Varanasi haqida

Aholi punkti
Varanasi
ingl. Varanasi
sanskritcha वरणासी
hindcha बनारस
25°18′25″ sh. k. 83°00′22″ shq. u.HGYaO
Mamlakat  Hindiston
Shtat Uttar-Pradesh
Mer Ashok Tivari
Tarix va geografiya
Maydoni 1550 km²
Markazining balandligi 81 m
Vaqt mintaqasi UTC+5:30
Aholisi
Aholisi 1 435 113 kishi (2011)
Zichligi 925,88 kishi/km²
Aholisining atalishi varanasilik, varanasiliklar
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +0542
Pochta indeksi 221 0xx
Avtomobil raqam kodi UP-65
varanasi.nic.in (hindcha)
Варанаси на карте
Варанаси
Varanasi
Варанаси на карте
Варанаси
Varanasi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Varanasi (ingl. Varanasi, sanskritcha वरणासी, IAST: varaṇāsī yoki sanskritcha वाराणसी, IAST: vārāṇasī XFA: [ʋaːɾaːɳəsiː]fayl haqida); Benares (ingl. Benares [bə.naː.rəs]) yoki Banaras (ingl. Banaras, hindcha बनारस, urducha بنارس‎, Banāras XFA: [bənɑːɾəs]fayl haqida) yoki Kashi (ingl. Kashi, hindcha काशी, urducha کاشی‎, Kāśī XFA: [kaː.ʃiː]fayl haqida) — shahar, shimoli-sharqiy Hindistonning Uttar-Pradeshshtatida joylashgan shu nomdagi viloyatning markazi. Bu shahar hindular uchun xuddi Rim shahri katoliklar uchun qanchalik muhim bo‘lsa, shunchalik muhimdir (Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati uni «Hindular Rimi» deb ataydi), shuningdek, brahmanlik ilmi markazidir.

U buddaviylarva jaynlaruchun muqaddas shahar bo‘lib, dunyodagi eng e’zozli hinduizmmaskani hisoblanadi (hinduistik kosmologiyadaYerning markazi sifatida qaraladi). U dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri, ehtimol, Hindistondagi eng qadimiy shahardir. O‘zining vegetarianoshxonasi bilan mashhur.

Nomining kelib chiqishi

Varanasi shahri nomi, ehtimol, ikki daryo — Varuna (qadimgi suv ma’budi Varunanomi bilan atalgan) va Assinomlaridan kelib chiqqan: Varuna Gangdaryosiga shaharning shimolida, Assi esa janubida quyiladi. Boshqa qarashga ko‘ra, Varuna daryosi dastlab Varanasi deb atalgan va shahar nomi shundan kelib chiqqan. Tarixchilar bu taxminni kamdan-kam hisobga olsalar-da, ayrim qadimgi matnlar uni ancha asosli qiladi.

Varanasining tarixiy nomlari orasida Avimuktaka, Anandakánana, Mahasmasana, Surandhana, Brahma Vardha, Sudarshana, Ramya va Kashi ham uchraydi.

Rigvedadashahar Kasi yoki Kashi, ya’ni «Nur sochuvchi» deb tilga olinadi; bu ishorashaharning ilm-fan, adabiyot va madaniyat markazi sifatidagi tarixiy mavqeyiga qaratilgan. Kashixanda shahar ulug‘vorligini 15 000 ta misra orqali tasvirlaydi. Bu misralar Skanda-puranagakiradi. Ulardan birida Shiva xudosi shunday deydi:

Uch olam mening yagona shahrimni va uning ichidagi shoh saroyimni tashkil etadi.

Geografik ma’lumotlar

Varanasi qirg‘og‘idagi qayiqlar

Shahar Gangdaryosi vodiysining markazida, Shimoliy Hindistonda, daryoning o‘roqsimon sayozliklaridajoylashgan. Bu Uttar-Pradeshshtatining janubiy qismidir. Varanasi shu nomdagi okrugningmarkazi hisoblanadi. «Varanasi shahar aglomeratsiyasi» umumiy maydoni 112,26 km2bo‘lgan yettita tarkibiy hududni birlashtiradi. Butun aglomeratsiya 25°14′ sh. k. 82°56′ shq. u.HGYaO dan 25°23,50′ sh. k. 83°03′ shq. u.HGYaO. Okrugdagi yerlar juda unumdorbo‘lib, bunga hududning pasttekisligi va Gang daryosining tez-tez toshishi sabab bo‘ladi. Bu jarayon Hind-Gang tekisligiga xosdir.

