Kongo daryosi haqida

Kongo
Река Конго возле Малуку
Maluku yaqinidagi Kongo daryosi
Tavsifi
Uzunligi 4374 km
Havzasi 4 014 500 km²
Suv sarfi 41 800 m3/s
Oqim
Boshlanish joyi  
 • Balandligi 1590 m
 • Koordinatalari 11°46′16″ j. k. 26°30′46″ sh. u.HGЯO
Quyilish joyi Atlantika okeani
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 6°04′45″ j. k. 12°27′00″ sh. u.HGЯO
Joylashuvi
Suv tizimi Atlantika okeani

Mamlakatlar
Конго (река) (Демократическая Республика Конго)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Kongo (Zair, Lualaba) — Markaziy Afrikadagi daryo bo‘lib, asosan Kongo Demokratik Respublikasi hududidan oqib o‘tadi (qisman uning Kongo Respublikasi va Angola bilan chegaralari bo‘ylab oqadi). Yuqori oqimida (Kisangani shahridan yuqorida) Lualaba deb ataladi. Afrikadagi eng sersuv va uzunligi bo‘yicha ikkinchi daryo (Afrikada Nildan keyin), dunyoda esa sersuvligi bo‘yicha Amazonkadan keyingi ikkinchi daryo: yillik oqim hajmi 1318,2 km³ bo‘lib, Amazonkanikidan taxminan 5 marta kam. Quyi oqimida eng katta chuqurligi 220 m yoki undan ortiq bo‘lgani sababli Ginnesning rekordlar kitobiga dunyodagi eng chuqur daryo sifatida kiritilgan. Ekvatorni ikki marta kesib o‘tadigan eng yirik daryo hisoblanadi.

Nomining kelib chiqishi

Daryoning quyilish joyini 1482-yilda portugaliyalik dengizchi Diogu Kan kashf etib, uni Riu-di-San-Jorji — «Avliyo Georgiy daryosi» deb atagan; keyinchalik daryo Riu-di-Padran — «padran daryosi» (padran — Portugaliya gerbi va hududga egalik yozuvi tushirilgan tosh xoch; XV asrda daryo og‘ziga o‘rnatilgan shunday padran 1859-yilda topilgan) deb ham atalgan. O‘sha yillarda mahalliy Zair nomi ham aniqlangan; u mahalliy tildagi nzadi yoki nzari — «katta daryo» so‘zlaridan kelib chiqqan. Ammo daryo quyilish joyi yaqinida Kongo davlati joylashgani uchun daryo Kongo deb ham atalgan. Hozir ham anʼanaga ko‘ra aynan shu nom daryoning asosiy nomi hisoblanadi. Biroq ilgari Zair deb atalgan davlatda 1971–1997-yillarda daryoga Zair nomi berilganini hisobga olib, rus tilidagi kitoblar va xaritalarda qo‘sh nom — Kongo (Zair).

Geografiyasi

Daryo havzasi

Daryoning boshlanish joyi — Mumena qishlog‘i.

Kongoning Lualaba boshlanish joyidan hisoblangan uzunligi — 4374 km (Chambeshi daryosi boshlanish joyidan — 4700 km). Havzasi maydoni 3457 mingdan 3820 ming km² gacha. Lualaba boshlanish joyi KDRning janubi-sharqida, Zambiya bilan chegara yaqinidagi platoda joylashgan. Boshqa maʼlumotlarga ko‘ra, Kongoning boshlanish joyi Chambeshi daryosi bo‘lib, u Nyasa va Tanganika ko‘llari orasida, dengiz sathidan 1590 metr balandlikda hosil bo‘ladi. U Bangveulu ko‘liga quyiladi, undan Luapula nomi bilan oqib chiqib, Mveru ko‘liga quyiladi; bu ko‘ldan esa Luvua daryosi sifatida oqib chiqadi va Lualabaga qo‘shiladi. Yassitog‘liklar va platolar hududidan oqadigan Kongoning yuqori oqimi (Lualaba) uchun ostonali qismlar bilan oqimi sokin tekis uchastkalarning almashinishi xos. Lualabaning eng katta pasayishi (475 m — taxminan 70 km masofada) Mitumba tog‘larining janubiy tarmoqlarini kesib o‘tuvchi Nzilo darasida ega. Bukama shahridan boshlab daryo ilonizi shaklda burilib oqib, graben Upembaning yassi tubi bo‘ylab sekin oqadi; bu hudud kuchli botqoqlangan va ko‘llarga boy. Ularning eng yiriklari Kabve, Upemba, Kisale va Kabumbadir. Kongolo shahridan pastda Lualaba kristall jinslar orasidan Port-d’Anfer («Do‘zax darvozalari») darasi orqali yorib o‘tadi. Uning o‘zani 90—120 m gacha torayib, ostonalar va sharsharalar hosil qiladi; quyi yo‘nalishda yana bir necha sharshara va ostona guruhlari ketma-ket uchraydi. Kindu va Ubundu shaharlari oralig‘ida daryo yana keng vodiy bo‘ylab sokin oqadi. Aynan ekvator yaqinida u platodagi chekka tik yonbag‘irlardan Kongo botig‘iga tushib, Stenli sharsharalarini hosil qiladi.

