TikTok ijtimoiy platformasi

TikTok
Логотип программы TikTok
Turi ijtimoiy tarmoq, videoxosting, internet hamjamiyati va juda yirik onlayn platformatahrirlash
Muallifi Chjan Imin
Ishlab chiquvchisi Флаг Китайской Народной Республики ByteDance
Operatsion tizimlar iOS, Android
Interfeys tillari rus
ingliz
xitoy
ukrain
veb-versiyada yana 35 ta,
mobil versiyada esa 45 ta
Chiqarilgan sana 22-avgust 2016-yil
Apparat platformasi smartfon
So‘nggi versiyasi

46.1.42 — Android,

44.2.0 — iOS (12.03.26)
Holati faol
Litsenziya xususiy (proprietar)
Veb-sayt tiktok.com
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

TikTok («TikTok») — qisqa videolar yaratish va tomosha qilish xizmati bo‘lib, xitoylik kompaniya — ByteDancega tegishli. 2017-yilda ishga tushirilgan xalqaro versiyasi Xitoydagi qisqa videolar bo‘yicha yetakchi videoplatformalardan biri bo‘lib, boshqa mamlakatlarda ham tobora ommalashmoqda va eng tez rivojlanayotgan hamda eng ko‘p yuklab olinayotgan ilovalardan biriga aylandi.

Xitoyda «Douyin» nomi bilan tanilgan (xitoycha 抖音, pinyin Dǒuyīn). TikTok va «Douyin» mohiyatan bir xil ilova, biroq Xitoyda amalda bo‘lgan senzura cheklovlarigamuvofiq ular alohida serverlarda ishlaydi. TikTok vakolatxonalari quyidagi shaharlarda joylashgan: Los-Anjeles, Nyu-York, London, Parij, Moskva, Berlin, Dubay, Mumbay, Jakarta, Seul, Tokio, Olmaota va Ostona.

2018-yilda ilovaning 150 mamlakatda bir milliarddan ortiq foydalanuvchisi bor edi. Ilova eng mashhur bo‘lgan Xitoyda foydalanuvchilarning 60 foizi 25–44 yosh oralig‘ida, Xitoydan tashqarida esa 43 foizi 24 yoshdan katta. 2019-yil yakunlariga ko‘ra, rossiyalik foydalanuvchilar har oy o‘rtacha 16,25 milliardta videoni tomosha qilgan va 20,83 millionta video joylagan; 23 millionta videoni ulashgan hamda 1,62 milliardta videoga layk bosgan. 2021-yil sentabrda TikTokning oylik auditoriyasi 1 milliard kishidan oshdi.

Asosiy xususiyatlari

TikTok mobil ilovasi foydalanuvchilarga o‘zlari haqida qisqa videolar yaratish imkonini beradi. Bunday videolarga ko‘pincha fon musiqasi qo‘shiladi; ularni tezlashtirish, sekinlashtirish yoki filtrlar yordamida tahrirlash mumkin. Ilovada musiqiy klip tayyorlash uchun foydalanuvchilar turli musiqiy janrlardan fon musiqasini tanlashi, filtrlar bilan tahrirlashi va tezligini sozlab, 15 soniyalik, bir daqiqalik yoki uch daqiqalik video yozishi mumkin. So‘ng videoni TikTok yoki boshqa ijtimoiy platformalarda ulashish uchun yuklaydi. Shuningdek, ular mashhur qo‘shiq bilan videotasvirni sinxronlashtirib, qisqa videolar suratga olishlari mumkin.

«Reaksiya» rejimi foydalanuvchiga boshqa videoga munosabatini yozib olish imkonini beradi: bunda uning reaksiyasi tasviri video ustiga virtual oyna shaklida joylashtiriladi. «Duet» rejimi esa ikki videoni gorizontal yo‘nalishda birlashtirishga imkon beradi. Bu xususiyat avval musical.ly ilovasida ham mavjud edi.

Ilova foydalanuvchilarga akkauntini «shaxsiy» qilish imkonini beradi. Bunday akkauntlarda TikTokka yuklangan videolarni faqat akkaunt egasi ruxsat bergan kishilar ko‘ra oladi, qolganlar esa ko‘rmaydi. Foydalanuvchilar izohlar, xabarlar, «reaksiya» yoki «duet» videolari orqali ular bilan hamma yoki faqat «do‘stlari» muloqot qila olishini tanlashi mumkin. Akkaunt shaxsiy bo‘lishidan qat’i nazar, har bir videoga «ommaviy», «faqat do‘stlar uchun» yoki «shaxsiy» maqomini alohida belgilash mumkin.

TikTokdagi «Tavsiyalar» sahifasi — foydalanuvchining avvalgi harakatlari, layklari va izohlari asosida unga tavsiya etiladigan videolar oqimi. TikTok siyosatiga ko‘ra, video muallifi kamida 16 yoshda bo‘lsagina, uning videosi tavsiyalarga chiqadi. 16 yoshga to‘lmagan foydalanuvchilar «Tavsiyalar» sahifasida, ovozlar ostida yoki biror heshteg ostida ko‘rsatilmaydi.

Foydalanuvchilar videolar, heshteglar, mahsulotlar, izohlar, savollar, geolokatsiyalar, filtrlar va ovozlarni (ayrimlari faqat ma’lum hududlarda mavjud) «Tanlanganlar» bo‘limiga qo‘shishi mumkin. Bu bo‘lim foydalanuvchining profilida faqat o‘ziga ko‘rinadi va avval saqlangan narsalarga qaytish imkonini beradi.[manba 1476 kundan beri ko‘rsatilmagan]

TikTokda «repost» funksiyasi ham bor: uning yordamida tavsiyalar tasmasining o‘zida videoni do‘stlarga yuborish mumkin.