Varanasi Gang va Varuna daryolari orasidagi eng baland nuqtada, dengiz sathidan o‘rtacha 80 m balandlikda joylashgan. Irmoq va kanallarning yo‘qligi sababli bu hudud ancha quruq bo‘lib, qadimda aholi manzilgohlarini barpo etish uchun qulay bo‘lgan. Biroq shaharning hozirgi joylashuvi ayrim qadimgi matnlarda tasvirlanganidan biroz farq qiladi.

Varanasi joylashgan hududda Gang daryosining Varuna bilan qo‘shilish joyi va Assi bilan qo‘shilish joyi orasidagi masofa 4 km ni tashkil etadi. Gang qirg‘og‘i ko‘plab ziyorat — yatralaryo‘nalishiga kiradi; ularni hindular amalga oshiradi.

Iqlim

Varanasida nam subtropik iqlimhukmron bo‘lib, yoz va qish haroratlari o‘rtasida sezilarli farq bor. Yoz uzoq davom etadi: aprel boshidan oktyabrgacha mussonlarkuzatiladi va havo Janubiy Osiyodagidekjuda issiq bo‘ladi (harorat 32 dan 46 °C gacha o‘zgaradi). Qish ham uzoq bo‘lib, kunlik harorat farqi katta (kunlar iliq, tunlar sovuq). Himolaydankeladigan sovuq havo oqimlari tufayli dekabrdan fevralgacha harorat ko‘pincha 5 °C dan past tushadi. Qishda tumanlar, yozda esa lu[ingl.] deb ataladigan shamollar tez-tez esadi.

Suvning ifloslanishi, yuqori oqimdagi to‘g‘onlar va haroratning ko‘tarilishi sababli Gang daryosining suv sathi biroz pasaygan, oqimning o‘rtasida esa yangi orolchalar paydo bo‘lmoqda.

Varanasi iqlimi
Ko‘rsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha maksimal t, °C 19,4 24,4 30,6 36,7 37,8 36,1 32,2 31,1 31,1 30,6 27,2 21,7 29,9
O‘rtacha minimal t, °C 8,3 12,2 16,7 22,2 25 26,7 25,6 25,6 24,4 21,1 15,0 10,6 19,4
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 19,3 13,5 10,4 5,4 9,0 100,0 320,6 260,4 231,6 38,3 12,9 4,0 1025,4

Tarix

Qadimgi tarix

Afsonalarga ko‘ra, shaharga taxminan 5000 yil avval Shiva xudosi asos solgan. Shu sababli Varanasi Hindistonning eng muhim ziyoratgohlaridan biridir. U hinduizmning yetti muqaddas shahri qatoriga kiradi. Rigveda, Skanda-purana, Ramayana va Mahabharata kabi ko‘plab hinduizm muqaddas matnlarida bu shahar tilga olingan.

Varanasi taxminan 3000 yillik tarixga ega deb hisoblanadi. Shahar muhim savdo va sanoat markazi bo‘lgan; bunga muslin va ipak, atir-upa, fil suyagibuyumlari hamda haykallar ishlab chiqarish sabab bo‘lgan. Gautama Buddadavrida (taxminan miloddan avvalgi 567-yilda tug‘ilgan) Varanasi Kashi podsholigining[ingl.]poytaxti bo‘lgan. Mashhur xitoy sayyohi Syuan Szanuni diniy faoliyat, ta’lim va san’at markazi deb ta’riflagan hamda shahar Gang daryosining g‘arbiy qirg‘og‘i bo‘ylab 51 km dan ortiq cho‘zilganini qayd etgan.