Oqim bo‘ylab Stenli sharsharalaridan o‘tilgach, Kisangani shahri yaqinida daryo nomi Kongoga o‘zgaradi. Kongo botig‘i doirasidagi o‘rta oqimida daryo nishabligi kichik (o‘rtacha 0,07 m/km) bo‘lgani uchun sokin oqadi. Uning ko‘pincha past, yassi va botqoqlangan qirg‘oqlari orasidagi o‘zan ko‘lga o‘xshash kengaymalardan (ayrim joylarda 15 km gacha) iborat bo‘lib, ular nisbatan tor (1,5—2 km gacha) qismlar bilan ajralgan. Kongo botig‘ining markazida daryo va uning o‘ng irmoqlari — Ubangi va Sanganing qayirlari tutashib, dunyodagi eng yirik davriy suv bosadigan hududlardan birini hosil qiladi. Botiqning g‘arbiy chekkasiga yaqinlashgan sari daryoning ko‘rinishi o‘zgaradi: u yerda daryo baland (100 m va undan ortiq), tik tub qirg‘oqlar orasida siqilib, baʼzi joylarda 1 km dan ham torayadi; chuqurlik (ko‘pincha 20—30 m gacha) va oqim tezligi ortadi. Kanal deb ataluvchi shu tor qism Stenli-Pul nomli ko‘lga o‘xshash kengaymaga (uzunligi taxminan 30 km, eni 25 km gacha) o‘tadi; Kongoning o‘rta oqimi shu yerda tugaydi.

Quyi oqimida Kongo okeanga yetib borish uchun Janubiy Gvineya yassitog‘ligini chuqur (500 m gacha) dara orqali kesib o‘tadi. Bu yerda o‘zan kengligi 400—500 metrgacha, ayrim joylarda 220—250 metrgacha kamayadi. Keyingi 350 km li uchastka Kinshasa bilan Matadi shaharlari oralig‘ida joylashgan. Bu yerda daryo 270 m pastlab, qariyb 70 ta ostona va sharshara hosil qiladi. Ularning umumiy nomi — Livingston sharsharalari. Bu uchastkada chuqurlik 220 m dan oshadi va Kongoni dunyodagi eng chuqur daryolardan biriga aylantiradi. Matadi yaqinida daryo sohilbo‘yi pasttekisligiga chiqadi, o‘zani 1—2 km gacha kengayadi, kema qatnovi yo‘lidagi chuqurlik 25-30 m ga yetadi. Boma shahri yaqinida estuariy boshlanadi: uning o‘rta qismidagi eni 19 km gacha yetadi, so‘ng 3,5 km gacha torayadi va daryo quyilish joyida yana 9,8 km gacha kengayadi. Kongo deltasining umumiy maydoni qariyb 1000 km², estuariy maydoni esa taxminan 200 km². Estuariyning yuqori va o‘rta qismlarini faol shakllanayotgan yosh delta egallaydi. Estuariyning davomi sifatida suvosti kanyoni — Kongo suvosti kanyoni cho‘zilib, uning umumiy uzunligi kamida 800 km ni tashkil etadi.

2008-yilda Kongoning quyi oqimida AQSH Geologiya xizmati va Amerika tabiiy tarix muzeyi mutaxassislari exolotlar, Differential GPS va akustik Doppler oqim o‘lchagichlari yordamida chuqurlikni o‘lchagan. Malebo ko‘li bilan Pioka orasidagi uchastkada eng katta chuqurlik kamida 220 m ekani aniqlangan. Kongo Ginnesning rekordlar kitobiga dunyodagi eng chuqur daryo sifatida kiritilgan.