TikTok maxsus TikTok LIVE ilovasi orqali jonli efir olib borish imkoniyatini qo‘shdi. Endi videoni yozib, tahrirlab va keyinchalik ko‘rish uchun TikTokka yuklash o‘rniga, uni real vaqt rejimida suratga olib, bevosita efirga uzatish ham mumkin.

TikTok sun’iy intellektdanfoydalanib, foydalanuvchilarning kontent bilan o‘zaro munosabati orqali ularning qiziqishlari va afzalliklarini tahlil qiladi hamda har biriga moslashtirilgan kontent tasmasini ko‘rsatadi.

Foydalanuvchilar tavsifi

AQShda TikTok foydalanuvchilarining 52 foizi iPhonefoydalanuvchilaridir. TikTok jins bo‘yicha neytral platforma hisoblansa-da, foydalanuvchilarining 44 foizi ayollar, 56 foizi esa erkaklardir. TikTok ma’lumotlariga ko‘ra, yangi foydalanuvchilarning 43 foizi Hindistondan. TikTok yosh avlodni o‘ziga jalb qilishi bilan ajralib turadi: foydalanuvchilarning 41 foizi 16–24 yosh oralig‘ida. Ularning 90 foizi ilovadan har kuni foydalanadi.

TikTok foydalanuvchilarining faollik darajasi taxminan 29 foizni tashkil etadi. 2018-yil iyul holatiga ko‘ra, foydalanuvchilar TikTokda kuniga o‘rtacha 52 daqiqa vaqt o‘tkazgan. ByteDance ma’lum qilishicha, AQShdagi foydalanuvchilar ilovani kuniga sakkiz yoki undan ko‘p marta ochadi, bir seansning davomiyligi esa eng yuqori ko‘rsatkich — 4,9 daqiqaga yetadi.

TikTokda turli trendlar, jumladan, memlar, mashhur ijrochilarning fonogrammasiga mos lab harakatlari bilan yozilgan qo‘shiqli videolar va kulgili roliklar mavjud. Ularning aksariyati foydalanuvchilarga asl audiosi saqlangan mavjud videoga o‘z videosini qo‘shish imkonini beradigan «Duet» funksiyasi tufayli paydo bo‘lgan.

Trendlar TikTokning «Kashf etish» yoki qidiruv sahifasida namoyish etiladi. Bu sahifada heshteglar ham mavjud.

2019-yil iyun oyida kompaniya #EduTok heshtegini taqdim etdi va u 37 milliard marta ko‘rildi. Shundan so‘ng kompaniya platformada ta’limiy kontent yaratish uchun Edtech bilan hamkorlikni boshladi.

Ilova ko‘plab virusli trendlarni boshlab berdi hamda dunyo bo‘ylab ko‘plab qo‘shiqchi va qo‘shiqlarni mashhur qildi. Shu sababli u mashhur shaxslar orasida ham ijtimoiy ta’sir vositasi sifatida ommalashdi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, atigi bir yil ichida Xitoyda qisqa videokliplar soni 94,79 milliontaga oshgan.

2018-yilda G‘arb dunyosidagi TikTokning eng mashhur virusli memi — iLOVEFRiDAY guruhining «Mia Khalifa» (2018) qo‘shig‘idan olingan «Hit or miss» parchasi bo‘lgan. U TikTokdagi to‘rt milliondan ortiq videoda ishlatilgan va platformaning G‘arbda kengroq auditoriya qozonishiga yordam bergan.

TikTok Lil Nas Xning «Old Town Road» qo‘shig‘i 2019-yilning eng mashhur qo‘shiqlaridan biriga aylanishida asosiy omillardan biri bo‘ldi.

TikTokdagi muvaffaqiyati tufayli ommalashgan boshqa qo‘shiqlar — Arizona Zervasning «Roxanne», bbno$ning «Lalala», Ashnikkoning «Stupid», Ant Saundersning «Yellow Hearts», Lizzoning, « «Truth Hurts», » Lil Moseyning «Blueberry Faygo» qo‘shig‘idir. Biroq platforma musiqalari unda ishlatiladigan san’atkorlarga haq to‘lanmagani uchun tanqidga ham uchradi.

Daromad olish

Axborot nashri Bloomberg 2018-yil oktabrda ByteDance hali foyda olmaganini, garchi kompaniya 2018-yilda 7 milliard dollardan ortiq daromad olishni maqsad qilganini xabar berdi. Bir necha oy davomida kompaniya aksiyalarini ommaviy savdoga chiqarishni rejalashtirayotgani haqida mish-mishlar tarqaldi.[manba 2331 kundan beri ko‘rsatilmagan].

TikTok ilova ichida tangalar sotib olish imkonini beradi: 100 tangani 0,99 AQSh dollariga, 10 000 tangani esa 99,99 AQSh dollariga xarid qilish mumkin. Foydalanuvchilar tangalarni sevimli kontent yaratuvchilariga sovg‘a qilishi mumkin, ular esa o‘z navbatida tangalarni raqamli sovg‘alarga almashtira oladi.