Kashi Naresh va Ramnagar

XVIII asrningbirinchi uchdan birida Benares (Varanasi) qayta tiklangan mustaqil Kashi podsholigining[ingl.]poytaxtiga aylandi. Narayan brahmanlar sulolasidan bo‘lgan hukmdorlar Kashi Naresh unvonini olib, o‘zlarini maharojalardeb e’lon qilishgan. XVIII asrda birinchi roja Balvant Singx o‘z qarorgohi sifatida Ramnagar qal’asini qurdirgan. Qal’a Varanasidan sharqda, Gang daryosining qarama-qarshi qirg‘og‘ida joylashgan bo‘lib, och rangli qumtoshdan Boburiylar uslubidaqurilgan; unda o‘ymakor balkonlar, ochiq ichki hovlilar va ko‘rkam ayvonlar bor. Kashi Nareshning yana bir qarorgohi Shiva Ghat yonidagi Chet Singx saroyi bo‘lib, uni maharaja Chet Singx qurdirgan.

Stupa DxamekVaranasi yaqinida (milodiy VI asr)

Dastlab Kashi podsholigi Avadhgavassal sifatida qaram bo‘lgan, ammo 1775-yilda protektorat Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasiqo‘l ostiga o‘tgan. 1910-yilda Ramnagar markaz qilib belgilangan yangi hind shtati tashkil etildi, biroq Varanasi shahri uning yurisdiksiyasiga kirmagan. An’anaviy ravishda Benares rahbari hisoblangan Kashi Naresh Ramnagar qal’asida yashashda davom etgan.

Hozir Ramnagar qal’asining bir qismi Benares maharojalari tarixiga bag‘ishlangan muzeyga aylantirilib, tashrif buyuruvchilar uchun ochilgan. Qal’a Varanasi bilan ponton ko‘prigi orqali bog‘langan. Uning hududida Vyasaga bag‘ishlangan e’zozli ibodatxona bor. Vyasa Vedalar, Puranalarningafsonaviy muallifi, shuningdek, Mahabharataning muallifi va asosiy qahramonlaridan biridir.

1857-yil voqealari

Sipohiylar qo‘zg‘olonidavrida shaharda Britaniya harbiylari qirg‘in uyushtirgan; natijada ko‘plab hindu askarlari va shahar aholisi halok bo‘lgan.

Diniy hayot

Hinduizmda Varanasi Shivagava Ganggasig‘inishning asosiy maskanlaridan biri sanaladi. Shahar buddaviylaruchun ham muqaddas (Benaresda va unga yaqin Sarnatxda Shakyamuni Buddao‘z ta’limotini targ‘ib qilishni boshlagan), shuningdek, jaynlaruchun ham muqaddas. Shaharda aholining uchdan bir qismigacha yetadigan katta musulmon jamoasi yashagani sababli islom dini ham muhim ahamiyatga ega.

Ghatlar

Varanasi ghatlari, chapdan o‘ngga: Rana-Mahal ghati, Darbhanga ghati va uning tepasidagi ulkan Darbhanga saroyi, Munshi ghati; Gang daryosidan ko‘rinish.

Varanasidagi asosiy diniy faoliyat Gang daryosining chap (g‘arbiy) qirg‘og‘idagi zinapoyali sohillar — ghatlarbilan bog‘liq. Jami 84 ta ghat mavjud. Diniy jihatdan eng muhimlari janubdan shimolga qarab quyidagi tartibda joylashgan:

Hindularning eng keng tarqalgan diniy marosimi — muqaddas daryo suvida cho‘milishdir. Har kuni o‘n minglab kishilar bu marosimda qatnashadi, ularning aksariyati Hindiston va Nepaldan kelgan ziyoratchilardir.

Dashashvamedh ghatida, unga qo‘shni ghatlarda hamda Assi ghatida har oqshom Ganga aarti (Olovli puja) — Gang daryosi ma’budasiga bag‘ishlangan qurbonlik marosimi o‘tkaziladi. Uni maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bir necha brahmanlar bajaradi.