Asosiy irmoqlari

Kongo suv tizimiga bir nechta yirik ko‘llar kiradi: Tanganika va Kivu — quyidagi daryo havzasida: Lukuga; Bangveulu va Mveru — quyidagi daryo havzasida: Luvua; Mai-Ndombe — quyidagi daryo havzasida: Kasai; Tumba (suvlari Kongo daryosiga bevosita quyidagi kanal orqali oqib tushadi: Irebu).

Gidrologiyasi

Kongo havzasidagi daryolar oqimi shakllanishida mo‘l yog‘ingarchilikdan to‘yinishi asosiy o‘rin tutadi. Kongo irmoqlarining aksariyatida kuzgi oqim ustunlik qiladi: suv yig‘ish havzasi Shimoliy yarimsharda joylashgan irmoqlarda suv sathining eng katta ko‘tarilishi sentabr—noyabrda, Janubiy yarimshardagilarida esa aprel—mayda kuzatiladi. Aprel—may oylaridagi eng yuqori oqim yuqori Kongo (Lualaba) uchun ham xos. Kongoning o‘rta va ayniqsa quyi oqimida irmoqlardan toshqin suvlar turli vaqtda kelgani sababli mavsumiy o‘zgarishlar ancha yumshaydi; dunyoning barcha yirik daryolari orasida Kongo oqimining tabiiy ravishda eng barqaror tartibga solinishi bilan ajralib turadi. Shunga qaramay, yillik suv sathi o‘zgarishida ikki marta ko‘tarilish va ikki marta pasayish yaqqol ko‘rinadi. O‘rta Kongoda Lualabaning kuzgi eng katta oqimiga mos suv ko‘tarilishi may—iyunga to‘g‘ri keladi va ikkinchi darajali ahamiyatga ega; asosiy ko‘tarilish esa shimoliy irmoqlardagi toshqinlar taʼsirida noyabr—dekabrda yuz beradi. Kongoning quyi qismida ham asosiy ko‘tarilish noyabr—dekabrga to‘g‘ri keladi; aprel—maydagi nisbatan kichik ko‘tarilish esa, asosan, Kasai.

daryosining kuzgi eng yuqori oqimi bilan bog‘liq. Kongo Afrika qitʼasidagi eng sersuv daryodir. Kongo havzasi Kongo Demokratik Respublikasi hududining deyarli barchasini, shuningdek, Kongo Respublikasi va Markaziy Afrika Respublikasining katta qismini, Zambiyaning sharqini, Angolaning shimolini hamda Kamerun va Tanzaniya hududlarining kichik qismlarini qamrab oladi. Kongoning quyi oqimida (Boma yaqinida) o‘rtacha suv sarfi: yillik — 39 ming m³/s, eng ko‘p suvli oyda (dekabr) — 60 ming m³/s, eng kam suvli oyda (iyul) — 29 ming m³/s; mutlaq eng chekka qiymatlar — 23 mingdan 75 ming m³/s gacha. Yillik o‘rtacha oqim hajmi 1230 km³ (boshqa maʼlumotlarga ko‘ra 1453 km³). Kongo okeanga olib chiqadigan juda katta suv massasi qirg‘oqdan 75 km masofagacha okean suvining sho‘rligini kamaytiradi. Daryo quyilish joyida Kongoning yillik qattiq oqimi taxminan 50 mln t.

O‘rtacha suv sarfi (m³/s): Kongo daryosida 1903-yildan 1983-yilgacha oylar bo‘yicha
(o‘lchovlar gidrologik kuzatuv postida, Kinshasa shahri yaqinida, quyilish joyidan 480 km uzoqlikda o‘tkazilgan)

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Maʼlumotlar manbasi — Butunjahon tabiatni muhofaza qilish jamg‘armasi. Uning maʼlumotlariga ko‘ra, Kongo daryosi va uning irmoqlarida baliqlarning taxminan 700 turi yashaydi. Faqat Malebo ko‘li va uning irmoqlarida 230 turdagi baliq bor. Kongo havzasidagi ko‘plab baliqlar sanoat ahamiyatiga ega: Nil olabug‘asi, tilapiya, barbuslar, katta yo‘lbarsbaliq, chuchuk suv seldi va boshqalar.