Mobil ilovalar bozori ma’lumotlarini yig‘uvchi Sensor Tower kompaniyasi xabar berishicha, dunyo bo‘ylab TikTok foydalanuvchilari ilova ichidagi xaridlarga 3,5 million dollarni 2018-yil oktabr oyida sarflagan. Bu 2017-yil oktabrdagidan deyarli to‘rt baravar ko‘p.[manba 2331 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Digiday xabar berishicha, TikTokning «portlovchi» mashhurligi tufayli reklama agentliklari ham unda reklama berishni boshlashi mumkin. Nanjing Marketing Groupning Xitoyga oid ma’lumotlariga ko‘ra, TikTokning Xitoydagi «Douyin» versiyasida bir kunlik narxi 1 million yuangacha (taxminan 150 000 AQSh dollari) yetadigan reklama zastavkalari, shuningdek, har bir bosish uchun 30 yuan (taxminan 4 AQSh dollari) turadigan yangiliklar tasmasi reklamalari taklif etiladi. Pizza Hut kabi brendlar bunday kampaniyalarni o‘tkazgan.

6-avgust 2020-yilda Forbes TikTokning eng ko‘p daromad oladigan yulduzlari haqidagi ilk reytingini e’lon qildi. Unga ko‘ra, 12 oy (2019-yil iyundan 2020-yil iyungacha) davomida eng yuqori daromad 5 million AQSh dollarini tashkil qilgan.

Cheklovlar

Ota-ona nazorati

«Oilaviy sozlamalar» funksiyasi ota-onalarga TikTok akkauntini farzandining akkauntiga bog‘lash, kontentga cheklovlarni birgalikda o‘rnatish va maxfiylik sozlamalarini boshqarish imkonini beradi.

Ota-ona nazorati funksiyasi quyidagilarga imkon beradi:

  • xavfsiz rejimni yoqish: ayrim tomoshabinlar uchun nomaqbul kontent ko‘rsatilmaydi, shuningdek, bola akkauntidan chiqa yoki boshqasiga o‘ta olmaydi
  • TikTokdan foydalanish vaqtini cheklash
  • bolaning videolariga izoh qoldirishni taqiqlash
  • bola akkauntini boshqa foydalanuvchilarga tavsiya qilishni o‘chirish
  • bolaning oila a’zosiga xabar yuborish imkoniyatini cheklash
  • bola akkauntining maxfiylik sozlamalarini boshqarish
  • boshqa foydalanuvchilarning bolaga xabar yuborishini taqiqlash
  • bola akkaunti shaxsiy yoki ommaviy bo‘lishini tanlash
  • «Qiziqarli» yorlig‘i orqali kontent «qidirish» imkonini o‘chirish (foydalanuvchi joylashgan hududga qarab yorliq «Do‘stlar» deb atalishi mumkin)

Yoshga oid cheklovlar

TikTokda 13 yoshdan boshlab ro‘yxatdan o‘tish mumkin, biroq ilovaning ayrim funksiyalarini cheklaydigan yoki ulardan foydalanishni butunlay to‘sadigan yoshga oid talablar mavjud. Masalan:

  • «Shaxsiy akkaunt» — boshqa foydalanuvchilarga akkauntdan foydalanishga ruxsat berish yoki uni cheklash imkonini beradi. 13–15 yoshda akkaunt doimo shaxsiy bo‘ladi.
  • «Akkauntingizni boshqalarga tavsiya qilish» — akkaunt boshqa foydalanuvchilarga tavsiya etilishi yoki etilmasligini tanlash imkonini beradi. 13–17 yoshda bu funksiya o‘chirilgan bo‘ladi.
  • «Duetlar» — boshqalarga videolaringiz bilan duet yaratishga ruxsat berish yoki taqiqlash mumkin. 13–15 yoshda hech kim duet yarata olmaydi; 16–17 yoshda esa foydalanuvchining do‘stlari duet yarata oladi. Akkaunt ommaviy bo‘lsa, bu sozlamani o‘zgartirish mumkin.
  • «Videolarni birlashtirish» — «Duet»ga o‘xshaydi, biroq boshqa foydalanuvchiga sizning videongizdan parchani o‘z videosiga qo‘shish imkonini beradi; yosh cheklovlari aynan bir xil.
  • 13–15 yoshdagi foydalanuvchining videolariga faqat uning do‘stlari izoh qoldira oladi.
  • «Videoni yuklab olish» — boshqa foydalanuvchilar videolaringizni yuklab olishi va boshqa ilova yoki saytlarda ulashishi mumkinligini belgilash imkonini beradi. 13–15 yoshda bu funksiya o‘chirilgan va uni yoqish mumkin emas.
  • «Shaxsiy xabarlar» — kim shaxsiy xabar yuborishi mumkinligini tanlash imkonini beradi. 13–15 yoshda bu imkoniyat mavjud emas.
  • Platformada jonli efir (strim) olib borish faqat 16 yoshga to‘lgandan keyin mumkin.

Alohida cheklovlar

2021-yil sentabrda xizmat egasi TikTokning Xitoydagi Douyin versiyasi uchun yangilanish chiqardi. U 14 yoshga to‘lmagan xitoylik foydalanuvchilar ilovadan kuniga 40 daqiqadan ko‘p foydalansa, ularning kirishini cheklaydigan bo‘ldi. Bundan tashqari, bolalar uchun ilovadan foydalanish vaqti ertalab soat 6 dan kechki 22 gacha belgilandi.

