| Microsoft Word (macOS) | |||
|---|---|---|---|
| | |||
| Turi | Matn protsessori | ||
| Ishlab chiquvchi | Microsoft | ||
| Dasturlash tili | C++ | ||
| Operatsion tizim | macOS | ||
| Chiqarilgan sana | oktabr 1983 | ||
| Apparat platformasi | Android | ||
| Eng so‘nggi versiyasi | 2019 (2018) | ||
| |||
| |||
| Litsenziyasi | Mulkiy dasturiy ta’minot | ||
| Veb-sayti | microsoft.com/rus/mac/wo… | ||
Microsoft Word (ko‘pincha — MS Word, WinWord yoki oddiygina Word) — matn protsessori bo‘lib, u maqolalar, ish hujjatlari va boshqa hujjatlar matnini yaratish, ko‘rish, tahrirlash va formatlash, shuningdek, oddiy jadval-matritsa algoritmlarini mahalliy darajada qo‘llash uchun mo‘ljallangan. Uni Microsoft korporatsiyasi o‘zining dasturlar to‘plamida chiqaradi: Microsoft Office. Dastlabki versiyasini Richard Brodi IBM PC kompyuterlari uchun DOS tizimida 1983-yilda yaratgan. Keyinchalik Apple Macintosh (1984), SCO UNIX va Microsoft Windows (1989) uchun ham versiyalar chiqarilgan. Maqolada Microsoft Office Word 2021 versiyasi Windows va macOS uchun, shuningdek, kompyuterga dastur o‘rnatishni talab qilmaydigan Word Online veb-versiyasi (Office Online) ham joriy variantlar sifatida ko‘rsatilgan.
Boshlanishi
Microsoft Word rivojlanishiga Bravo[ingl.] nomli matn muharriri ta’sir ko‘rsatgan. Bu dastur «Xerox PARC» tadqiqot markazida yaratilgan. 1981-yilda Charlz Simoni — Bravo dasturining yetakchi dasturchisi — PARC markazidan ketib, Microsoft kompaniyasiga o‘tdi.
MS-DOS uchun Word dasturining birinchi versiyasi 1983-yilda chiqarilgan, biroq 1980-yillarda undan ko‘ra kengroq tarqalgan raqobatchi — WordPerfect.
Ammo 1985-yilda chiqarilgan Macintosh versiyasi keng tarqaldi. Oradan ikki yil o‘tib, «Macintosh uchun Word 3.01» o‘z mavqeyini mustahkamladi (3.0 versiyasida xatolar ko‘p bo‘lgani sababli u tezda almashtirilgan). Macintosh uchun boshqa dasturlar singari, Word ham to‘liq WYSIWYG muharriri edi (WYSIWYG — «What You See Is What You Get», ya’ni «ko‘rganingizni olasiz» tamoyili).
MS-DOS grafik qobiqqa ega bo‘lmagan matnli operatsion tizim bo‘lsa-da, DOS uchun Word IBM PC kompyuterlarida matnni tahrirlash vaqtida uning formatini, masalan, qalin yoki kursiv yozuvni ko‘rsata oladigan birinchi matn protsessori edi. Shunga qaramay, u to‘liq ma’noda WYSIWYG muharriri emasdi. WordStar va WordPerfect kabi boshqa matn protsessorlari esa formatlash kodlari aks ettiriladigan oddiy matnli ekrandan foydalangan; ba’zan matn rangli bo‘lgan.
Biroq DOS dasturlarining aksariyatida har bir buyruq uchun eslab qolish qiyin bo‘lgan o‘ziga xos «tezkor tugmalar birikmalari» qo‘llanilgan (masalan, DOS uchun Word dasturida faylni saqlash ESC-T-S birikmasi orqali bajarilgan). Kotibalarning ko‘pchiligi faqat WordPerfect dasturida ishlashni bilgani sababli WordPerfect’dan foydalanuvchi kompaniyalar unchalik katta ustunlikka ega bo‘lmagan raqobatchi mahsulotlarga o‘tishni istamagan.