Kongo havzasi maydoni bo‘yicha dunyodagi ikkinchi yirik nam tropik o‘rmonlar hududini hosil qiladi; uning maydoni taxminan 2 mln km². Umuman, ikkilamchi o‘rmonlar va savannalar bilan birga Kongo havzasidagi o‘rmonlar qariyb 3 mln km² maydonni egallaydi. Ular asosan Kongo Demokratik Respublikasida, shuningdek, Gabon, Kongo Respublikasi, Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi va Ekvatorial Gvineyada joylashgan. Kongo havzasida o‘simliklarning taxminan 10 ming turi uchraydi; ularning 30 % i endemik, yaʼni faqat shu hududga xos. Kongo havzasi o‘rmonlari inson faoliyatidan nisbatan kam zarar ko‘rgan bo‘lsa-da, kon qazish, tijorat maqsadida daraxt kesish va yog‘ochni ko‘mirga aylantirish uchun kuydirish ularning yaxlitligiga tahdid solishi mumkin.

Kongo havzasi o‘rmonlarida qushlarning qariyb ming turi (jumladan, faqat ekvatorial o‘rmonlarda uchraydigan 265 tur) va ushbu mintaqada yashaydigan sutemizuvchilarning 400 turi qayd etilgan. Ular orasida gorillalar (ham tog‘ gorillalari, ham pasttekislik gorillalari), shimpanzelar, bonobolar va o‘rmon fillari, Afrika buyvollari, begemotlar, lamantinlar hamda ikki turdagi suvsarlar bor. Kongo daryosi va uning atroflarida uchraydigan sudralib yuruvchilar orasida timsohlar, suv ilonlari va yarim suvda yashovchi toshbaqalar ayniqsa ko‘zga tashlanadi.

Iqtisodiy foydalanish

Gidroenergetika resurslari

Britannika ensiklopediyasining maʼlumotiga ko‘ra, Kongoning gidroenergetik salohiyati dunyo umumiy salohiyatining taxminan 1/6 qismiga teng (ammo uning faqat kichik qismidan foydalaniladi). Faqat Inga sharsharalari majmuasi Matadi shahridan yuqorida 30 GVt elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatini taʼminlashi mumkin, daryoning umumiy gidroenergetik resurslari esa 390 GVt deb baholanadi. Bunga daryodan oqib o‘tadigan suv hajmining kattaligi hamda deyarli quyilish joyigacha uning o‘zani sezilarli pasayib borishi sababdir (boshqa yirik daryolar quyi oqimida tekisliklardan oqadi). Kongoda bir necha yirik gidroelektr stansiya (GES) — Nzila, Nseke (Lualabada), Inga (Livingston sharsharalarida) qurilgan. Kongo havzasida jami 40 ga yaqin GES mavjud.

Daryodagi eng yirik gidroelektr stansiya — Kinshasadan taxminan 200 km janubi-g‘arbda joylashgan Inga GESidir. Inga loyihasi 1970-yillar boshida birinchi to‘g‘on qurilishi bilan boshlangan. Hozircha faqat ikkita to‘g‘on — «Inga I» (fransuzcha Barrage Inga I) va «Inga II» (fransuzcha Barrage Inga II) bo‘lib, ularda o‘n to‘rtta turbina ishlaydi. «Inga III» (fransuzcha Barrage Inga III) va «Grand Inga» (fransuzcha Barrage Grand Inga, inglizcha Grand Inga Dam) loyihalari rejalashtirish bosqichida. «Grand Inga» loyihasi amalga oshirilsa, uning quvvati Xitoydagi «Uch dara» GESi quvvatidan ikki baravardan ortiq bo‘ladi. Yangi to‘g‘onlar qurilishi daryoga xos ko‘plab endemik baliq turlarining yo‘qolishiga sabab bo‘lishi mumkinligidan xavotirlar bor.

Kema qatnovi

Kongo havzasining daryo va ko‘llaridagi kema qatnoviga yaroqli suv yo‘llarining umumiy uzunligi taxminan 20 ming km (shundan faqat KDR hududida 14 ming km). Daryolarning kema qatnoviga yaroqli aksariyat qismlari Kongo botig‘ida joylashgan va ular tarmoqlangan yagona suv yo‘llari tizimini hosil qiladi. Biroq bu tizim Kongoning quyi oqimidagi Livingston sharsharalari sababli okeandan ajralgan. Daryoning o‘zida kema qatnovi uchun 4 ta asosiy uchastka mavjud: Bukama — Kongolo (645 km), Kindu — Ubundu (300 km), Kisangani — Kinshasa (1742 km), Matadi — quyilish joyi (138 km); dengiz byefi deb ataluvchi so‘nggi uchastkadan okean kemalari ham o‘ta oladi. Kema qatnoviga yaroqli uchastkalar o‘zaro temiryo‘llar orqali bog‘langan.

