Xromatografiya nima

O‘simliklarning yashil pigmenti xromatogrammasi.

Xromatografiya (qadimgi yunoncha χρῶμα — «rang») — ajratish usuli va aralashmalardagi moddalarni tahlil qilish usuli, shuningdek, moddalarning fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish usulidir. Bu usul moddalarni ikki xil faza — qo‘zg‘almas (qattiq faza yoki inert tashuvchiga biriktirilgan suyuqlik) va harakatchan (gaz yoki suyuq faza, elyuyent) o‘rtasida taqsimlashga asoslanadi. Usulning nomi xromatografiya bo‘yicha dastlabki tajribalar bilan bog‘liq: ushbu usulni yaratgan Mixail Svet yorqin rangli o‘simlik pigmentlarini ajratgan.

Usulning tarixi

Mixail Semyonovich Svet (1872—1919) — xromatografiya usulining muallifi.
(taxminan 1900-yilda olingan surat)

Xromatografiya usulini birinchi bo‘lib rossiyalik botanik olim Mixail Semyonovich Svet 1900-yilda qo‘llagan. U kolonkadan foydalanib, uni kalsiy karbonat bilan to‘ldirgan va o‘simliklardan olingan pigmentlarni ajratgan. Xromatografiya usuli yaratilgani haqida birinchi xabarni Svet 30-dekabr kuni, 1901-yilda Sankt-Peterburgda bo‘lib o‘tgan Tabiatshunoslar va shifokorlarning XI syezdida taqdim etgan. Xromatografiyaga oid ilk bosma ish 1903-yilda «Varshava tabiatshunoslar jamiyati ishlari» jurnalida chop etilgan. «Xromatografiya» atamasi birinchi marta Svetning 1906-yilda nemis tilidagi Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft jurnalida e’lon qilingan ikkita ishida qo‘llangan. 1907-yilda Svet o‘z usulini Germaniya botanika jamiyatida namoyish etgan.

1910—1930-yillarda bu usulga yetarlicha e’tibor berilmagan va u deyarli rivojlanmagan.

1931-yilda R. Kun, A. Vintershteyn va E. Lederer xromatografiya yordamida xom karotindan α va β fraksiyalarini kristall holida ajratib olishgan. Bu bilan ular usulning preparativ maqsadlarda foydali ekanini ko‘rsatishgan.

1941-yilda A. J. P. Martin va R. L. M. Sing ajratilayotgan moddalarning o‘zaro aralashmaydigan ikki suyuqlik orasida taqsimlanish koeffitsiyentlari farqiga asoslangan xromatografiyaning yangi turini ishlab chiqishgan. Bu usul «taqsimlanish xromatografiyasi» deb nomlangan.

1944-yilda A. J. P. Martin va R. L. M. Sing qog‘oz xromatografiyasi usulini taklif etishgan. Bunda xromatografik kolonka filtr qog‘ozi bilan almashtirilgan.

1947-yilda T. B. Gapon, E. N. Gapon va F. M. Shemyakin «ion almashinish xromatografiyasi» usulini ishlab chiqishgan.

1952-yilda J. Martin va R. Singga taqsimlanish xromatografiyasi usulini yaratganliklari uchun kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti berilgan.

XX asr o‘rtalaridan hozirgi kungacha xromatografiya jadal rivojlanib, eng keng qo‘llanadigan tahlil usullaridan biriga aylandi.

Terminologiya

Xromatografiyaga oid asosiy atama va tushunchalar, shuningdek, ularning qo‘llanish sohalari IUPACning maxsus komissiyasi tomonidan tizimlashtirilgan va birxillashtirilgan. IUPAC tavsiyalariga ko‘ra, «xromatografiya» atamasi uch ma’noda ishlatiladi: kimyo fanining alohida bo‘limi, jarayon va usulni anglatadi.

