
Silikonlar (poliorganosiloksanlar) — kislorod tutuvchi yuqori molekulali kremniyorganik birikmalar bo‘lib, ularning kimyoviy formulasi [R2SiO]n, bunda R = organik guruh (metil, etil yoki fenil). Hozirda ushbu ta’rif juda kam qo‘llanadi [aniqlashtirish kerak], «silikonlar» atamasi esa poliorganosiloksanlarni ham (masalan, silikon moylari (PMS turidagi), GKJ turidagi gidrofobizatorlar yoki past molekulali kauchuklar (SKTN turidagi)), hatto kremniyorganik monomerlarni (turli xil silanlar) ham qamrab oladi. Bu «silikonlar» va «kremniyorganik birikmalar» tushunchalari o‘rtasidagi farqni yo‘qqa chiqaradi.
Tuzilishi
Silikonlar asosiy noorganik kremniy-kislorod zanjiridan (…-Si-O-Si-O-Si-O-…) va unga birikkan yon organik guruhlardan tashkil topgan. Yon guruhlar kremniy atomlariga bog‘lanadi. Ayrim hollarda yon organik guruhlar ikkita yoki undan ortiq kremniyorganik zanjirni o‘zaro bog‘lashi mumkin. Asosiy kremniyorganik zanjirning uzunligi, yon guruhlar va ko‘ndalang bog‘lanishlarni o‘zgartirish orqali turli xossalarga ega silikonlarni sintez qilish mumkin.
Silikonlar uchta guruhga bo‘linadi. Bu tasnif molekulyar massa, ko‘ndalang bog‘lanish darajasi, kremniy atomlariga birikkan organik guruhlarning turi va miqdoriga bog‘liq:
- «Silikon suyuqliklari» — 3000 tadan kam siloksan bo‘g‘ini.
- «Silikon elastomerlari» — 3000 tadan 10000 tagacha siloksan bo‘g‘ini.
- «Silikon smolalari» — 10000 tadan ortiq siloksan bo‘g‘ini va yuqori darajadagi ko‘ndalang bog‘lanish.
Sintez
Poliorganosiloksanlar standart polimerlar kimyosi usullari, jumladan, polikondensatsiya va polimerlanish orqali sintez qilinadi.
Eng keng tarqalgan usullardan biri — funksionallashtirilgan diorganosilanlar, ya’ni dixlorsilanlar, dialkoksi-, diatsiloksi- va diaminosilanlarning gidrolitik polikondensatsiyasidir. Bu usul funksional guruhlarning gidroliziga asoslangan bo‘lib, natijada beqaror diorganosilanollar hosil bo‘ladi. Ular oligomerlanib, siklosiloksanlarga aylanadi:
- R2SiX2 + 2H2O R2Si(OH)2 + 2HX
- nR2Si(OH)2 (R2Si-O)n + H2O
Reaksiya aralashmasida hosil bo‘lgan siklosiloksanlar keyinchalik anion yoki kation mexanizmi bo‘yicha polimerlanadi:
![]()
Gidrolitik polikondensatsiya dixlorsilanlar bilan eng jadal kechadi, biroq bu holda vodorod xlorid ajralib chiqadi. Ayrim hollarda, masalan, tibbiy buyumlar uchun polimerlarni sintez qilishda bunga yo‘l qo‘yilmaydi. Bunday vaziyatlarda diatsetoksisilanlardan foydalaniladi: gidrolitik polikondensatsiya davomida zaharli bo‘lmagan sirka kislotasi hosil bo‘ladi, ammo jarayon ancha sekin kechadi.
Silikon kauchuklarini molekulyar massasi ~ 600000 va undan yuqori bo‘lgan holda sintez qilish uchun avvaldan olingan siklosiloksanlarning ionli polimerlanishidan foydalaniladi.
Kislota hosil qiluvchi guruhlari ko‘proq, alkil guruhlari esa kamroq bo‘lgan almashingan silan prekursorlaridan, masalan, metiltrixlorsilandan polimer zanjirlariga tarmoqlanish va/yoki ko‘ndalang bog‘lanishlarni kiritishda foydalanish mumkin. Ideal holatda bunday birikmaning har bir molekulasi tarmoqlanish nuqtasiga aylanadi. Bu usul qattiq silikon rezinalar ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Xuddi shuningdek, uchta metil guruhiga ega prekursorlardan molekulyar massani cheklash uchun foydalanish mumkin, chunki bunday molekulalarning har biri bitta reaksion markaz bilan reaksiyaga kirishadi va shu tariqa silikon zanjirining uchini hosil qiladi.
Zamonaviy silikon rezinalar tetraetoksisilan asosida ishlab chiqariladi. U xlorosilanlarga qaraganda yumshoqroq va nazorat qilish osonroq tarzda reaksiyaga kirishadi.
Qo‘llanilishi

Silikon qurilishda va kundalik turmushda keng qo‘llanadi. Silikonlar boshqa ma’lum moddalarda birgalikda uchramaydigan qator noyob xususiyatlarga ega: ular adgeziyani oshirishi yoki kamaytirishi, sirtni suv yuqtirmaydigan qilishi, keskin o‘zgaruvchi yoki ekstremal haroratlarda hamda yuqori namlikda ishlashi va xossalarini saqlashi mumkin. Shuningdek, ularga dielektriklik, biologik inertlik, kimyoviy inertlik, elastiklik, uzoq xizmat qilish va ekologik xavfsizlik xos. Shu sababli turli sohalarda silikonlarga talab yuqori.