Kongodagi suv transporti yuk tashish hajmi Yevropa daryolaridagiga nisbatan kichik. Xususan, Kinshasa portining yuk aylanmasi bir million tonnadan oshmaydi. Shu bilan birga, daryo suv orqali yuk tashishga yordam bersa-da, quruqlikdagi transportga to‘sqinlik ham qiladi: daryo va uning irmoqlari ustidan atigi bir nechta ko‘prik o‘tkazilgan, Kinshasa bilan Brazzavil o‘rtasidagi aloqa esa parom qatnovi orqali amalga oshiriladi. Havzadagi asosiy daryo va ko‘l portlari: Kongo daryosida Kinshasadan tashqari — Brazzavil, Mbandaka, Kisangani, Ubundu, Kindu, Kongolo, Kabalo, Bukama; quyidagi daryoda: Ubangi — Bangi; quyidagi daryoda: Kasai — Ilebo; quyidagi ko‘lda: Tanganika — Kalima, Kigoma, Bujumbura; quyidagi ko‘lda: Kivu — Bukavu. Kongoning quyi oqimida dengiz portlari — Matadi, Boma, Banana.

Kongo havzasining tropik o‘rmonlari

Markaziy Afrikaning olti davlati — Kongo Demokratik Respublikasi (KDR), Kongo Respublikasi (KR), Gabon, Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi (MAR) va Ekvatorial Gvineya — Amazoniyadan keyin maydoni bo‘yicha ikkinchi o‘rindagi (186–197 mln ga) uzluksiz nam tropik o‘rmonlar (HTFs) massivini hosil qiladi. KDRga 110 mln gektardan ortiq maydon (umumiy maydonning 59% i) to‘g‘ri keladi, bu ko‘rsatkich mamlakatni tropik davlatlar orasida Braziliyadan keyin ikkinchi o‘ringa qo‘yadi. O‘rmon qoplamining taqsimlanishi: Gabon — 22 mln ga (hududining 85% i), KR — 21 mln (65%), Kamerun — 19 mln (42%), MAR — 7 mln (36%), Ekvatorial Gvineya — 2 mln (58%). Ushbu ekotizimlar 60 mln kishining (mintaqa aholisining 35% i) hayotiy ehtiyojlarini taʼminlaydi; ular bir vaqtning o‘zida tirikchilik xo‘jaligi uchun resurs va iqtisodiy rivojlanishning potensial asosi hisoblanadi. O‘rmonlar katta ahamiyatga ega bo‘lsa ham, mintaqa mamlakatlarining yalpi ichki mahsuloti (YAIM)dagi ulushi mineral resurslar (neft, gaz, oltin) qazib olishga ustuvor ahamiyat berilgani sababli pastligicha qolmoqda. Rasmiy statistika o‘rmon sektorining rolini yetarlicha baholamaydi: unda bandlikning 80–90% ini qamrab oladigan norasmiy faoliyat hisobga olinmaydi (FAO bahosi, 2020). Bunga yoqilg‘i uchun o‘tin tayyorlash (qishloq aholisining va shaharliklarning bir qismining asosiy energiya manbai), noqonuniy daraxt kesish (Kamerunda hajmlar ruxsat etilganidan 2–3 marta ortiq) va jinoiy amaliyotlar kiradi. Taxminan 61,1 mln ga (o‘rmonlar maydonining 33% i) chet el kapitali nazoratidagi konsessiyalar hissasiga to‘g‘ri keladi, bu esa resurslar tugab borishi muammosini kuchaytiradi.

XIX asr oxiridan boshlab mustamlaka maʼmuriyatlari o‘rmonlarni konsessiyaga bergan. Bu «resurslarni qazib olish» (forest mining), yaʼni qimmatbaho yog‘och turlarini (masalan, yoshi 400–1000 yil bo‘lgan daraxtlarni) nazoratsiz kesishga olib kelgan. Mustaqillikka erishgach, mamlakatlar ushbu modelni saqlab qoldi, biroq 1992-yildan boshlab Rio-de-Janeyrodagi Yer sammiti qarorlari taʼsirida o‘rmonlardan barqaror foydalanish tamoyillarini joriy eta boshladi. BMTning biologik xilma-xillik, cho‘llanishga qarshi kurashish va iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi konvensiyalari ekologik yo‘naltirilgan islohotlarga asos bo‘ldi. Ammo eʼlon qilingan choralar ko‘pincha iqtisodiy manfaatlarga zid keladi: masalan, Gabonda 2010-yildan boshlab o‘rmon sektoriga investitsiyalar kelishi ham mintaqadagi endemik turlarning 30% iga xavf solayotgan noqonuniy daraxt kesishni to‘xtata olmadi.