1990—1995-yillar
1989-yil noyabrida chiqarilgan Windows uchun Word dasturining birinchi versiyasi $500 narxda sotilgan. U «Microsoft» kompaniyasi tanlagan rivojlanish yo‘lini namoyish etdi: Windows operatsion tizimining o‘zi kabi bu dastur ham Macintosh’dan ko‘plab yechimlarni o‘zlashtirdi va standart klaviatura birikmalaridan (masalan, faylni saqlash uchun Ctrl+S birikmasidan) foydalandi. Keyingi yili Windows 3.0 chiqarilgach, sotuvlar osha boshladi (Word 1.0 Windows’ning oldingi versiyalariga qaraganda Windows 3.0’da ancha yaxshi ishlagan). Asosiy raqobatchi WordPerfect esa Windows 3.0 uchun ishlaydigan versiyani o‘z vaqtida chiqara olmadi va bu uning uchun halokatli xatoga aylandi. 2.0 versiyasi WinWord’ning bozordagi yetakchi mavqeyini mustahkamladi.
Keyingi versiyalarda oddiy matn protsessori imkoniyatlaridan tashqariga chiqadigan funksiyalar paydo bo‘ldi. Chizish vositalari hujjatga grafika qo‘shish kabi sodda sahifalash va maketlash ishlarini bajarishga imkon berdi, garchi bunday vazifalarni maxsus maketlash dasturlari yaxshiroq uddalasa ham. Keyingi bir necha yil davomida obyektlarni joylashtirish, hujjat versiyalarini taqqoslash, ko‘p tillilikni qo‘llab-quvvatlash va boshqa ko‘plab imkoniyatlar qo‘shildi.
Hozirgi davr
Microsoft Word hozir foydalanilayotgan matn protsessorlari orasida eng ommaboplaridan biri bo‘lib, shu sababli uning ikkilik hujjat formati amalda de-fakto standartga aylangan. Ko‘plab raqobatchi dasturlar ham ushbu format bilan mos ishlashni qo‘llab-quvvatlaydi. «.doc» kengaytmasi IBM PC platformasida Word 97—2000 ikkilik formati bilan sinonimga aylangan. Ushbu formatga import va undan eksport qilish filtrlari aksariyat matn protsessorlarida mavjud. Word’ning turli versiyalarida hujjat formati o‘zgarib boradi, ba’zan farqlar juda nozik bo‘ladi. Eng yangi versiyada to‘g‘ri ko‘ringan formatlash dastur eski versiyalarida aks etmasligi mumkin. Shunga qaramay, hujjatni avvalgi versiyalarda ochish uchun ayrim formatlash xususiyatlarini yo‘qotgan holda saqlashning cheklangan imkoniyati mavjud. MS Word 2007 sukut bo‘yicha XML, — Microsoft Office Open XML formatidan foydalanadi. Word 97—2007 fayl formatlari spetsifikatsiyalari Microsoft tomonidan 2008-yilda e’lon qilingan. Bundan oldin ushbu format bilan ishlash uchun zarur ma’lumotlarning ko‘p qismi teskarisiga muhandislik tahlili (reverse engineering) orqali aniqlangan, chunki ma’lumotlarning aksariyati ochiq bo‘lmagan yoki faqat cheklangan sondagi hamkorlar va nazorat organlariga taqdim etilgan.