Tarixi

«Douyin» ijtimoiy tarmog‘i Xitoyning ByteDance kompaniyasi tomonidan 2016-yil sentabrda ishga tushirilgan. Keyinchalik uning xalqaro bozor uchun TikTok nomli nusxasi chiqarilgan. Bu kompaniyaga o‘z mamlakati qonunlarini buzmasdan global miqyosda kengayish imkonini berdi. 9-noyabr 2017-yilda ByteDance sotib olgan ijtimoiy tarmoq — musical.ly — 2-avgust 2018-yilda TikTok bilan birlashtirildi.

2019-yilda ilovaning tushumi 200–300 million dollar bo‘lgan. Kompaniya prognozlariga ko‘ra, 2020 va 2021-yillarda bu ko‘rsatkich tegishlicha 1 va 6 milliard dollarni tashkil etishi kerak edi.

TikTok 2020-yilda dunyodagi eng ko‘p yuklab olingan ilovaga aylandi. Shu yili 16 yoshli amerikalik Charli D’Amelio birinchi bo‘lib 50 milliondan ortiq obunachi to‘pladi va eng mashhur tiktokerga aylandi (2022-yilda uning 148,6 million obunachisi bo‘lgan, biroq undan senegallik asli italiyalik Xabi Leym 150 million obunachisi bilan o‘zib ketgan).

2021-yil iyunda xizmat Buyuk Britaniya va AQShda videolarni o‘rtacha tomosha qilish vaqti va tomosha chuqurligi bo‘yicha ilk bor YouTubedan o‘zib ketdi.

2021-yilda Cloudflarema’lumotlariga ko‘ra, TikTok dunyodagi eng ko‘p tashrif buyurilgan internet-resursga aylanib, Google va Facebook.

dan o‘zib ketdi. TikTok yulduzlari: Xabi Leym, Charli D’Amelio, Bella Porch, Eddison Rey, Zak King, Uill Smit, Diksi D’Amelio, Maykl Le, Loren Grey, Josh Richards.

Ma’lumotlarni noqonuniy yig‘ish

2018-yil fevralda AQShda TikTok 13 yoshga to‘lmagan bolalarning ma’lumotlarini ota-onalarining roziligisiz noqonuniy yig‘gani aniqlandi. Ilova ishlab chiquvchilari 5,7 million dollar jarimaga tortildi. Internetda bolalar maxfiyligini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun — Children’s Online Privacy Protection Act (qisqartmasi COPPA) buzilgani uchun jarima qo‘llash qarorini AQSh Federal savdo komissiyasi.

qabul qildi. 2019-yil kuzigacha TikTok mobil qurilmalardan o‘ziga xos ma’lumotlarni yig‘ib kelgan. Bu ma’lumotlar Android operatsion tizimining maxfiylik himoyasini chetlab o‘tgan holda foydalanuvchilarni internetda kuzatish imkonini bergan.

Foydalanishga qo‘yilgan taqiqlar

 TikTok davlat qurilmalarida taqiqlangan  Ilgari vaqtinchalik taqiqlar bo‘lgan, hozir taqiq yo‘q  Video yuklash va jonli efir olib borish imkoniyati taqiqlangan TikTok mamlakat hududida taqiqlangan TikTok taqiqlangan, biroq mahalliy versiyasi mavjud TikTok de-yuretaqiqlangan, ammo bloklash amalda bajarilmagan

AQSh

2019-yil dekabr oxirida AQSh armiyasi o‘z xizmatchilariga TikTokdan foydalanishni taqiqladi, chunki AQSh rasmiylari ilovani foydalanuvchilar ma’lumotlarini o‘g‘irlashda gumon qilgan. Qaror AQSh Mudofaa vazirligining 16-dekabr 2019-yilda ushbu ijtimoiy tarmoq xavfi haqida bergan ogohlantirishi bilan bog‘liq edi. 4-yanvar 2020-yilda xizmat qurilmalarida TikTokdan foydalanishni o‘z xodimlariga taqiqlagan idoralar — AQSh Davlat departamenti va AQSh Ichki xavfsizlik vazirligi.

edi. 2020-yil iyul o‘rtalarida Financial Times gazetasi Oq uy TikTokni qora ro‘yxatga kiritish imkoniyatini ko‘rib chiqayotganini xabar qildi. Bu AQSh fuqarolarining shaxsiy ma’lumotlari Xitoyga uzatilishining oldini olishga qaratilgan edi. Agar shunday qilinsa, Amerika kompaniyalari (jumladan, Apple) o‘z platformalarida TikTok uchun dastur yangilanishlarini o‘rnatish imkoniyatini taqdim eta olmas edi.

3-iyul 2020-yilda AQSh prezidenti Donald Tramp TikTok ilovasi AQShda 15-sentabrdan ishlamay qolishini, agar uni Microsoft yoki boshqa Amerika kompaniyasi sotib olmasa, ma’lum qildi. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Van Venbin AQSh Xitoy kompaniyalarining o‘z hududida ishlashini qiyinlashtirish uchun siyosiy bosim vositalaridan foydalanayotganini aytdi. 7-avgustda AQSh Kongressi Senati mamlakat davlat idoralarida TikTokdan foydalanishni taqiqlovchi qonun loyihasini ma’qulladi. O‘sha kuni AQSh prezidenti Donald Tramp TikTok egasi ByteDance va uning sho‘ba korxonalari bilan har qanday bitim tuzishni taqiqlovchi farmonni imzoladi. ByteDance esa ushbu farmon ustidan Kaliforniya janubiy okrugi sudiga shikoyat qilish niyatini bildirdi.