Manikarnika ghatida ikkita krematsiyamaydonchasidan biri joylashgan. Aytishlaricha, bu joydagi olov minglab yillardan beri o‘chmagan. Ikkinchi maydoncha Harishchandra ghatida joylashgan. Qadimdan ko‘plab ziyoratchilar Varanasiga shu yerda vafot etish uchun kelgan yoki marhum qarindoshlarini boshqa hududlardan olib kelib, antyeshtimarosimini o‘tkazgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kungacha satiudumi holatlari uchrab turadi. Krematsiyadan tashqari, marhum jasadlarini kuydirmasdan daryoga oqizish amaliyoti ham mavjud. Hayratga soladigan dafn marosimlari dunyoning turli burchaklaridan ko‘plab sayyohlarni jalb qiladi.

Hindu ibodatxonalari

Asrlar davomida Varanasida minglab katta-kichik hindu ibodatxonalari — mandirlar qurilgan. Musulmon qo‘shinlarining tez-tez hujumlari va vayronagarchiliklari sababli qadimgi binolar deyarli saqlanmagan.

Eng mashhuri — Kashi Vishvanath ibodatxonasi(«Oltin ibodatxona»), shaharning Godoliya hududida joylashgan va Shivagabag‘ishlangan. Uning nomi sanskrittilida «Koinot hukmdori» degan ma’noni anglatadi va Shivaning sifatlaridan biridir. Hozirgi ibodatxonani 1785-yilda maharani Indorhukmdori Ahilyabay Holkar qurdirgan. 1835-yilda mandir tomi 820 kg sof oltin bilan qoplangan; oltinni Panjob sikx hukmdori maharaja Ranjit Singx hadya qilgan.

Vishvanath mandiri yonida Annapurnaibodatxonasi joylashgan. Uni 1725-yilda maratxsarkardasi — peshva Baji Rao Iqurdirgan. Rivoyatga ko‘ra, bu ma’budaga sig‘ingan kishi hech qachon och qolmaydi.

Qadimiy ibodatxonalardan yana biri — Durgakund yoki «Maymunlar ibodatxonasi» bo‘lib, u Durgama’budaga bag‘ishlangan (XVIII asr). Ibodatxona devorlari qizil rangdaligi bilan ajralib turadi. Rivoyatga ko‘ra, ma’buda tasviri shu yerda o‘z-o‘zidan namoyon bo‘lgan va qizil rang unga mos keladi.

Lalita ghati Nepal qirollik oilasi homiyligida bo‘lib, unda Varanasidagi yagona Nepal uslubidagi yog‘och ibodatxona joylashgan. U Pashupatinath ibodatxonasi (Katmandu) namunasi asosida qurilgan. Qurilish uchun qimmatbaho yog‘och turlari Nepaldan keltirilgan.

Masjidlar

XVII asr oxirida Varanasi Boburiylar podshohi Avrangzebtomonidan deyarli butunlay vayron qilingan. U hindu ibodatxonalari xarobalari ustiga masjidlar qurishni buyurgan. Shu tariqa Godoliyadagi eski Vishvanath mandiri o‘rnida Gyanvapi masjidi, Bindumadhav mandiri o‘rnida esa Alamgir masjidi (Avrangzeb masjidi) paydo bo‘lgan. Keyingisi ikki minoraga ega bo‘lib, ularning balandligi taxminan 70 m edi; shu sababli masjid Panchaganga ghatidagi Gang qirg‘og‘ida alohida ajralib turardi. XX asr o‘rtalarida zilzila tufayli minoralar shikastlangan; ulardan biri qulagan, ikkinchisi esa xavfsizlik nuqtayi nazaridan buzib tashlangan.

Buddaviylik

Varanasi chekkasidagi Sarnatxshunday maskanki, rivoyatlarga ko‘ra, Shakyamuni Buddama’rifatga erishganidan keyin o‘zining ilk va’zini — Benares va’zinio‘qigan va shu tariqa «Ta’limot g‘ildiragini» harakatga keltirgan. Bu yerda buddaviylikning muqaddas obidalari — Dxamekstupasi va imperator Ashoka davrida qurilgan ibodatxonalar xarobalari joylashgan. Sarnatx butun dunyo buddaviylari uchun ziyorat maskani bo‘lib, unda buddaviylikning turli milliy maktablariga mansub ko‘plab ibodatxona va monastirlar qurilgan.