Boshqa Microsoft Office ilovalari singari, Word imkoniyatlarini ichki makros tili orqali kengaytirishi mumkin (dastlab WordBasic ishlatilgan, Word 97 versiyasidan boshlab esa VBA — ilovalar uchun Visual Basic qo‘llaniladi). Ammo bu hujjatlarga joylashtiriladigan viruslar (makroviruslar deb ataladi) yaratish uchun ham keng imkoniyat ochadi. Bunga eng yorqin misollardan biri Melissa qurtining epidemiyasi bo‘lgan. Shu sababli ko‘pchilik Word’dan foydalanishda xavfsizlik sozlamalarini doimo eng yuqori darajaga o‘rnatishni oqilona tavsiya deb hisoblaydi (menyu: «Tools>Macro>Security», ruscha mahalliylashtirilgan versiyalarda «Сервис>Макрос>Безопасность…»). Shuningdek, antivirus dasturlaridan foydalanish ham foydali. Microsoft Word hujjatlarini zararlagan birinchi virus DMV bo‘lib, u 1994-yil dekabrida J. Mak-Namara tomonidan makrovirus yaratish mumkinligini ko‘rsatish maqsadida ishlab chiqilgan. Dastlabki bor keng muhitga tarqalib, dunyoda birinchi makrovirus epidemiyasini keltirib chiqargan virus esa Concept bo‘lgan (bu 1995-yil iyul—avgust oylarida sodir bo‘lgan).
2009-yil avgustida Texas shtatining Sharqiy okrugi federal okrug sudi Microsoft Kanada kompaniyasi i4i’ning XML hujjatlari bilan ishlash usuli (foydalanuvchi XML belgilash mexanizmi deb ataladi) bo‘yicha patentini buzgan deb topdi va ushbu funksiyaga ega Word versiyalarini AQSH hududida sotishni taqiqladi. Microsoft qaror ustidan shikoyat berdi, biroq 2009-yil dekabrida Federal okrug apellyatsiya sudi taqiqni o‘z kuchida qoldirib, uning kuchga kirish muddatini kechiktirdi. 2011-yilda AQSH Oliy sudi ham qarorni o‘z kuchida qoldirdi. Sud qarorini bajarish uchun Microsoft yangilanishlar va Word’ning o‘zgartirilgan versiyalarini chiqardi; ularda foydalanuvchi XML belgilashini qo‘llab-quvvatlash olib tashlangan edi. Bu kompaniyaga AQSHda dastur savdosini davom ettirish imkonini berdi.
Versiyalar tarixi
Versiyalar — MS-DOS:
- 1983, noyabr — Word 1
- 1985 Word 2
- 1986 Word 3
- 1987 Word 4, shuningdek, PC uchun Microsoft Word 4.0 nomi bilan tanilgan
- 1989 Word 5
- 1991 Word 5.5
- 1993 Word 6.0, DOS uchun oxirgi versiya
Apple uchun versiyalar — OS X:
- 1985, yanvar — Macintosh uchun Word 1
- 1987 Word 3
- 1989 Word 4
- 1991 Word 5le
- 1993 Word 6
- 1998 Word 98
- 2000 Word 2001, quyidagi tizim bilan mos ishlagan so‘nggi versiya: Mac OS 9
- 2001 Word v.X, quyidagi tizim uchun yaratilgan ilk mustaqil versiya: Mac OS X
- 2004 Word 2004
- 2008 Word 2008
- 2011 Word 2011
- 2015 Word 2016
Versiyalar — Apple iOS:
Versiyalar — Microsoft Windows:
- noyabr — 1989 Windows uchun Word
- 1991 Windows uchun Word 2
- 1993 Windows uchun Word 6 («6» raqami DOS versiyalari raqamlanishini davom ettirish, Mac versiyalari bilan yagona raqamlashni ta’minlash va o‘sha paytda matn protsessorlari bozorida yetakchi bo‘lgan WordPerfect bilan raqamlashni muvofiqlashtirish uchun kiritilgan)
- 1995 Word 95 (Word 7)
- 1997 Word 97 (Word 8)
- 1999 Word 2000 (Word 9)
- 2001 Word 2002 (Word 10)
- 2003 Word 2003 (Word 11 nomi bilan ham tanilgan, biroq rasman Microsoft Office Word 2003 deb atalgan)