13-dekabr 2022-yilda «Reyter» agentligi respublikachi senator Marko Rubio AQShda TikTokni taqiqlash to‘g‘risidagi qonun loyihasini e’lon qilganini xabar berdi. FQB direktori Kris Rey TikTokning AQShdagi faoliyati milliy xavfsizlik nuqtayi nazaridan xavotir uyg‘otishini bildirib, Xitoy hukumati ilovadan foydalanuvchilarga ta’sir o‘tkazish yoki ularning qurilmalarini nazorat qilish uchun foydalanishi mumkinligiga e’tibor qaratdi.

2022-yil dekabrda The Wall Street Journal AQSh prezidenti ma’muriyati TikTokning Amerikadagi biznesini majburiy sotishga erishishga urinayotganini xabar qildi.

2023-yil boshiga kelib, AQSh shtatlarining yarmidan ko‘pida xavfsizlik sabablariga ko‘ra mansabdor shaxslarning xizmat qurilmalarida TikTokdan foydalanish taqiqlangan edi.

2023-yil mayda TikTok Montanashtatida taqiqlandi; Montana ushbu xizmat to‘liq qonundan tashqari deb e’lon qilingan birinchi shtat bo‘ldi.

2024-yil martda AQSh Vakillar palatasi TikTokni butun mamlakat bo‘ylab taqiqlash uchun ovoz berdi. ByteDancega Amerikadagi biznesini 5 oy ichida sotish taklif etildi. Aks holda, ilova App Store va Google Play do‘konlaridan olib tashlanishi talab qilinardi. Bunga javoban TikTok va uning bosh kompaniyasi mazkur qonun bir qator jihatlardan Konstitutsiyaga zid ekanini ta’kidlab, platformani taqiqlashni to‘xtatish haqida sudga da’vo kiritdi.

24-aprel 2024-yilda AQSh prezidenti Jozef Bayden TikTok egalari keyingi 270 kun ichida mamlakatdagi biznesini sotmasa, ilova taqiqlanishini nazarda tutuvchi qonunni imzoladi.

19-yanvar 2025-yilda xizmat AQShdagi App Store va Google Play do‘konlaridan olib tashlandi; saytga kirilganda esa ijtimoiy tarmoqdan foydalanib bo‘lmasligi haqida xabar ko‘rsatila boshlandi. Biroq o‘sha kunning o‘zida TikTok Donald Tramp inauguratsiyasidan keyin taqiqni to‘xtatib turishga va’da bergani munosabati bilan faoliyatini tiklayotganini ma’lum qildi. Prezident rasmiy ravishda lavozimga kirishgach, ijtimoiy tarmoqni bloklashni kamida 75 kunga kechiktiruvchi farmonni imzoladi.

Yevropa Ittifoqi

2023-yil fevralda Yevropa komissiyasi o‘z xodimlariga korporativ telefonlarda ilovadan foydalanishni taqiqladi. 2024-yil aprel oxirida saylovoldi debatlarida idoraning amaldagi rahbari Ursula fon der Lyayen AQSh ortidan TikTokni taqiqlash ehtimolini ham istisno etmadi.

Hindiston

2020-yil iyunda Hindiston hukumati mamlakat hududida TikTokdan foydalanishni taqiqladi. Xizmat Hindiston rahbariyati «mamlakat hududiy yaxlitligini buzuvchi» deb hisoblagan 58 ta Xitoy ilovasi ro‘yxatiga kiritildi.

Indoneziya

3-iyul 2018-yilda TikTok Indoneziyahududida bloklandi. Bunga Indoneziya hukumati TikTokni pornografiya, nomaqbul kontent va shakkoklikni tarqatishda ayblagani sabab bo‘ldi. Indoneziya aloqa va axborot vaziri Rudiantara shunday dedi: «Ilovada salbiy va zararli kontent juda ko‘p, ayniqsa bolalar uchun», deya qo‘shimcha qildi: «TikTok toza kontentni saqlay olishiga kafolat bera olsa, uni yana ochish mumkin bo‘ladi». TikTok tezda javob qaytarib, Indoneziyadagi kontentni senzura qilish uchun 20 nafar xodim jalb etishga va’da berdi. 8 kundan so‘ng bloklash bekor qilindi.

Bangladesh

2018-yil noyabrda Bangladesh hukumati TikTok ilovasining internetga ulanishini pornografiya va qimor o‘yinlari saytlariga qarshi kurash doirasida blokladi. «Men barcha bangladeshliklar, jumladan, bolalar uchun xavfsiz va ishonchli internet yaratmoqchiman. Bu mening pornografiyaga qarshi kurashim. Bu kurash davomli bo‘ladi», dedi Bangladesh pochta va aloqa sohasi vakili Mustafo Jabbor.

2020-yil avgustda Bangladesh hukumati TikTokdan Bangladeshda yuklangan 10 ta videoni platformadan o‘chirishni talab qildi. «TikTok hukumatga Bangladeshdan yuklangan haqoratli videolarni o‘chirishini bildirdi», dedi Bangladesh pochta va telekommunikatsiyalar vaziri. Natijada Bangladesh hukumati TikTokka qo‘yilgan taqiqni bekor qildi.

