Kauchuklar — tabiiy yoki sintetik elastomerlar bo‘lib, ular elastiklik, suv o‘tkazmaslik va elektr izolyatsiyalash xususiyatlari bilan ajralib turadi; ulardan vulkanizatsiya yo‘li bilan olinadigan mahsulotlar — rezina va ebonit.
Tabiiy kauchuk

Yuqori molekulyar uglevodorod (C5H8)n, izoprenning sis-polimeri (poliizopren); u o‘simliklarning sutli shirasida (lateksda) jumladan, geveyada, ko‘ksag‘izda (qoqio‘t turkumiga mansub ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik) va boshqa kauchuk beruvchi o‘simliklarda uchraydi.
Tabiiy kauchuk o‘simliklar tarkibidagi sutli shira (lateks)ni koagulyatsiya qilish orqali olinadi. Uning asosiy tarkibiy qismi poliizopren uglevodorodi (91-96%) hisoblanadi. Asosiy manba — geveya turkumiga mansub, sutlamadoshlar oilasiga kiruvchi daraxtlar, asosan Braziliya geveyasi (Hevea brasiliensis); ular dunyodagi tabiiy kauchuk ishlab chiqarishning qariyb 95% ini ta’minlaydi.
Kauchukni de la Kondamin Kitoda (Ekvador) 1751-yilda kashf etgan. U uglevodorodlarda va ularning hosilalarida (benzinda, benzolda, xloroformda, uglerod disulfidda va hokazolarda) eriydi; suvda, spirtda, atsetonda esa tabiiy kauchuk deyarli bo‘kmaydi va erimaydi. Tabiiy kauchuk xona haroratidayoq kislorod bilan birikib, oksidlanish natijasida parchalanadi (kauchuk eskiradi), bunda uning mustahkamligi va elastikligi pasayadi. 200 °C dan yuqori haroratda tabiiy kauchuk parchalanib, past molekulyar uglevodorodlar hosil qiladi.
Tabiiy kauchuk oltingugurt, oltingugurt xloridi va organik peroksidlar bilan o‘zaro ta’sirlashganda (vulkanizatsiya) uzun makromolekulalar oltingugurt atomlari orqali o‘zaro bog‘lanib, to‘rsimon tuzilmalarni hosil qiladi. Bu kauchukka keng harorat oralig‘ida yuqori elastiklik beradi.
Tabiiy kauchuk qayta ishlanib, rezinaga aylantiriladi. Qazib olinadigan tabiiy kauchukning ko‘pi bilan 1 % i xom holda ishlatiladi (rezina yelimi). Tabiiy kauchukning 60 % dan ortig‘i avtomobil shinalarini ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Tabiiy kauchuk sanoat miqyosida Indoneziya, Malayziya, Vyetnam, Tailand, Braziliya va Xitoyda ishlab chiqariladi.
Kauchuk isitmasi
Rivojlanayotgan mashinasozlik va elektrotexnika, keyinchalik esa avtomobilsozlik tobora ko‘proq rezina iste’mol qila boshladi. Buning uchun xomashyo ham ko‘proq talab qilindi. Talab oshishi tufayli XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Janubiy Amerikada kauchuk beruvchi o‘simliklar bir xil ekin sifatida yetishtiriladigan ulkan plantatsiyalar paydo bo‘lib, tez rivojlandi. Keyinchalik kauchuk beruvchi o‘simliklarni yetishtirish markazi quyidagi hududlarga ko‘chdi: Indoneziya va Seylon.
Sintetik kauchuklar
Sintetik kauchuklarni yaratish bo‘yicha dastlabki ishlar Rossiyada 1900-yilda Butlerovning shogirdlari — Kondakov, Favorskiy, Lebedev va Bizov tomonidan boshlandi. 1900-yilda I. L. Kondakov ilk bor sintetik usulda izopren oldi; uning polimerlanishini esa A. Favorskiy o‘rgana boshladi. 1903—1910-yillarda S. Lebedev va B. Bizov boshchiligidagi olimlar guruhlari bir-biriga parallel ravishda to‘yinmagan uglevodorodlarning polimerlanishi va izomerlanishini o‘rgandi. 1910-yilda Lebedev 1,3-butadiyen asosidagi sintetik kauchuk namunasini olishga muvaffaq bo‘ldi. 1913-yilda Bizov neftni piroliz qilish orqali diyenlar olish usulini taklif etdi; jarayon mahsulotlaridan biri aynan 1,3-butadiyen edi. Texnologiyani o‘zlashtirishdagi qiyinchiliklar tufayli bu usuldan voz kechildi. 1,3-butadiyen olishning soddaroq va arzonroq usullari izlandi. Shunday usullardan birini Lebedevning o‘zi 1926—1928-yillarda ishlab chiqdi: bunda etanolning degidrogenlanishi- va degidratlanishi amalga oshiriladi.