  • Xromatografiya — molekulalararo ta’sirlashuvlar hamda molekulalar yoki zarrachalarning o‘zaro aralashmaydigan va bir-biriga nisbatan harakatlanadigan fazalar tizimida ko‘chishini o‘rganadigan fan.
  • Xromatografiya — o‘zaro aralashmaydigan va bir-biriga nisbatan harakatlanadigan fazalar orasida moddalar yoki zarrachalarning ko‘p marta turlicha qayta taqsimlanish jarayoni. Natijada dastlabki aralashmadagi alohida komponentlar konsentratsiyasining mustaqil zonalari hosil bo‘ladi.
  • Xromatografiya — o‘zaro aralashmaydigan va bir-biriga nisbatan harakatlanadigan fazalar tizimida moddalar yoki zarrachalarning harakatlanish tezliklaridagi farqqa asoslangan aralashmalarni ajratish usuli.
  • Kolonka — xromatografik sorbentni o‘z ichiga oladi va aralashmani alohida komponentlarga ajratish vazifasini bajaradi.
  • Elyuyent — harakatchan faza (erituvchi yoki erituvchilar aralashmasi): gaz, suyuqlik yoki (kamdan kam hollarda) o‘ta kritik flyuid.
  • Qo‘zg‘almas faza — qattiq faza yoki inert tashuvchiga biriktirilgan suyuqlik; adsorbsion xromatografiyada — sorbent.
  • Xromatogramma — kolonkadan chiqayotgan komponentlar konsentratsiyasining vaqtga bog‘liqligini qayd etish natijasi.
  • Detektor — kolonka chiqishida aralashma komponentlari konsentratsiyasini qayd etuvchi qurilma.
  • Xromatograf — xromatografiya o‘tkazishga mo‘ljallangan asbob.

Xromatografik taqsimlanish modeli

Модель распределения в хроматографической колонке
2-rasm. Xromatografik kolonkadagi taqsimlanish modeli

Xromatografiyani soddalashtirib, ajratish jarayonida uzluksiz yuz beradigan muvozanatlanish bosqichlarining ketma-ketligi sifatida tasavvur qilish mumkin. Jarayon davomida kolonkaning («nazariy tarelka») deb ataladigan kichik qismida muvozanat o‘rnatiladi. Bu ikki fazadagi modda miqdorlari o‘rtasidagi muvozanat bo‘lib, u mazkur modda turiga xos К taqsimlanish konstantasi bilan ifodalanadi. Keyin harakatchan fazadagi modda uning oqimi bilan kolonkadagi keyingi qismga o‘tadi. Bu yerda ham fazalar o‘rtasida muvozanat o‘rnatiladi. 2-rasmda К=1 bo‘lgan moddaning ketma-ket besh bosqichdagi muvozanatli taqsimlanishi tasvirlangan. Ushbu model «tarelkalar nazariyasi» deb ataladigan yondashuvning asosini tashkil etadi. Biroq bu soddalashtirilgan tasavvur ekanini unutmaslik kerak: unda har bir bosqichda to‘liq muvozanatga erishiladi, deb olinadi. Amalda esa harakatchan faza kolonkadan uzluksiz o‘tib turishi sababli bunday bo‘lmaydi. Modelga ko‘ra, moddaning kolonka qismlari bo‘yicha taqsimlanishi normal taqsimotga mos keladi va xromatogrammadagi ideal cho‘qqi Gauss funksiyasi shaklida bo‘ladi.

Xromatografiya turlarining tasnifi

Xromatografik usullarni tasniflashning turli yo‘llari mavjud.

Qo‘zg‘almas va harakatchan fazalarning fizik tabiatiga ko‘ra

  1. Suyuqlik xromatografiyasi (harakatchan faza suyuqlik bo‘lsa).
    Suyuqlik xromatografiyasi qo‘zg‘almas fazaning agregat holatiga ko‘ra ikki turga ajratiladi: qattiq–suyuq fazali xromatografiya (QSX) — qo‘zg‘almas faza qattiq bo‘ladi; va suyuq–suyuq fazali xromatografiya (SSX) — qo‘zg‘almas faza suyuq bo‘ladi. SSX ko‘pincha taqsimlanish xromatografiyasi deb ataladi.
    Yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (YSSX) murakkab aralashmalarni tahlil qilish va ajratishning samarali usullaridan biridir. Xromatografik ajratish tamoyili bir qator texnologik jarayonlarning ham asosini tashkil etadi. Suyuqlik xromatografiyasi aralashma komponentlarini ularning o‘zaro aralashmaydigan ikki faza o‘rtasidagi muvozanatli taqsimlanish farqiga ko‘ra ajratishga asoslangan. Fazalardan biri qo‘zg‘almas, ikkinchisi esa harakatchan bo‘ladi. YSSXning o‘ziga xos jihati — yuqori bosim (400 bargacha) va mayda donali sorbentlar (1.8 mkm gacha) ishlatilishidir. Bu murakkab modda aralashmalarini tez va to‘liq ajratish imkonini beradi (tahlilning o‘rtacha davomiyligi 3 dan 30 minutgacha).
  2. Gaz xromatografiyasi (harakatchan faza gaz holatida bo‘lsa).
    Gaz xromatografiyasi qo‘zg‘almas fazaning agregat holatiga ko‘ra gaz-adsorbsion xromatografiya (GTX, GAX) va gaz–suyuqlik xromatografiyasi (GSX) yoki gaz-taqsimlanish xromatografiyasi.

