

Miokard (lot. myocardium — qadimgi yunoncha μῦς «mushak» + καρδία «yurak») — yurakka xos mushak to‘qimasi bo‘lib, uning asosiy gistologik tarkibiy elementi — kardiomiotsitdir; u yurakning o‘rta qavatiga mos keladi va qorinchalar hamda bo‘lmachalar devorining asosiy qalin qismini hosil qiladi.
Yurakning mushak to‘qimasi alohida hujayralar — miotsitlardan tashkil topgan. Yurak miotsitlarining uch turi farqlanadi:
- O‘tkazuvchi, ya’ni atipik (eskirgan atama) kardiomiotsitlar.
- Qisqaruvchi, ya’ni tipik kardiomiotsitlar; ular ishchi miokard hujayralari.
- Sekretor kardiomiotsitlar.
Ayrim tadqiqotchilar kardiomiotsitlarning besh turini ajratadi. Bunda o‘tkazuvchi kardiomiotsitlar guruhi qo‘shimcha ravishda sinus (peysmeyker), oraliq va o‘tkazuvchi kardiomiotsitlarga bo‘linadi.
Bo‘lmacha va qorinchalardagi ishchi miokard tolalari yurak massasining asosiy qismini — 99 % ini tashkil qiladi va uning qonni haydash vazifasini ta’minlaydi. Miokard tarkibiga tayanch vazifasini bajaruvchi g‘ovak tolali biriktiruvchi to‘qima hamda koronar (toj) tomirlar ham kiradi.
Embriologiya
Miokard ham, epikard ham embrion bo‘yin qismidagi splaxnotomning visseral varag‘idan hosil bo‘ladigan mioepikardial plastinkadan rivojlanadi; endokard esa mezenximadan rivojlanadi. Yurakning ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasi embrionning bo‘yin qismidagi splaxnotom visseral varag‘ining simmetrik sohalaridan — mioepikardial plastinkalardan rivojlanadi; epikard mezoteliy hujayralari ham ulardan differensiyalanadi. Bir necha mitotik bo‘linishdan so‘ng G1 bosqichidagi mioblastlar qisqaruvchi va yordamchi oqsillarni sintez qila boshlaydi va G0-mioblastlar bosqichidan o‘tib, cho‘zinchoq shaklga kirgan holda kardiomiotsitlarga differensiyalanadi.
Skelet tipidagi ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasidan farqli ravishda, kardiogenezda kambial zaxira alohida shakllanmaydi; barcha kardiomiotsitlar hujayra siklining G0 bosqichida qaytmas ravishda qoladi. Yurak mushak to‘qimasida o‘zak hujayralar yoki ularning o‘tmishdoshlari bo‘lmaydi, shu sababli nobud bo‘lgan kardiomiotsitlar qayta tiklanmaydi.
Gistologiya
Miokard mushak hujayralari — kardiomiotsitlarning zich birikmasidan iborat bo‘lib, ular miokardning asosiy qismini tashkil etadi. Miokard boshqa mushak to‘qimalaridan (skelet mushaklari, silliq mushaklar) o‘ziga xos gistologik tuzilishi bilan farqlanadi; bu tuzilish harakat potensialining kardiomiotsitlar o‘rtasida tarqalishini osonlashtiradi. Yurak mushak to‘qimasining o‘ziga xos tuzilish belgisi — oraliq disklar sohasida kardiomiotsitlar membranalari zich tutashgan qismlar, ya’ni neksuslar mavjudligidir. Neksuslarda membrananing boshqa qismlariga qaraganda elektr qarshilik past bo‘ladi. Bu qo‘zg‘alishning bir mushak tolasidan boshqasiga tez o‘tishini ta’minlaydi. Yurak mushagining bunday psevdosinsitial tuzilishi uning bir qator o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Bundan tashqari, qo‘shni hujayralar bo‘rtmalarining ko‘ndalang qismlari interdigitatsiyalar va desmosomalar yordamida o‘zaro bog‘langan. Har bir desmosomaga sitoplazma tomondan desmoplakin majmuasiga mahkamlangan miofibrilla tutashadi. Shu tariqa, bir kardiomiotsit qisqarganda yuzaga kelgan tortish kuchi boshqasiga uzatiladi. Miokard bo‘ylab harakat potensialining tezroq tarqalishiga yordam beradigan mazkur tuzilish xususiyati funksional sinsitiy deb ataladi. Bu yurak funksional jihatdan yagona a’zo ekanini anglatadi.