- 2007 Word 2007 ( interfeysning tubdan o‘zgarishi va OOXML formatini qo‘llab-quvvatlash — *.docx)
- 2010 Word 2010
- 2012 Word 2013
- 2015 Word 2016
- 2018 Word 2019
- 2021 Word 2021
- 2023 Word 2024
Versiyalar — SCO UNIX:
Veb-versiyalar — Office Online:
- 2010 Word Online (Word’ning birinchi rasmiy veb-versiyasi, Office Online (o‘shanda Office Web Apps deb atalgan) tarkibida chiqarilgan va kompyuterga o‘rnatishni talab qilmagan)
- 2012 Word Online (hujjatlarni birgalikda tahrirlash funksiyasi qo‘shilgan, unumdorlik oshirilgan va sensorli boshqaruv qo‘llab-quvvatlana boshlangan)
- 2013 Word Online (Microsoft Word’da real vaqt rejimida birgalikda tahrirlash va avtomatik saqlash kabi funksiyalarni e’lon qilgan)
- 2014 Word Online (endi Office Online, Microsoft barcha xizmatlarni birlashtirib, qulay va tez ishlashni ta’minlashga e’tibor qaratishga qaror qilgan; keyinchalik hujjatlarni birgalikda tahrirlash uchun guruhli chat paydo bo‘lgan)
MS Word hujjatlarini parol bilan himoyalash
Microsoft Word hujjatiga 3 turdagi parol o‘rnatish mumkin:
- Hujjatni ochish paroli
- Hujjatni o‘zgartirish paroli
- Izoh va tuzatishlar kiritish paroli (2003 va undan oldingi versiyalar uchun). MS Word 2007/2010’ning keyingi versiyalarida bu turdagi parol quyidagicha ataladi: «Formatlash va tahrirlashni cheklash paroli»
Hujjat MS Word’ning qaysi versiyasida yaratilganidan qat’i nazar, «yozishga ruxsat berish paroli» va «izoh va tuzatishlar kiritish paroli»ni hujjatdan darhol olib tashlash mumkin. Bu turdagi parollar hujjatni himoyalashdan ko‘ra, unda jamoaviy ishlashni tashkil etishga xizmat qiladi. Hujjatni ruxsatsiz foydalanishdan himoya qiluvchi asosiy vosita esa «hujjatni ochish paroli».
MS Word’ning eski versiyalarida (MS Office 2003 gacha, shu jumladan) faylni ochish parolini qiyinchiliksiz buzish mumkin.
MS Office 2007/2010’ning so‘nggi versiyalarida Microsoft 128 bitli kalitga ega mustahkam AES shifrlash algoritmidan foydalanadi. Kalitni yaratishda 50000—100000 marta SHA-1 xesh-funksiyasi qo‘llaniladi. Bu parollarni birma-bir sinab ko‘rishni nihoyatda sekinlashtiradi va murakkab parol ishlatilsa, uni topish ehtimolini deyarli nolga tushiradi.
Tanqidlar
Microsoft Word ko‘pincha xavfsizligi pastligi, yopiq dastlabki kod, to‘liq ko‘p platformalilikning yo‘qligi sababli tanqid qilinadi. Ilgari Word’ni yopiq fayl formati uchun ham tanqid qilishgan (ikkilik formatlar haqidagi ochiq hujjatlar faqat 2008-yil boshida paydo bo‘lgan). Bu ayrim tashkilotlarni boshqa matn protsessorlariga, jumladan, OpenOffice Writerga o‘tishga undagan. Bu dastur ofis dasturlari to‘plami OpenOffice.org tarkibiga kiradi. Microsoft Word vositalari yuqori sifatli poligrafiya mahsulotini tayyorlash uchun yetarli emas.
Adabiyotlar
- Tsang, Sheril. Microsoft: Birinchi avlod. Nyu-York: John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-33206-2.
- Den Gukin. Yangi boshlovchilar uchun Word 2010 = Word 2010 for Dummies. — M.: «Dialektika», 2010. — B. 352. — ISBN 978-5-8459-1681-5.