Kongo havzasi davlatlarining o‘rmon sektori YAIMga qo‘shayotgan ulushi past ekanini ko‘rsatadigan rasmiy statistikaga (mintaqadagi aksariyat mamlakatlarda 5% dan kam) qaramay, norasmiy faoliyat tufayli sezilarli iqtisodiy ahamiyatga ega. BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO, 2020) bahosiga ko‘ra, sohadagi bandlikning 80-90% i hisobga olinmagan xo‘jalik faoliyatiga to‘g‘ri keladi: anʼanaga ko‘ra qonuniy deb qaraladigan o‘tin tayyorlashdan (qishloq aholisining 85% i va shahar aholisining 45% i energiya ehtiyojlarini taʼminlaydi) tortib, hajmi Kamerunda ruxsat berilganidan 2-3 baravar ko‘p bo‘lgan noqonuniy yog‘och mahsuloti ishlab chiqarishgacha. Mintaqa o‘rmon maydonlarining 33% i (61.1 mln ga) xorijiy konsessiyalar tomonidan nazorat qilinadi. Ularning rasmiy sektordagi ustunligi XIX-XX asrlar chegarasidagi mustamlakachilik davridan boshlangan: o‘shanda Yevropa maʼmuriyatlari mahalliy jamoalarning resurslarga bo‘lgan anʼanaviy huquqlarini eʼtiborsiz qoldirgan. Yerlarning yirik subyektlar qo‘lida to‘planishi bilan ommaviy norasmiy faoliyat uyg‘unlashgan ushbu ikki sektorli model Markaziy Afrikaning mustamlakachilikdan keyingi iqtisodiyotlarida hamon saqlanib qolmoqda.

Afrika mamlakatlaridagi o‘rmon konsessiyalari (Davlatlar Iqtisodiy Hamjamiyati Respublikasi, REG, bundan mustasno) uchun o‘rmonlarni boshqarish rejalari (FMPs) bo‘lishi shart. Bunday rejalarni tayyorlash uch yil davom etadi, so‘ng ular milliy o‘rmon boshqarmalari tomonidan tasdiqlanadi. 2020-yil maʼlumotlariga ko‘ra, mintaqadagi 61,1 mln ga konsessiya hududining 47,7 mln gektarida sertifikatlangan FMPs asosida faoliyat yuritilgan. Har yili ruxsat etilgan daraxt tayyorlash hajmi (AAC) standartlariga muvofiq tanlab kesish va ekologik choralarni nazarda tutuvchi bunday rejalarni joriy etish ishlab chiqarish xarajatlarini 15-30% ga oshiradi, ammo xalqaro sertifikatsiyadan o‘tish imkonini beradi. O‘rmon boshqaruvi kengashi (FSC) Ijtimoiy va ekologik akkreditatsiya xalqaro alyansi (ISEAL) aʼzosi bo‘lib, o‘rmonlardan barqaror foydalanish bo‘yicha eng keng tan olingan sertifikatni beradi. Bu sertifikat 22 ta Afrika davlatining qonunchiligida hisobga olinadi. Kengashning Nayrobi (Keniya), Brazzavil (Kongo Respublikasi) va Librevil (Gabon)dagi mintaqaviy bo‘limlari har yili audit o‘tkazib, ekologik standartlarga rioya qilinishi va yog‘ochning qonuniy kelib chiqishini tekshiradi. FSC sertifikatini olish kompaniyalarga ekologik mahsulotlarga talab oshishi hamda importchilar bilan uzoq muddatli shartnomalar hisobiga eksport narxlarini 12-18% ga ko‘tarish imkonini beradi.

