 km bo‘lgan devorni va odam boshiga o‘xshatib toshdan yo‘nilgan haykalni topdi. Bu haykal Tiuanako shahrida (Titikaka ko‘lidan 19 km uzoqlikda) topilgan shunga o‘xshash tosh haykallarga o‘xshaydi. Topilmalar taxminan 1500 yillik deb baholanadi. Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, ko‘l tubida Vanaku shahri bo‘lgan.

2020-yilda Perudagi Titikaka ko‘li tubini o‘rgangan amerikalik va belgiyalik antropologlar qopqoqli tosh qutichani topishdi. Unda tikanli ustritsa chig‘anog‘idan yasalgan lama haykalchasi hamda o‘ralgan zarhal varaq bor edi. Ular, ehtimol, inklarning qurbonlik marosimi uchun mo‘ljallangan. Bu topilma Titikaka ko‘lining inklar uchun ulkan madaniy va diniy ahamiyatga ega bo‘lganini hamda ularning imperiyasi tarkibidagi tarqoq xalqlarni birlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qilganini tasdiqlaydi.

Galereya

Havolalar