Shu bilan bir vaqtda, mustaqil ravishda, shunga o‘xshash ishlar Angliyada ham olib borildi. Butadiyenli sintetik kauchuk olish jarayonida natriydan katalizator sifatida polimerlashda foydalanishga oid birinchi patent 1910-yilda Angliyada berildi. Ingliz patentida bayon etilgan texnologiyaga o‘xshash usulda sintetik kauchukni kichik miqyosda ishlab chiqarish ilk bor Germaniyada Birinchi jahon urushi.
paytida yo‘lga qo‘yildi. Butadiyenli sintetik kauchukni ishlab chiqarish texnologiyasi birinchi marta[aniqlashtirish kerak] «Treugolnik» zavodi laboratoriyasida B. Bizov tomonidan ishlab chiqildi. U bu ixtirosi uchun 1911-yilda Butlerov nomidagi mukofot[manba 2158 kundan beri ko‘rsatilmagan] bilan taqdirlandi; biroq ixtiro patenti faqat 1913-yilda rasmiylashtirildi.
Rossiyada butadiyen ishlab chiqarish 1915-yilda I. I. Ostromislenskiy ishlab chiqqan texnologiya asosida boshlandi; u keyinchalik AQSHga ko‘chib ketgan.
Birinchi jahon urushi davrida «Treugolnik» zavodida Bizovning sintetik kauchugidan gaz niqoblari ishlab chiqarish o‘zlashtirildi.
Sintetik kauchukni tijorat miqyosida ishlab chiqarish 1929-yilda AQSHda (Thiokol kompaniyasida) boshlandi. 1940-yilga kelib dunyoda uning 10 dan ortiq markasi ishlab chiqarilar edi. Asosiy ishlab chiqaruvchilar AQSH, Germaniya va SSSR bo‘lgan.
SSSRda sintetik kauchuk olish bo‘yicha ishlarni Bizov va Lebedev davom ettirdi. Ular 1928-yilda butadiyen olishning sovet sanoat texnologiyasini ishlab chiqdi. Sintetik kauchuk ishlab chiqarish SK-1 zavodida 1932-yilda S. V. Lebedev usuli bo‘yicha boshlandi (bu usul etil spirtidan butadiyen olish va keyin suyuq butadiyenni natriy ishtirokida anion polimerlashga asoslangan). SSSRda dunyoda birinchi marta sintetik kauchuk sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlandi. Sovet sintetik kauchugining uzilishga chidamliligi taxminan 2000 psi edi (tabiiy kauchukniki 4500 psi, neoprenning uzilishga chidamliligi esa — AQSHning Dyupont kompaniyasi uni 1931-yilda ishlab chiqara boshlagan — 4000 psi edi). 1941-yilda SSSR sintetik kauchuk olishning yanada takomillashtirilgan texnologiyasini qo‘lga kiritdi.
Germaniyada butadiyen-natriy kauchugi «Buna»[nemischa].
nomi bilan ancha keng qo‘llanilgan. 1950-yillarda Sigler — Natta katalizatorlari.
ixtiro qilinishi bilan kauchuk sintezi ancha arzonlashdi. Izopren kauchuklari — izoprenni katalizatorlar, jumladan metall litiy va peroksid birikmalar ishtirokida polimerlash orqali olinadigan sintetik kauchuklardir. Boshqa sintetik kauchuklardan farqli ravishda izopren kauchuklari tabiiy kauchuk kabi yuqori yopishqoqlikka ega bo‘lib, elastikligi.
jihatidan undan biroz ortda qoladi. Tarkibida geteroatomlar o‘rinbosar sifatida yoki asosiy tuzilmaning bir qismi sifatida mavjud bo‘lgan kauchuklar ko‘pincha erituvchilar, yoqilg‘ilar va moylarga, shuningdek, quyosh nuri ta’siriga yuqori chidamliligi bilan ajralib turadi, ammo mexanik xossalari yomonroq bo‘ladi. Geteroatomli o‘rinbosarlarga ega kauchuklar orasida eng ko‘p ishlab chiqariladigani va qo‘llanadigani xloropren kauchugi (neopren) — 2-xlorbutadiyen polimeridir.
