Termojuft nima

Termojuft (termoelektrik o‘zgartirgich) — bir uchi tutashtirilgan, turli materiallardan tayyorlangan ikki o‘tkazgichdan iborat bo‘lib, o‘lchashda termoelektrik effektdan foydalanadigan qurilmaning bir qismini tashkil etuvchi moslama. U sanoat, ilmiy tadqiqotlar, tibbiyot hamda avtomatlashtirish tizimlarida, asosan, haroratni o‘lchash va rostlash uchun ishlatiladi.

Ikkilamchi o‘zgartirgich (termo-EYuK o‘lchagichi) joylashmagan ikki hudud haroratlari farqini o‘lchash uchun differensial termojuftdan foydalanish qulay: u elektr jihatdan qarama-qarshi ulangan ikkita bir xil termojuftdan iborat. Ularning har biri o‘zining ishchi tutashmasi bilan ikkilamchi o‘zgartirgich klemmalariga ulangan termojuft uchlari hosil qiladigan shartli tutashma orasidagi harorat farqini o‘lchaydi. Odatda ikkilamchi o‘zgartirgich ularning elektr yurituvchi kuchlari (EYuK) farqini o‘lchaydi. Shunday qilib, ikkita termojuft yordamida kuchlanishni o‘lchash natijalariga ko‘ra ularning ishchi tutashmalari orasidagi harorat farqini aniqlash mumkin. Agar ikkilamchi o‘zgartirgich termojuftlarning statik tavsifini chiziqlilashtirishni nazarda tutmasa, bu usul aniq bo‘lmaydi, chunki barcha termojuftlarning o‘zgartirish statik tavsifi muayyan darajada nochiziqlidir.

Tarixi

1820-yilda Xans Ersted elektr tokining magnit ta’sirini kashf etdi. Bu kashfiyot haqida xabar topgan ko‘plab zamondoshlari qatori Tomas Zeebek ham elektromagnetizmni ishtiyoq bilan tadqiq qila boshladi. 1820-yil dekabrda u Berlindagi Fanlar akademiyasi yig‘ilishida elektromagnetizmga bag‘ishlangan ma’ruza qildi. 1821-yil avgustdayoq u turli metallardan yasalgan ikkita o‘tkazgich tutashmalari turli haroratda bo‘lsa, magnit xususiyatlarini namoyon etishini, harorat farqi ortgan sayin bu hodisa kuchayishini e’lon qildi. Zeebek turli metall juftliklari ustida tajribalar o‘tkazib, surma-vismut juftligini eng samarali deb topdi. Bu kashfiyot haqidagi ma’lumot Yevropa olimlari orasida tez tarqaldi. 1826-yilda Georg Om o‘tkazgichdan elektr toki o‘tishini o‘rganish uchun barqaror kuchlanish manbaiga muhtoj bo‘lib, Iogann Poggendorf tavsiyasi bilan Volta ustunini mis-vismut termojuftiga almashtirdi; uning bir tutashmasi bug‘li g‘ilofga, ikkinchisi esa muzga joylashtirilgan edi.

Termojuftlardan haroratni o‘lchashda foydalanishni ilk bor 1826-yilda Antuan Sezar Bekkerel taklif qilgan. Bekkerel metallarning turli birikmalari bilan tajribalar o‘tkazib, platina-palladiy juftligini eng maqbul deb topdi. Shuningdek, u termojuft hosil qiladigan EYuK sim diametriga bog‘liq emasligini isbotladi. Bekkerel toza platina o‘tkazgichini aralashmalardan tozalanmagan platina o‘tkazgichi bilan birga termojuft sifatida ishlatish mumkinligini ham ko‘rsatdi.

1834-yilda Peltye effekti, ya’ni Zeebek effektiga teskari hodisa kashf qilindi.

1836-yilda Klod Puye «magnit pirometr» tuzilishini taklif qildi. U qurolning stvoli bo‘lib, uning orqa qismiga platina sim siqib o‘rnatilgan va sim stvol bo‘ylab o‘tkazilgan edi. O‘lchash vaqtida stvolning orqa qismi tekshirilayotgan muhitga botirilgan. Stvolning po‘lati va platina termojuftni hosil qilgan, stvol ichiga to‘ldirilgan asbest esa simning stvol devorlari bilan elektr kontaktini bartaraf etgan. Shu asbobdan foydalanib, Anri Renyo bir qator tajribalar o‘tkazdi. Natijalar shu qadar qoniqarsiz bo‘ldiki, Renyo termojuftlar bilan haroratni o‘lchash mumkinligini qat’iyan rad etdi. Muvaffaqiyatsizlikka termojuft tarkibida temirdan foydalanilgani va EYuKni o‘lchash uchun ishlatilgan galvanometrning kirish qarshiligi pastligi sabab bo‘lgan. 1862-yilda Edmon Bekkerel otasi taklif etgan platina-palladiy termojuftlarini gaz termometri bilan birgalikda bir qator moddalarning erish haroratini aniqlash uchun ishlatdi. Uning tadqiqotlari termojuftlarning obro‘sini ancha tikladi.