2021-yil iyunda Law and Life Foundation huquqni himoya qilish tashkiloti Bangladesh hukumatiga TikTok, PUBG va Free Fire kabi «xavfli va zararli» ilova hamda o‘yinlarni taqiqlash talab qilingan huquqiy bildirishnoma yubordi, biroq javob olmadi. Ko‘p o‘tmay Law and Life Foundation yuristlari Dakka Oliy sudiga tashkilot xavotirlarini bayon qilgan petitsiya kiritdi. 2020-yil avgustda Dakka Oliy sudi hukumatdan TikTok, PUBG va Free Fire kabi « xavfli va zararli» ilovalarni taqiqlashni, shu orqali «bolalar va o‘smirlarni axloqiy hamda ijtimoiy tanazzuldan asrashni» so‘radi.

Gonkong

2020-yil iyulda Xitoy hukumati milliy xavfsizlik to‘g‘risidagi qonunni ko‘rib chiqayotgani va TikTok xitoylik foydalanuvchilar ma’lumotlarini taqdim etishdan bosh tortgani sababli xizmat Gonkongda bloklandi.

Armaniston

2020-yil oktabrda TikTok foydalanuvchilari Armanistonda ilova imkoniyatlari ishlamay qolganini xabar qildi. Bunga Armaniston rasmiylarining TikTokda Ozarbayjon manbalari orqali dezinformatsiya tarqatilishiga qarshi choralari sabab bo‘lgani tasdiqlanmagan. Voqealar davri — Ikkinchi Qorabog‘ urushi.

Ozarbayjon

27-sentabr 2020-yilda Ozarbayjon fuqarolari TikTok, Facebook, Twitter, LinkedIn, YouTube va boshqa platformalar cheklanganini payqashdi. NetBlocks Twitter va boshqa ijtimoiy platformalarga qo‘yilgan cheklovlarni tasdiqladi. Ozarbayjon Transport, aloqa va texnologiyalar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, cheklovlar uzoq davom etgan Ikkinchi Qorabog‘ urushi paytida Armaniston tomonidan keng ko‘lamli provokatsiyalarning oldini olish maqsadida joriy etilgan.

Pokiston

2020-yil iyulda Pokiston Telekommunikatsiyalar boshqarmasi (PTA) TikTokka to‘rt marta taqiq qo‘ydi va ularni bekor qildi.

2020-yil oktabrda Pokiston TikTokni axloqsiz, odobsiz va qo‘pol kontent sababli taqiqlashni buyurdi. ByteDance TikTokdagi nomaqbul kontentni olib tashlash va noqonuniy material yuklaydigan foydalanuvchilarni bloklashini bildirganidan o‘n kun o‘tib taqiq bekor qilindi.

2021-yil martda viloyat sudi — Peshovar Oliy sudi Panjob viloyati fuqarosi bergan petitsiyani ko‘rib chiqdi. Unda TikTok platformasi jinoyatchilikni targ‘ib qilayotgani, qisqa videolarda giyohvand moddalar va qurol ishlatilishini ulug‘layotgani aytilib, ota-onalar qo‘mitasidan ilovani yana taqiqlash so‘ralgan. Panjoblik murojaatchining qonuniy vakili Sara Ali Xon so‘zlariga ko‘ra, PTA TikTok axloqsiz va odobsiz kontentni yetarli darajada nazorat qilish qobiliyatini ko‘rsata olmaganini ma’lum qilgan. 6 milliondan ortiq video 2021-yil yanvardan 2021-yil martgacha o‘chirilganiga qaramay, PTA bundan qoniqmay, ilovani to‘liq taqiqladi. TikTok kontentni «filtrlash va moderatsiya qilish»ga kafolat bergach, PTA 2021-yil aprelda taqiqni bekor qildi.

28-iyun 2021-yilda Sind Oliy sudining qarori PTAni «axloqsizlik va odobsizlik tarqatayotgani» haqidagi da’volar sababli TikTokka taqiqni tiklashga chaqirdi. 30-iyun 2021-yilda PTA fuqarolarning video almashish ilovasiga kirishini yana bloklaganini e’lon qildi. Uch kundan keyin sud o‘z qarorini bekor qildi.

20-iyul 2021-yilda PTA platformada nomaqbul kontent doimiy ravishda mavjudligi va bunday materiallarni olib tashlashning uddasidan chiqilmagani sababli TikTokni taqiqladi. PTA bayonotiga ko‘ra, «doimiy muzokaralar natijasida platforma oliy rahbariyati mahalliy qonunlar va ijtimoiy me’yorlarga muvofiq noqonuniy kontentni nazorat qilish uchun zarur choralarni ko‘rishga sodiq ekanini PTAga tasdiqladi». Shundan so‘ng 19-noyabr 2021-yilda PTA tezkor choralar ko‘rishga kelishdi va Pokiston hududida TikTokka qo‘yilgan to‘rtinchi taqiqni yana bekor qildi. PTA Twitterda platformani kuzatishda davom etishini, Pokiston qonunchiligi va jamiyat qadriyatlariga zid noqonuniy kontent tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslikka intilishini bildirdi.

O‘zbekiston

2-iyul 2021-yilda O‘zkomnazorat TikTokni shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunni buzuvchilar reyestriga kiritdi va unga O‘zbekiston IP-manzillaridan kirish imkonsiz bo‘lib qoldi.