Sorbatlarning sorbent qatlami bo‘ylab harakatlanish usuliga ko‘ra

  1. Elyuyentli (ochib beruvchi) — bu usulda tekshirilayotgan aralashma namunasi boshlang‘ich nuqtada (kolonka kirishida) ajratuvchi to‘ldirgichga (sorbentga) bir porsiya shaklida kiritiladi. Harakatchan faza oqimi ta’sirida namuna zonasi kolonka bo‘ylab siljiydi. Bunda namunaning alohida komponentlari harakatlanish tezliklari ularga mos taqsimlanish konstantalari qiymatlariga teskari proporsional bo‘ladi.
  2. Frontal — bu usulda ajratiladigan aralashma boshlang‘ich nuqtadagi sorbent qatlamiga uzluksiz beriladi va shu tariqa amalda harakatchan faza vazifasini bajaradi.
  3. Siqib chiqarish — bu usulning bajarilishi elyuyentli usulga o‘xshaydi, ammo unda sorbsiyalanmaydigan elyuyent (harakatchan faza) ishlatilmaydi. Xromatografik zonalar ajratilayotgan aralashma komponentlarining barchasidan kuchliroq sorbsiyalanadigan modda ta’sirida siqib chiqarilib, siljiydi. Namunaning har bir komponenti qo‘zg‘almas faza bilan o‘zidan zaifroq ta’sirlashadigan komponentlarni siqib chiqaradi.
  4. Elektroxromatografiya — zaryadlangan zarrachalar tashqi elektr maydoni ta’sirida harakatlanadigan xromatografik jarayon. Zarrachalarning harakatlanish tezligi ularning massasi va zaryadiga bog‘liq.

Tahliliy maqsadlarda eng ko‘p elyuyentli (ochib beruvchi) xromatografiya usuli qo‘llanadi.

Sorbentlarning harakatchan va qo‘zg‘almas fazalar o‘rtasida taqsimlanishiga sabab bo‘ladigan jarayon tabiatiga ko‘ra

  1. Adsorbsion xromatografiya — adsorbsiya hisobiga ajratish aralashma komponentlarining muayyan adsorbentga turlicha adsorbsiyalanishiga asoslanadi.
  2. Taqsimlanish xromatografiyasi — ajratish sorbatlarning harakatchan va qo‘zg‘almas fazalarda turlicha eruvchanligiga yoki hosil bo‘ladigan komplekslarning barqarorligi farqiga asoslanadi.
  3. Ion almashinish xromatografiyasi — ajratish ion almashinish muvozanati konstantalarining farqiga asoslanadi.
  4. Cho‘ktirish xromatografiyasi — ajratish cho‘kmalarning harakatchan fazada turlicha eruvchanligiga asoslanadi.
  5. Affin xromatografiya — komponentlarning affin ligand bilan biospetsifik ta’sirlashuviga asoslanadi;
  6. O‘lcham bo‘yicha ajratish xromatografiyasi — ajratiladigan moddalarning molekulalari qo‘zg‘almas fazaga kira olish qobiliyatidagi farqlarga asoslanadi. Komponentlar molekulyar massasi kamayib borish tartibida elyutsiyalanadi.

Sorbsiya mexanizmiga ko‘ra

Xromatografiya molekulyar, elakli, xemosorbsion va ion almashinish turlariga bo‘linadi. Molekulyar xromatografiyada qo‘zg‘almas faza (sorbent) bilan ajratilayotgan aralashma komponentlari o‘rtasidagi ta’sirlashuv Van-der-Vaals kuchlari kabi molekulalararo kuchlar bilan belgilanadi.