Xristianlik

Xristian ibodatxonalari va missiyalari asosan Varanasining harbiy shaharchasidajoylashgan. Ilgari bu yerda mustamlaka ma’muriyati hamda ko‘plab yevropaliklar yashagan.

Diniy ziyorat

Varanasi va uning atrofi bo‘ylab hindu an’anasida yatradeb ataladigan ommaviy diniy ziyorat yo‘nalishlari o‘tadi. Bu ziyorat qoidalariga ko‘ra, piyoda yurish va sukut saqlash kerak. Ziyoratchilar issiqdan yoki yog‘ingarchilikdan himoyalanish uchun soyabondan foydalanmaydi, kuniga faqat bir marta ovqatlanadi va mast qiluvchi moddalardan tiyiladi.

Panchkroshi yatra

Bu eng muhim va mashaqqatli yatralardan biridir. Rivoyatlarga ko‘ra, Shivaning o‘zi yiliga ikki marta ushbu amaliyotni bajargan. Besh kunlik yo‘nalish dalalar va qishloqlar orasidan o‘tadigan chang yo‘llar bo‘ylab 80 km ga cho‘ziladi. Unda kamida 108 ta ibodatxonani ziyorat qilish kerak.

Ziyorat Vishvanath ibodatxonasidagi ibodat bilan boshlanadi, yo‘nalishning boshlang‘ich nuqtasi esa Manikarnika ghatidir. Bu yatraning bir qismi — dafn marosimlarida qatnashish va sadaqa (brahmanlarga) berish kiradi. Keyingi to‘rt kun ichida ziyoratchilar belgilangan ibodatxonalarga boradi. So‘nggi kuni Panchaganga ghatiga yetib, daryoda cho‘miladi. Keyin Manikarnika tomonga yurib, ghatlardagi ibodatxonalarda va Vishvanath mandirida cho‘milib, duo qiladi. Ziyorat Sakshi Vinayak mandirida yakunlanadi, bu yerda Ganeshaxudosi Panchkroshi yatraning bajarilganiga guvoh bo‘lish uchun chaqiriladi.

Panchtirthi yatra

Bu yatra eng ommabopi, chunki uni bir kunda bajarish mumkin. Ziyorat Assi ghatidan boshlanib, qirg‘oq bo‘ylab davom etadi. Yo‘lda dindorlar cho‘miladilar, Dashashvamedh ghatida Dashashvamedheshvar va Shitala Mata ibodatxonalarida duo qiladilar. So‘ng yo‘l daryo bo‘ylab Adi Keshav ghatigacha davom etadi. U yerdan Panchaganga ghatigacha qaytish yo‘li shahar ichidan o‘tadi. Yo‘nalishning so‘nggi bekati Manikarnika ghatidir. Ziyoratchilar Vishvanath va Annapurna ibodatxonalarini hamda Gyanvapi qudug‘ini ziyorat qilib, yatrani yakunlaydi.

Shahar hayoti

Eski shahar ko‘chalari

Varanasi shaharsozligiga galideb ataladigan tor ko‘chalar va yo‘laklar xosdir. Ular ko‘pincha shu qadar torki, ulardan faqat piyoda yoki mototransportda o‘tish mumkin. Galilar aholi zich joylashgan va mohalla deb ataladigan mahallalarni hosil qiladi.

Ko‘plab galilar va mohallalar muayyan savdo yoki hunar turiga ixtisoslashgan. Ularda bozorlarjoylashgan bo‘lib, ular zargarlik buyumlari, ipak, maishiy texnika, idish-tovoq va temir-tersak buyumlar, sut mahsulotlari, mebel va boshqa muayyan tovarlarni sotishga mo‘ljallangan. Ko‘pincha bu ixtisoslashuv mahalla nomlarida ham aks etadi: Kachaori Gali (ko‘cha taomlari), Xoa Gali (sut mahsulotlari), Dal Mandi, Tateri Bozor (bronza va mis buyumlar), Satti Bozor (ipak savdosi).