Rossiya

6-mart 2022-yilda TikTok rossiyalik foydalanuvchilarga video yuklash, jonli efir olib borish, shuningdek, ilovadagi reklamalarni hamda boshqa mamlakatlar foydalanuvchilarining video va akkauntlarini ko‘rishni taqiqladi. Bunga Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi va undan keyin Rossiya prezidenti 4-martda imzolagan «feyklar» haqidagi qonun sabab bo‘ldi. Kompaniya bayonotida shunday deyiladi:

Xodimlarimiz va foydalanuvchilarimiz xavfsizligi biz uchun eng ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda. Rossiyaning «yolg‘on xabarlar» haqidagi yangi qonuni munosabati bilan, uning xavfsizlikka ta’sirini o‘rganib chiqqunimizcha, videoxizmatimizda jonli efirlarni va yangi kontent yuklashni to‘xtatib turishdan boshqa choramiz yo‘q.

10-mart 2022-yil holatiga ko‘ra, TikTok Rossiyada Rossiyadan tashqarida yaratilgan barcha kontentni blokladi. Bunday xalqaro kontentdan ajratish natijasida platforma Rossiyaning urushni qo‘llab-quvvatlovchi targ‘ibotini tarqatish vositasiga aylandi.

2-may 2024-yilda TASS Rossiyada TikTokning barcha funksiyalari yana ishlay boshlaganini xabar qildi, ammo bir necha soatdan keyin kompaniya ilova funksiyalarini qayta cheklaganini ma’lum qildi.

Qirg‘iziston

Hukumat Qirg‘izistonda bolalarning rivojlanishiga oid xavotirlarni sabab qilib, TikTokdan foydalanishni 18-aprel 2024-yilda taqiqladi.

TikTokning AQShdagi segmentini sotish

2020-yil iyul–avgustda Amerikaning Microsoft korporatsiyasi ijtimoiy tarmoq egasi bo‘lgan Xitoyning ByteDance kompaniyasi bilan TikTokning AQShdagi segmentini sotib olish bo‘yicha muzokaralar o‘tkazdi. CNBC telekanali ma’lumotlariga ko‘ra, «bitim 10–30 milliard dollarga baholanishi mumkin», Britaniyaning Guardian gazetasi ma’lumotlariga ko‘ra esa ehtimoliy bitim qiymati bundan ham yuqori — 50 milliard dollargacha baholangan (bu Amerika kompaniyasining tarixidagi eng yirik xariddan, ya’ni 2016-yilda LinkedInni 26 milliard dollarga sotib olishdan ham katta bo‘lardi). Biroq avgust boshida ijtimoiy tarmoq egasi Microsoft faqat AQSh segmentini emas, balki butun ijtimoiy tarmoqni sotib olishi mumkinligi haqidagi OAV xabarlarini rad etdi.

Avgust boshida Amerikaning Twitter kompaniyasi ham o‘z mikroblog xizmatini TikTok ijtimoiy tarmog‘i bilan birlashtirish imkoniyati yuzasidan dastlabki muzokaralar olib bordi. Google rahbari Sundar Pichai esa uning kompaniyasi TikTokni sotib olishi ehtimolini istisno qildi.

18-avgustda dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchi Amerikaning Oracle korporatsiyasi TikTok ilovasining AQSh, Kanada, Avstraliya va Yangi Zelandiyadagi qismini sotib olish bo‘yicha dastlabki muzokaralar o‘tkazgani ma’lum bo‘ldi. 27-avgustda Oracle va Microsoft kompaniyalari TikTokning AQShdagi bo‘linmasini sotib olish bo‘yicha rasman qo‘shma taklif bildirdi. Microsoftning hamkori — AQShdagi eng yirik universal do‘konlar tarmog‘i Walmart edi. Ijtimoiy tarmoq egasi TikTokning Amerika segmenti uchun deyarli 30 milliard dollar talab qildi, biroq ehtimoliy xaridorlar bu narxni juda yuqori deb hisoblashdi. Xitoy hukumati sun’iy intellektga oid texnologiyalar eksportiga qo‘yilgan cheklovlarni kuchaytirgani sababli texnologiya uzatish masalalari bo‘yicha muzokaralar murakkablashdi.

10-sentabrda ByteDance AQShning kompaniya bilan bitimlar tuzishga doir cheklovlari kuchga kirguncha TikTokni sotishga ulgurmasligi mumkinligi ma’lum bo‘ldi. Ammo o‘sha kuni Donald Tramp TikTokni sotish bitimi uchun belgilangan so‘nggi muddatni uzaytirmasligini tushuntirdi.

13-sentabrda ByteDance TikTokning AQSh segmentini Microsoftga sotishdan bosh tortib, xaridor sifatida Oracle kompaniyasini tanladi. AQSh Moliya vazirligi sotib olish taklifini ko‘rib chiqish uchun qabul qilib, «bitim bo‘yicha qaror qabul qilishning oxirgi muddati — 20-sentabr 2020-yil» ekanini aniqlashtirdi. ByteDance TikTokning Amerika segmentiga oid ilova manba kodini va dasturiy ta’minotini Oracle kompaniyasiga berishga rozi bo‘ldi. 20-sentabrda Donald Tramp bitimni ma’qullaganini, ammo buning uchun Oracle va Walmart kompaniyalari ijtimoiy tarmoqning AQShdagi segmenti ustidan to‘liq nazoratni olishi shartligini bildirdi. OAV ma’lumotlariga ko‘ra, Trampning yana bir norasmiy sharti Oracle va Walmart tomonidan Amerikadagi xayriya-ta’lim jamg‘armasiga 5 milliard dollar o‘tkazish edi.