Hozirgi vaqtda ishlab chiqarilayotgan kauchuklarning aksariyati butadiyen-stirol yoki butadiyen-stirol-akrilonitril sopolimerlaridir.
Cheklangan miqyosda tiokollar — polisulfid kauchuklar ham ishlab chiqariladi va ishlatiladi. Ular polikondensatsiya jarayonida digalogenalkanlar (1,2-dixloretan, 1,2-dixlorpropan) va polisulfidlar (ishqoriy metallarning polisulfidlari) o‘zaro reaksiyasidan olinadi.
Sintetik kauchuklarning asosiy turlari:
- Izopren kauchugi
- Butadiyen kauchugi
- Butadiyen-metilstirol kauchugi
- Butilkauchuk (izobutilen-izopren sopolimeri)
- Etilen-propilen kauchugi (etilen-propilen sopolimeri)
- Butadiyen-nitril kauchugi (butadiyen-akrilonitril sopolimeri)
- Xloropren kauchugi (poli-2-xlorbutadiyen)
- Neopren (neoprene) — xloropren kauchugining bir turi
- Siloksan kauchugi
- Ftorsiloksan kauchugi
- Ftorli kauchuklar
- Tiokollar
Sanoatda qo‘llanilishi

Kauchuklarning eng keng qo‘llaniladigan sohasi — rezina ishlab chiqarish bo‘lib, undan avtomobil, samolyot va velosiped shinalari.
tayyorlanadi. Kauchuklardan issiqlik, tovush, havo va suv o‘tkazmasligini ta’minlash uchun turli xil zichlagichlar ishlab chiqariladi. Ular binolarning ajraladigan qismlarida, sanitariya-texnika va shamollatish tizimlarida, gidroizolyatsiya ishlarida, shuningdek, gidravlika, pnevmatika va vakuum texnikasida qo‘llanadi.
Presslash orqali kauchuk, asbest va kukunsimon to‘ldirgichlar aralashmasidan paronit — yuqori issiqqa chidamli qistirmalar tayyorlash uchun listli material olinadi. Bunday buyumlar turli muhitlarda, jumladan suv va suv bug‘i (bosimi 5 МН/м2 gacha (50 at) va harorati 450 °С gacha); neft va neft mahsulotlari (harorat 200—400 °C, bosim esa mos ravishda 7—4 мН/м2), suyuq va gazsimon kislorod, etil spirti va boshqa muhitlarda ishlatiladi. Paronitning yuqori zichlash xususiyati uning oquvchanlik chegarasi taxminan 320 MPa ga yetishi bilan bog‘liq. Bu ko‘rsatkich birikma boltlar yoki shpilkalar yordamida tortib mahkamlanganda yuzaga keladi: paronit yuzadagi barcha notekisliklar, g‘ovaklar, yoriqlar va boshqa nuqsonlarni to‘ldirib, birikmani germetiklaydi. Paronit korroziya keltirib chiqarmaydi va mexanik ishlov berishga qulay. Shu sababli undan istalgan shakldagi, turli iqlim sharoitlarida — mo‘tadil iqlimda, tropik va cho‘l iqlimida, shuningdek, Uzoq Shimol sharoitida ham xossalarini saqlaydigan qistirmalar tayyorlash mumkin. Yuqori issiqqa chidamliligi tufayli paronit ichki yonuv dvigatellarida qo‘llanadi.
Armaturalash orqali paronitga metall to‘r qo‘shib, mexanik xossalari yaxshilangan ferronit.
olinadi. Kauchuklar elektr izolyatsiyasi, tibbiy asboblar va kontratsepsiya vositalari.
ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Raketa texnikasida sintetik kauchuklar qattiq raketa yoqilg‘isi ishlab chiqarishda polimer asos sifatida ishlatiladi. Bunda ular yonuvchi modda vazifasini bajaradi, oksidlovchi sifatida esa kukunsimon selitralar (kaliyli yoki ammoniyli) yoki ammoniy perxlorat qo‘llanadi.
Havolalar
- Yaratilish tarixi Ya. Ya. Sell-Bekman xotiralarida. Arxivlangan: 1-iyul (2013-yil).
Adabiyotlar
- Katta sovet ensiklopediyasi / Bosh muharrir: A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1975. — jild 19: Otomi — Plastir. — 648 bet.