1990-yillarning oxirida Markaziy Afrikada o‘rmonlardan barqaror foydalanishni rag‘batlantirish maqsadida joriy etilgan FSC sertifikatsiyasi cheklangan samaradorlikni ko‘rsatmoqda: mintaqadagi 300 ta yog‘och tayyorlash kompaniyasidan yigirma yildan ko‘proq vaqt mobaynida faqat qariyb 10 tasi sertifikat olgan. 2020-yilda tijorat o‘rmon yerlarining 90% i rasman rejalar asosida boshqarilgan Markaziy Afrika Respublikasida (MAR) hamda Ekvatorial Gvineya Respublikasida (REG) birorta sertifikatlangan kompaniya ro‘yxatdan o‘tmagan. Kongo Demokratik Respublikasi (KDR), Kongo Respublikasi (KR), Kamerun va Gabonda esa atigi 5,5 mln ga (tijorat o‘rmonlarining 10% i) xalqaro standartlarga mos kelgan. Sertifikatlarning asosiy egalari orasida 1950–1960-yillardagi tarixiy konsessiyalarga ega Daniyaning Wijma, Shveysariyaning Precious Wood, Singapurning Olam International va boshqa kompaniyalar bor. Ularning faoliyati davlat nazoratining zaifligi, korrupsiya va Osiyo korporatsiyalari bilan raqobat tufayli murakkablashgan. 1990-yillardan buyon Osiyo korporatsiyalari, Olam bundan mustasno, sertifikatsiya talablarini va milliy qonunlarni eʼtiborsiz qoldirib, mintaqadagi ishtirokini faol kengaytirmoqda: Xitoyning Dejia Wood Group kompaniyasi 2022-yildagi KDR moratoriyini buzib, sho‘ba korxonalari uchun ruxsatnomalar olgan. FODECO (KR) va Wickwood Group (Kamerun) kabi kompaniyalar esa tasdiqlangan boshqaruv rejalarisiz o‘rmonlardan foydalanmoqda. Bu resurslarni shunchaki qazib olishga qaratilgan modelga (forest mining) o‘tishga va masʼuliyatli operatorlar faoliyati qisqarishiga olib kelmoqda: Fransiyaning Leroy Gabon va Italiyaning Cora Wood kompaniyalari ishini butunlay to‘xtatgan, Roujer va Wijma esa faoliyat ko‘lamini kamaytirgan.

Markaziy Afrika davlatlari banki (BEAC) maʼlumotlariga ko‘ra, 2021-yilda Kongo havzasi mamlakatlarida sanoat yog‘ochi tayyorlash hajmi 9,2 mln m³ ni tashkil etib, 56% ga oshgan (2011-yilga nisbatan). Asosiy o‘sish Gabon hisobiga taʼminlangan: bu mamlakatda ko‘rsatkich 1,6 mln m³ dan (2011) 3,7 mln m³ gacha (2021) ko‘tarilgan va Gabon avval Kamerun egallab kelgan Afrikadagi birinchi o‘ringa chiqqan. Kamerunda yiliga 3 mln m³ yog‘och tayyorlangan (2015–2020-yillarda), keyinchalik bu hajm 2,4 mln m³ gacha pasaygan (2021-yilda). Mintaqaning boshqa davlatlarida ko‘rsatkichlar izchil ravishda pastroq bo‘lgan: Kongo Respublikasi (KR) — 1,3 mln m³, Ekvatorial Gvineya Respublikasi (REG) — 0,8 mln m³, Markaziy Afrika Respublikasi (MAR) — 0,6 mln m³, Kongo Demokratik Respublikasi (KDR) — 0,4 mln m³.

Daryo bo‘yidagi shaharlar

Kongo daryosidagi eng muhim shaharlar.

  • Bukama (Kongo DR) — Katanga provinsiyasidagi shahar; Lualaba daryosining yuqori oqimidagi daryo bandargohi (kema qatnovi shu yerdan boshlanadi), Lubumbashi — Ilebo temiryo‘l liniyasidagi stansiya.
  • Kongolo (Kongo DR).
  • Kindu (Kongo DR) — Maniyema provinsiyasining maʼmuriy markazi. Kongo daryosining g‘arbiy qirg‘og‘ida, dengiz sathidan 500 m balandlikda joylashgan. Mamlakat janubi bilan temiryo‘l orqali bog‘langan.
Kisanganidagi port
  • Kisangani (Kongo DR) — Chopo provinsiyasining maʼmuriy markazi. 2010-yilda aholisi 868 672 kishini tashkil etgan. Kongo daryosidagi quyidagi sharsharadan pastroqda joylashgan port: Stenli sharsharasi.
  • Kinshasa (Kongo DR) — mamlakat poytaxti; Kongo daryosi bo‘yida, Brazzavil shahri ro‘parasida joylashgan. Brazzavil — Kongo Respublikasi poytaxti. 2009-yilda shahar aholisi 10 076 099 kishini tashkil etgan.
  • Matadi (Kongo DR) — mamlakatning asosiy dengiz porti, Markaziy Kongo provinsiyasining markazi. Shahar daryoning chap qirg‘og‘ida, quyilish joyidan 148 kilometr masofada joylashgan. 2004-yilda aholisi 245 862 kishi bo‘lgan.
  • Boma (Kongo DR) — Kongo daryosining estuariysidagi shahar, Kongo daryosining quyilish joyidan 75 km uzoqlikda, Atlantika okeani yaqinida joylashgan. Yirik port (dengiz kemalari kira oladi; kakao, banan, kauchuk va qimmatbaho yog‘och navlari eksport qilinadi). Bu yer temiryo‘lning boshlanish nuqtasi bo‘lib, u Chelu tomon yo‘nalgan. 2010-yilda aholi soni 167 326 kishi bo‘lgan.
  • Banana (Kongo DR) — Markaziy Kongo provinsiyasidagi kichik shahar va dengiz porti. Port daryo og‘zining shimoliy qirg‘og‘ida joylashgan; uni okeandan uzunligi 3 kilometr, eni 100 metrdan 400 metrgacha bo‘lgan qum tili ajratib turadi.
  • Brazzavil (Kongo Respublikasi) — Kongo Respublikasining poytaxti va aholisi eng ko‘p shahri. Daryoning o‘ng qirg‘og‘ida, Kinshasa ro‘parasida joylashgan. 2010-yilda aholisi 1 252 974 kishini tashkil etgan.