Silikon suyuqliklari va ularning emulsiyalari quyidagi mahsulotlar sifatida yoki ularning tarkibida keng qo‘llanadi:
- silikonli yopishishga qarshi moylash vositalari (press-qoliplar uchun),
- gidrofoblashtiruvchi suyuqliklar,
- silikon moylari va quyuq (konsistent) surkov moylari,
- silikonli zarbani yutuvchi va tebranishlarni so‘ndiruvchi suyuqliklar,
- silikonli issiqlik tashuvchilar va sovituvchi suyuqliklar,
- silikonli dielektrik va germetiklovchi tarkiblar,
- silikonli ko‘pik so‘ndiruvchilar,
- silikonli qolip olish massalari [stomatologiyada keng qo‘llanadi],
- silikonli implantatlar [tibbiy maqsadlarda],
- turli qo‘shimchalar va modifikatorlar [shampunlar, niqoblar va kremlar ishlab chiqarishda].
Silikon elastomerlari quyidagi ko‘rinishlarda ishlatiladi:
- past va yuqori molekulali silikon kauchuklar,
- silikonli germetiklar (sovuq usulda qotuvchi),
- issiq usulda qotadigan silikon rezinalar (yuqori molekulali),
- sovuq usulda qotadigan silikon kompaundlar (past molekulali),
- issiq usulda qotadigan suyuq silikon rezinalar (LSR).
Silikon smolalari ko‘pincha boshqa polimerlar bilan sopolimerlar tarkibida (silikon/alkidlar, silikon/poliefirlar va h. k.) qo‘llanadi. Ular chidamliligi, elektr izolyatsiyalash qobiliyati yoki gidrofobligi bilan ajralib turadigan qoplamalar tarkibiga kiradi.
Silikondan turli zichlagichlar — silikon qistirmalar, halqalar, vtulkalar, manjetlar, tiqinlar va boshqa ko‘plab buyumlar tayyorlanadi. Silikon buyumlar qator xususiyatlari tufayli an’anaviy elastomerlardan foydalanish mumkin bo‘lmagan sharoitlarda ham ishlatiladi. Silikon buyumlar −60 °C dan +200 °C gacha haroratda ish qobiliyatini saqlaydi. Sovuqqa chidamli silikon rezinalar −100 °C gacha, issiqqa chidamli turlari esa +300 °C gacha bardosh beradi. Silikon zichlovchi halqalar quyidagilarning ta’siriga chidamli: ozon, dengiz va chuchuk suv (shu jumladan, qaynayotgan suv), spirtlar, mineral moylar va yoqilg‘ilar, shuningdek, quyidagilarning kuchsiz eritmalari: kislotalar, ishqorlar va vodorod peroksid.
Silikon buyumlar radiatsiya, ultrabinafsha nurlanish, elektr maydonlari va razryadlar ta’siriga chidamli. +100 °C dan yuqori haroratlarda ularning izolyatsiyalash ko‘rsatkichlari barcha an’anaviy elastomerlarnikidan ustun bo‘ladi. Silikon buyumlarning fiziologik inertligi va zaharsizligi sanoatning deyarli barcha tarmoqlarida qo‘llanadi.
Silikon materiallar qiyin alangalanadi, yonganda esa qora qurum (uglerod) emas, oq qoldiq (kremniy dioksidi) hosil qiladi. Ba’zi kremniyorganik rezinalar qisqa vaqt davomida 840°C dan yuqori haroratga bardosh bera oladi; olov ta’siri to‘xtashi bilan rezina juda tez so‘nadi.
Atamalarning qo‘llanishiga doir masalalar
«silicone» atamasi 1901-yilda ingliz kimyogari Frederik Kipping[inglizcha] tomonidan polidifenilsiloksan uchun ketone (keton) atamasining benzofenonga nisbatan qo‘llanishiga va kimyoviy formulalarning o‘xshashligiga qiyosan taklif qilingan: ketonlarda karbonil guruhi ikkita uglevodorod radikaliga bog‘langan, silikonlarda esa SiO guruhi xuddi shunday tarzda uglevodorod radikallari bilan bog‘lanadi. Dastlab Kipping hatto silicoketoneatamasini ishlatgan. Biroq bu nomning noto‘g‘riligi boshidanoq ma’lum bo‘lgan, chunki ketonlar monomerlarhisoblanadi. Tuzilishi jihatidan ketonning to‘liq analogi — kislorod atomi bilan qo‘shbog‘ orqali bog‘langan kremniy atomiga ega modda — silanon[inglizcha].
Ingliz tilidagi silicon [ˈsɪlɪkən] «kremniy» va silicone [ˈsɪlɪkəʊn] «silikon» atamalarining yozilishi o‘xshashligi sababli ularni ingliz tilidan tarjima qilishda tez-tez xatolarga yo‘l qo‘yiladi (qarang: tarjimonning soxta do‘stlari). Xususan, rus tilida keng tarqalgan toponim «Silikon vodiysi» ham shu tariqa paydo bo‘lgan. Ingliz tilida silicon va silicone atamalari ham ba’zan chalkashlikka sabab bo‘ladi.
Soxta mahsulotlarning keng tarqalishi
Silikonlar qimmatligi sababli savdoda ularning soxta nusxalari ko‘p uchraydi. Eng ko‘p silikon rezina va silikon germetiklar soxtalashtiriladi: ularning o‘rniga quyidagilar ishlatiladi — polivinilxlorid va akril germetiklar.
Silikon kauchuklardan farqli ravishda, bunday soxta mahsulotlar manfiy haroratlarda elastikligini yo‘qotadi.
Adabiyotlar
- Mile R. N., Lyuis F. M., «Silikonlar», ingliz tilidan tarjima, M.,1964;
- Hans-Heinrich Moretto, Manfred Schulze, Gebhard Wagner, «Silicones», Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, 2005, Wiley-VCH, Weinheim. doi:10.1002/14356007.a24 057
Havolalar
- Silikon polimerlari (Virtual Chembook, Elmhurst kolleji)