Bo‘lmacha va qorincha kardiomiotsitlari ishchi kardiomiotsitlarning turli populyatsiyalariga kiradi. Bo‘lmacha kardiomiotsitlari nisbatan kichik: diametri 10 mkm, uzunligi 20 mkm. Ularda T-naychalar tizimi sustroq rivojlangan, ammo oraliq disklar sohasida tirqishli kontaktlar ancha ko‘p. Qorincha kardiomiotsitlari yirikroq: diametri 25 mkm, uzunligi 140 mkm gacha; ularda T-naychalar tizimi yaxshi rivojlangan. Bo‘lmacha va qorincha miotsitlarining qisqaruvchi apparati miozin, aktin va boshqa qisqaruvchi oqsillar izoshakllarining tarkibi bilan ham farqlanadi. Silindrga yaqin shaklga ega qorincha kardiomiotsitlaridan farqli ravishda, bo‘lmacha kardiomiotsitlari ko‘pincha o‘simtali shaklda va kichikroq bo‘ladi.
Kardiomiotsitning eng kichik qisqaruvchi birligi — sarkomer, ya’ni miofibrillaning Z chiziqlari deb ataladigan ikki chiziq orasidagi qismi. Qisqarish darajasiga qarab sarkomer uzunligi 1,6—2,2 mkm bo‘ladi. Sarkomerda och va to‘q rangli tasma qismlar almashinib keladi, shu sababli yorug‘lik mikroskopida miofibrilla ko‘ndalang-targ‘il ko‘rinadi. Markazda uzunligi o‘zgarmaydigan to‘q rangli tasma (1,5 mkm) — A disk joylashgan; uning ikki tomonida uzunligi o‘zgaruvchan, ochroq rangli I disklar joylashadi. Sarkomer miokardda ham, skelet mushagida ham ikki turdagi o‘zaro tutashuvchi ipchalardan (miofilamentlardan) iborat. Yo‘g‘on ipchalar faqat A diskda joylashadi. Ular miozin oqsilidan iborat bo‘lib, sigarasimon shaklga, 10 nm diametrga va 1,5—1,6 mkm uzunlikka ega. Ingichka ipchalar asosan aktindan tuzilgan bo‘lib, Z chiziqdan I disk orqali A diskgacha cho‘ziladi. Ularning diametri 5 nm, uzunligi esa 1 mkm. Yo‘g‘on va ingichka ipchalar faqat A diskda ustma-ust joylashadi, I diskda esa faqat ingichka ipchalar bo‘ladi. Elektron mikroskopda yo‘g‘on va ingichka ipchalar orasida ko‘ndalang ko‘prikchalar ko‘rinadi.
Ishchi kardiomiotsitlar sarkolemma bilan qoplangan. Sarkolemma plazmalemma va bazal membranadan iborat; ularga ingichka kollagen va elastik tolalar tutashib, hujayraning mustahkam tashqi tayanch tuzilmasini hosil qiladi. Kardiomiotsitlarning Ca2+ ionlarini bog‘lay oladigan glikoproteinlarga boy bazal membranasi sarkotubulyar tarmoq va mitoxondriyalar bilan birga Ca2+ ionlarining qisqarish — bo‘shashish siklidagi qayta taqsimlanishida qatnashishi mumkin. Kardiomiotsitlarning yon yuzalaridagi bazal membrana T-tizimi naychalariga ichkariga botib kiradi (skelet mushaklaridan farqli ravishda).
Bo‘lmacha kardiomiotsitlarining bir qismi (ayniqsa o‘ng bo‘lmachadagilari) yaqqol sekretor funksiyaga ega (sekretor kardiomiotsitlar). Ularda yadro qutblari yaqinida yaxshi rivojlangan Golji majmuasi va sekretor granulalar mavjud; ular tarkibidagi gormon — atriopeptin.