Xemosorbsion xromatografiyaga cho‘ktirish, kompleks hosil qilish (yoki ligand almashinish) hamda oksidlanish-qaytarilish xromatografiyasi kiradi. Xemosorbsion xromatografiyada sorbsiya tegishli kimyoviy reaksiyalar tufayli yuz beradi.

Bajarish texnikasiga (jarayon xususiyatiga) ko‘ra

Xromatografiya quyidagi turlarga ajratiladi:

  1. kolonkali (qo‘zg‘almas faza kolonkada joylashadi);
  2. tekislikdagi (planar) — qog‘oz va yupqa qatlamli (qo‘zg‘almas faza qog‘oz varag‘i yoki shisha yoxud metall plastinka ustidagi yupqa sorbent qatlamidan iborat);
  3. kapillyar (ajratish naychaning ichki devoriga joylashtirilgan suyuqlik pardasi yoki sorbent qatlamida sodir bo‘ladi);
  4. maydonlardagi xromatografiya (elektr, magnit, markazdan qochma va boshqa kuchlar maydonlarida).

Xromatografik jarayonni o‘tkazish maqsadiga ko‘ra

Tahliliy, notahliliy, preparativ va sanoat xromatografiyasi farqlanadi. Tahliliy xromatografiya tekshirilayotgan aralashmaning sifat va miqdoriy tarkibini aniqlashga mo‘ljallangan.

Fazalarning agregat holatiga ko‘ra

Ishchi bosimiga ko‘ra

  • Past bosimli xromatografiya (FPLC)
  • Yuqori bosimli xromatografiya (HPLC)
  • O‘ta yuqori bosimli xromatografiya (UHPLC)

Ta’sirlashuv mexanizmiga ko‘ra

O‘tkazish maqsadiga ko‘ra

Namuna kiritish usuliga ko‘ra

Bu tahliliy xromatografiyaning eng ko‘p qo‘llanadigan turidir. Tekshirilayotgan aralashma elyuyent oqimiga impuls ko‘rinishida kiritiladi. Kolonkada aralashma alohida komponentlarga ajraladi, ular orasida harakatchan faza zonalari joylashadi.

Aralashma kolonkaga uzluksiz beriladi. Bunda kolonka chiqishida faqat birinchi, eng sust ushlanadigan komponentni sof holda ajratib olish mumkin. Qolgan zonalarda 2 yoki undan ortiq komponent bo‘ladi. Bunga yaqin usul — qattiq fazali ekstraksiya (sorbsion konsentratsiyalash).

Ajratiladigan aralashma kolonkaga berilgach, uning har qanday komponentidan kuchliroq ushlanadigan maxsus siqib chiqaruvchi modda kiritiladi. Natijada ajratilgan moddalarning bir-biriga tutash zonalari hosil bo‘ladi.

Xromatografiyaning ayrim turlari

Manbalar

  • Rudakov O. B., Vostrov I. A. Xromatografiya mutaxassisi qo‘llanmasi. — Voronej: Vodoley, 2004. — 528 bet — ISBN 5-88563-049-6.
  • Yashin Ya. I., Yashin E. Ya., Yashin A. Ya. Gaz xromatografiyasi. — Moskva, 2009. — 528 bet — ISBN 978-5-94976-825-9.
  • Dolgonosov A. M. Kolonkali tahliliy xromatografiya usullari. — Kimyo ixtisosligi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. Dubna, 2009.
  • Hais I. M., Macek K. Qog‘oz xromatografiyasi. Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1962.
  • Dettmer-Vilde Katya, Engevald Verner. Amaliy gaz xromatografiyasi: keng qamrovli ma’lumotnoma. — 2014 — ISBN 978-3-642-54640-2.

Havolalar

  • Svet M. S., Varshava tabiatshunoslar jamiyati ishlari, Biologiya bo‘limi, 1903, 14-jild, 6-bo‘lim, 20-bet.
  • Library 4 Science xromatografiya bo‘yicha bepul onlayn kitoblar (ingliz tilida)
  • chromatogramma.ru xromatografiya nazariyasi va amaliyoti, xromatografiya mutaxassislari hamjamiyati.
  • anchem.ru Tahliliy kimyogarlar portalidagi xromatografiyaga oid adabiyotlar.
  • chromatography.narod.ru Xromatografiya asoslariga oid ma’ruzalar.