21-sentabrda ma’lum qilinishicha, bitim doirasida TikTok AQSh yurisdiksiyasi ostida, bosh qarorgohi AQShda joylashgan TikTok Global nomli yangi kompaniya tuzadi. Bu kompaniya Qo‘shma Shtatlardagi barcha foydalanuvchilarga va dunyoning boshqa mamlakatlaridagi foydalanuvchilarning aksariyatiga TikTok xizmatlarini taqdim etish uchun javob beradi. Yangi kompaniya aksiyalarining asosiy qismi Amerika investorlariga (jumladan, Oracle va Walmartga) tegishli bo‘ladi. Yangi tuzilmaning hammuassisi Oracle esa umuman TikTok xizmati uchun bulutli ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalari yetkazib beruvchisiga aylanadi.

Shundan so‘ng AQSh Savdo vazirligi 20-sentabrdan kuchga kirishi kerak bo‘lgan TikTokni yuklab olish taqiqini bir haftaga kechiktirdi.

Ochiq dasturlardan kod o‘g‘irlash

«TikTok Live Studio» ilovasi dekompilyatsiya qilinganda erkin tarqatiladigan «OBS Studio» videoefir loyihasidan, GPLv2 litsenziyasi bilan himoyalangan koddan foydalanib, uni o‘g‘irlash holatlari aniqlandi. Dekompilyatsiya «TikTok Live Studio» kodida OBS nomi bevosita tilga olinganini ko‘rsatdi. Shu tariqa ByteDance kompaniyasi litsenziya shartlarini buzgan. TikTok saytidan «TikTok Live Studio»ni yuklab olish sahifasi olib tashlandi, «OBS Studio» ishlab chiquvchilari esa GPL litsenziyasi talablariga rioya qilish sharti bilan nizoni hal etishga va TikTok bilan ishchi munosabatlar o‘rnatishga tayyorligini bildirdi.

Tanqid

TikTokda musiqa fonida yozilgan, treklarida uyatsiz so‘zlar ishlatilgan ko‘plab videolar mavjud.

Xizmatda kontent moderatsiyasi sust. Pedofillarning bolalar bilan aloqa o‘rnatishga urinishlari, o‘ziga tan jarohati yetkazish aks etgan videolar hamda haddan tashqari ochiq roliklar qayd etilgan. Ilovada video e’lon qilish internetdagi ta’qibga (kiberbullingga) olib kelishi mumkin.

Kompaniya Xitoy hukumati bilan hamkorlik qilishda ayblangan.

Germaniyadagi ma’lumotlarni himoya qilishga ixtisoslashgan veb-sayt tadqiqotida TikTok foydalanuvchilar qurilmalariga brauzer kuzatuvchilarini o‘rnatib, ularning internetdagi barcha harakatlarini kuzatishi aniqlangan. ByteDance ma’lumotlariga ko‘ra, bu kuzatuvchilar «brauzerning zararli xatti-harakatlari»ni aniqlash va oldini olish uchun yaratilgan. Biroq ular TikTokka foydalanuvchi uchun noyob identifikator yaratadigan raqamli barmoq izi usullaridan foydalanish imkonini ham beradi. Bu TikTokka ma’lumotlarni maqsadli ravishda foydalanuvchi profillari bilan bog‘lash imkonini yaratadi.

TikTok o‘zining shaffoflik hisobotiga ko‘ra, 2020-yilning birinchi yarmida turli davlatlar hukumatlari so‘roviga binoan 711 ta kontent birligini olib tashlagan. Bu borada Rossiya (296 ta o‘chirilgan video) va Hindiston (225 ta; iyulda ijtimoiy tarmoq faoliyati taqiqlangan) yetakchi bo‘lgan. Kompaniya so‘rovlar bo‘yicha batafsil statistikani oshkor qilmagan: Rossiya hukumati videolarni o‘chirishni talab qilganda qaysi qonunlarga tayangani noma’lum. Britaniya parlamentining raqamli taraqqiyot va madaniyat bo‘yicha qo‘mitasidagi tinglovlarda TikTokning Yevropada hukumat bilan aloqalar va davlat siyosati bo‘yicha direktori Teo Bertram Rossiya rasmiylari so‘roviga ko‘ra LGBTga oid kontent bloklanganini tan olgan.

O‘smirlar nevrozi

Pandemiya (COVID-19) davrida uzoq vaqt izolyatsiyada bo‘lgan ba’zi o‘smir qizlarda Turett sindromiga o‘xshash xatti-harakatlar kuzatila boshlagan: sababsiz so‘kinish, tartibsiz so‘zlarni baqirib aytish va hokazo. Mutaxassislar bunday xatti-harakatlar bilan TikTokdagi #Tourette va #Tic kanallari videolarini uzoq tomosha qilish o‘rtasida bog‘liqlik topgan. 2021-yil martda ushbu kanallarning ko‘rishlar soni 5,8 milliardga yetgan. Aniqlanishicha, qizlar ko‘rishlar sonini oshirish uchun noodatiy xatti-harakatlar videosini joylagan kanal boshlovchilarining harakatlarini takrorlagan.

Adabiyotlar

  • N. N. Podosokorskiy TikTokning yumshoq kuchi: dunyoni zabt etgan ijtimoiy tarmoq // Televideniye fani. 2022. 18-jild. № 2. 117–146-betlar.
  • S. Chudinov Tiktokerlar va boshqalar. Xitoy ijtimoiy tarmoqlari qanday ishlaydi / Yan Itszyun tahriri ostida. — Moskva: SHANS, 2021. 203 bet.

Havolalar