Ba’zi mahallalar nomi u yerda yashovchi jamoalar bilan bog‘liq. Masalan, panjobliklarLahori Tolada, sindhlarva gujarotliklarSoniyada, Janubiy Hindistondan va Nepaldankelganlar Chauxambhada, afg‘onlarBinya Bagxda yashaydi. Bengallaresa asrlar davomida Bengali Tola va Kedar ghati yaqinidagi yo‘laklarda istiqomat qilgan, musulmonlarMadanpura va Jalalipurada yashaydi.

Ba’zi hududlar nomida mashhur odamlarning ismlari saqlanib qolgan. Masalan, Daranagar Shoh Jahonningsevimli o‘g‘li Dara Shikoh sharafiga nomlangan. U 1660-yillarda shu viloyat hokimi bo‘lgan. Navabganjda Vojid Ali Shoh (1822—1887) umrining so‘nggi yillarini o‘tkazgan. Inglizlar uni taxtdan tushirgan; u navob, Avadh hukmdori bo‘lgan.

Ayrim hududlar daryolar, hovuzlar va quduqlar nomi bilan atalgan: Ramkund, Durgakund, Mansarovar.

Iqtisodiyot va an’anaviy hunarmandchilik

Benares ipagi

Hindistonda ipak sariliboslari go‘zallik timsoli bo‘lib, Varanasida to‘qilgan «Benares ipagi» mamlakatdagi eng yaxshi ipaklardan biri hisoblanadi. An’anaga ko‘ra, to‘quvchilik bilan musulmonlar, savdo bilan esa hindular shug‘ullanadi.

Ipak ipi (kora) bu yerga janubdagi Karnatakashtatidan keltiriladi. Varanasida ip imkon qadar yumshoq bo‘lishi uchun maxsus ishlovdan o‘tkaziladi: qaynatiladi, eshiladi, mum bilan silliqlanadi va kraxmalli un — ritha bilan ishlov beriladi. So‘ng tayyor ipdan katan matosi to‘qiladi.

Benares matolari orasida eng mashhuri og‘ir parcha yamdanibo‘lib, unga zari — oltin yoki kumush ip qo‘shiladi. Hozir bunday mato faqat maxsus buyurtma asosida tayyorlanadi; ko‘proq sintetik zari ishlatiladi.

Shuningdek, naqsh bosilgan ipak mato — tanchoyham mashhur. Uni ishlab chiqarishda dastlab Bengaliyaga xos balucharnaqshi (Benares ustalari unga ham zariipini qo‘shadi) va valkalam naqshlari ham keng tarqalgan.

Benares sarilarida tez-tez ishlatiladigan naqshlar guldasta(guldasta), ambi(mango), latifa(gullar), bel-buta(chirmoviqlar va g‘unchalar), badal me phul(bulutlar orasidagi g‘unchalar) deb ataladi.

Ipak ishlab chiqarish Alaypura, Madanpura va Lallapura hududlarida jamlangan. Ko‘plab to‘quvchilar uyda ishlaydi.

Ipakning ulgurji savdo nuqtalari — satti— Goldhara va Kunj Gali bozorlarida joylashgan.

Ta’lim

Varanasi an’anaviy ravishda Hindistonning muhim ta’lim markazidir. Hozir shaharda sanskrittili bo‘yicha Sampurnanand universiteti (1791-yilda tashkil etilgan) hamda Benares hindu universiteti(1916-yilda tashkil etilgan) joylashgan. Varanasi chekkasidagi Sarnatxda Tibetshunoslik oliy tadqiqotlari markaziy instituti (2009—2018-yillarda Tibetshunoslik tadqiqotlari markaziy universiteti) faoliyat yuritadi. U Hindistonda davlat akkreditatsiyasi va moliyalashtirishiga ega, tibet tilida ta’lim beradigan yagona oliy ta’lim muassasasidir. Institut 1967-yilda quyidagi shaxslarning tashabbusi bilan tashkil etilgan: Javoharlal Neruva XIV Dalay-lama.

Oshxona

Varanasida vegetarianlik juda keng tarqalgan. Shaharda nafaqat uyda, balki umumiy ovqatlanish muassasalarida ham vegetarian taomlar tayyorlanadi. Bu yerda go‘sht deyarli iste’mol qilinmaydi.

Mashhur aholi vakillari

Adabiyot