Kashf etilishi va o‘rganilishi tarixi

Kongo havzasida insonlar taxminan 50 ming yildan beri yashab keladi, biroq yevropaliklar bu daryo haqida ilk bor XV asrda xabar topgan.

1481-yil oxirida Portugaliya qiroli Juan II Afrikaning g‘arbiy sohili bo‘ylab Oltin Sohilga (hozirgi Gana) oltin konlarini ochish maqsadida karavellalar flotiliyasini yubordi. Ekspeditsiyaga Diogu di Azambuja boshchilik qildi. Kon uchun qullar kerak bo‘lgani sababli, 1482-yilda Azambuja Diogu Kanni Afrikaning o‘sha paytda nomaʼlum bo‘lgan g‘arbiy sohilini o‘rganishga yubordi. Janubiy kenglikning 6° darajasi atrofida portugaliyaliklar katta daryoning quyilish joyini topib, sohilga tushishdi. Ularni bantu qabilasiga mansub qora tanli odamlar kutib oldi. Ular daryoning nomi Nzari — «Katta» ekanini, daryo oqib o‘tadigan davlatni esa mani-kongo[inglizcha] unvoniga ega hukmdor boshqarishini aytishdi. Bu yerlarning kashf etilganini bildirish uchun portugaliyaliklar daryo og‘zi yaqiniga padran (tosh ustun) o‘rnatdilar va daryoni Padrau daryosi (Rio do Padrão) deb atadilar.

Kongoning yuqori oqimi (Lualaba) Devid Livingston tomonidan 1871-yilda kashf etilgan. Kongoning Nyangvedan quyi oqimga tomon katta qismini 1876—1877-yillarda Genri Stenli o‘rgangan. Kasai irmog‘ini German fon Vissman 1885-yilda tadqiq qilgan.

Diqqatga sazovor joylari

Daryodagi eng mashhur sharsharalar — yuqori oqimidagi yetti pog‘onali Stenli (Boyoma) sharsharalari, o‘rta oqimidagi Inga hamda quyi oqimidagi Livingston sharsharalari kaskadidir.

Adabiyotlar

  • Dmitrevskiy Yu. D., Oleynikov I. N. Kongo daryosi. — L.: Gidrometeoizdat, 1966. — 150 b.
  • Muranov A. P. Dunyoning eng buyuk daryolari. — L.: Bolalar adabiyoti. Leningrad bo‘limi, 1968. — 432 b. — (Maktab kutubxonasi). — 100 000 nusxa.
  • Oleynikov I. N. Kongo daryosi va uning irmoqlari suv rejimi haqida. To‘plam: Sharq mamlakatlari va xalqlari, 7-son. — M., 1969.
  • Dmitrevskiy Yu. D., Oleynikov I. N. Kongo daryosi havzasining gidroenergetika resurslari va ulardan foydalanish.
  • Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Muharriri: R. A. Ageyeva. — M.: Astrel, AST, 2002. — 504 b. — ISBN 5-89216-029-7.
  • Devroey E. Le bassin hydrographique congolais, spécialement celui du bief maritime (fransuzcha). — Bryussel, 1941.
  • Kongo (daryo) // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
  • Congo. Enciclopèdia Catalana (kataloncha). www.enciclopedia.cat. Murojaat sanasi: 3-avgust 2019-yil.