Biokimyo
Miokard uchun energiyaning asosiy manbai — uglevod bo‘lmagan substratlarning aerob oksidlanishidir. Bunday substratlarga erkin yog‘ kislotalari va sut kislotasi (taxminan 60 %), pirouzum kislotasi, keton tanachalari va aminokislotalar (10 % dan kam) kiradi. Mushaklar jadal ishlaganda qonda anaerob glikoliz natijasida sut kislotasi to‘planadi. Laktat miokard uchun qo‘shimcha energiya manbai hisoblanadi; yurak sut kislotasini parchalay turib, pH barqarorligini saqlashga yordam beradi. Yurak sarflaydigan energiyaning taxminan 30 % i glukoza hisobiga qoplanadi; jismoniy yuklama vaqtida yog‘ kislotalari va sut kislotasidan olinadigan energiya ulushi oshadi, glukozaning ulushi esa kamayadi. Biroq yurak mushagi faoliyatining aerob oksidlanishga kuchli bog‘liqligi uning kardiomiotsitlarga kislorod yetib kelishiga juda sezgir bo‘lishiga olib keladi. Shu sababli koronar qon oqimi yomonlashganda va yurak mushagiga kislorod yetarli bormaganda, unda infarktgacha olib boradigan patologik jarayonlar rivojlanishi mumkin. Yurakni himoyalashda uning tarkibidagi mioglobin muhim vazifa bajaradi. Yurak mushak to‘qimasida uning miqdori taxminan 4 mg/g ni tashkil etadi. U O2 ga yuqori moyillikka ega: yurak diastolasi vaqtida uni zaxiralaydi, sistola vaqtida esa ajratib beradi. Chunki sistola paytida chap qorinchaning koronar arteriyalarida qon oqimi deyarli to‘xtaydi (atigi 15 % saqlanadi); o‘ng qorincha va bo‘lmachalarda esa qon oqimi uzluksiz davom etadi.
Fiziologiya
Yurakning turli qismlari navbatma-navbat qisqarib, bo‘shashishi uning tuzilishi va yurakning o‘tkazuvchi tizimi mavjudligi bilan bog‘liq; elektr impulsi shu tizim bo‘ylab tarqaladi. Bo‘lmachalar va qorinchalar miokardi fibroz to‘siq bilan ajralgan. Bu ularning bir-biridan mustaqil qisqarishiga imkon beradi, chunki qo‘zg‘alish fibroz to‘qima orqali tarqalmaydi. Qo‘zg‘alish bo‘lmachalardan qorinchalarga faqat atrioventrikulyar tugundan boshlanuvchi atrioventrikulyar tutam orqali o‘tkaziladi.
Bo‘lmachaning sekretor kardiomiotsitlari arterial bosim (AB) oshishi tufayli kuchli cho‘zilganda atriopeptin gormonini sintez qilib ajratadi; bu esa arterial bosimni pasaytiradi.
Adabiyotlar
- ↑ Гистология / под ред. Э. Г. Улумбекова, Ю. А. Чалышева. — 2-е изд., перераб. и доп.. — М.: ГЕОТАР-МЕД, 2002. — 672 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9231-0228-5.
- ↑ Гистология / под ред. Ю. И. Афанасьева, Н. А. Юриной. — М.: Медицина, 1998. — 15 000 экз.
- ↑ Физиология. Основы и функциональные системы / под ред. К. В. Судакова. — М.: Медицина, 2000. — 784 с. — ISBN 5-225-04548-0.
- ↑ Ткаченко Б.И. Нормальная физиология человека. — М.: Медицина, 2005. — 928 с.
- ↑ Агаджанян H. A., Смирнов В. М. Нормальная физиология. — М.: ООО «Издательство "Медицинское информационное агентство"», 2009. — 520 с. — 5000 экз. — ISBN ISBN 978-5-9986-0001-2.
- ↑ Гайтон А. К., Холл Д. Э. Медицинская физиология = Textbook of Medical Physiology / под ред. В.И. Кобрина. — М.: Логосфера, 2008. — С. 112. — 1296 с. — ISBN 978-5-98657-013-6.