Termojuft EYuKining haroratga bog‘liqligini matematik ifodalashga Edmon Bekkerel, Mixail Petrovich Avenarius va Piter Teyt uringan. Avenarius po‘lat hamda nikel-rux, shuningdek, mis va rux termojuftlaridan foydalangan. Teyt birinchi bo‘lib termojuft tayyorlash uchun platina va iridiy qotishmasidan (iridiy miqdori 5, 10 va 15 foiz) foydalandi. U oz miqdordagi aralashmalar yoki hatto mexanik kuchlanish EYuKning haroratga bog‘liqligini ifodalovchi egri chiziq shaklini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatdi.

1885-yilda Anri Le Shatelye 500 °C dan yuqori haroratlarni o‘lchash usullarini tadqiq qildi. Termojuftlarning imkoniyatlarini o‘rganar ekan, Renyo yozgan ta’sirlarning oldini olish uchun termojuft materiali sifatida temir, nikel va palladiydan foydalanmaslik kerakligini aniqladi. Yuqori haroratlarni o‘lchash uchun Le Shatelye platina va 90 % platina hamda 10 % rodiydan iborat qotishmali termojuftni taklif etdi. Bekkereldan farqli ravishda, u termojuftlarni bevosita gaz termometri asosida emas, balki sof moddalarning erish yoki qaynash haroratlari bo‘yicha kalibrlashni taklif qildi: kelajakda ushbu haroratlarning mutlaq qiymatlari aniqroq belgilansa, bu kalibrlash termojuftlardan olingan ma’lumotlarni oson tuzatish imkonini beradi. Le Shatelye platina–platina-rodiy termojuftlarini ishlab chiqarish texnologiyasini yaratishga katta kuch sarfladi va asboblarni tayyorlashga Jyul Karpantyeni jalb qildi. U mashhur Genrix Rumkorfning ustaxonasini egasi vafotidan keyin sotib olgan edi.

1889-yilda Karl Barus^[ingl.] termojuft tayyorlashda platinaning ko‘plab qotishmalaridan foydalanish imkoniyatlari haqidagi tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Ularning aksariyatida ikkinchi element ulushi 2, 5 va 10 % ni tashkil etgan. Umumiy foydalanish uchun tarkibida 20 %.

1889-yilda Uilyam Roberts-Osten Le Shatelyening platina–platina-rodiy termojuftlarini tadqiq qilib, ular 1000 °C gacha haroratni o‘lchashga yaroqliligini tasdiqladi. 1892-yilda Edvard Metti platina-rodiy qotishmasi likvatsiyaga (tarkibiy ajralishga) uchramasligini tajribada tasdiqladi. Demak, termojuft xususiyatlari ular tayyorlangan metall partiyasiga bog‘liq emas. Barusning platina–platina-iridiy va Le Shatelyening platina–platina-rodiy termojuftlarini taqqoslab, Metti ikkinchisiga ustunlik berdi. Karpantye tayyorlagan platina–platina-rodiy termojuftlaridan Jorj Metti^[ingl.] va Robert Gadfild.

Ishlash prinsipi

Ishlash prinsipi Zeebek effekti, boshqacha aytganda termoelektrik effektga asoslangan. O‘zaro ulangan o‘tkazgichlar orasida kontakt potensiallar farqi mavjud; halqa shaklida ulangan o‘tkazgichlar tutashmalari bir xil haroratda bo‘lsa, bunday potensiallar farqlari yig‘indisi nolga teng. Turli o‘tkazgichlarning tutashmalari turli haroratlarda bo‘lsa, ular orasidagi potensiallar farqi haroratlar farqiga bog‘liq bo‘ladi. Bu bog‘lanishdagi mutanosiblik koeffitsiyenti termo-EYuK koeffitsiyenti deyiladi. Turli metallarning termo-EYuK koeffitsiyentlari har xil bo‘lgani uchun turli o‘tkazgichlarning uchlari orasida yuzaga keladigan potensiallar farqi ham turlicha bo‘ladi. Termo-EYuK koeffitsiyentlari noldan farq qiladigan metallarning tutashmasini harorati $T_{1}$ bo‘lgan muhitga joylashtirsak, boshqa haroratda $T_{2}$ turgan qarama-qarshi kontaktlar orasida haroratlar farqiga mutanosib kuchlanish hosil bo‘ladi: $T_{1} - T_{2} .$

Ulash usullari

Termojuftni o‘lchov o‘zgartirgichlariga ulashning ikki usuli eng keng tarqalgan: oddiy va differensial. Birinchi holatda o‘lchov o‘zgartirgichi bevosita ikkita termoelektrodga ulanadi. Ikkinchi holatda termo-EYuK koeffitsiyentlari turlicha bo‘lgan ikki o‘tkazgichning ikki uchi kavsharlanadi va o‘lchov o‘zgartirgichi o‘tkazgichlardan biridagi uzilishga ulanadi. Har ikki holatda termojuftlarni ulash uchun maxsus termoelektrod uzaytiruvchi kabel va simlar ishlatiladi. Faqat yuqori haroratli platina rodiy-platinarodiy termojuftlari (TPR yoki B turi) bundan mustasno: 40–50°C dan past haroratda ularning termo-EYuKi nihoyatda kichik (taxminan 2 mkV) bo‘lgani sababli erkin uchlar harorati uchun tuzatmani hisobga olmaslik va qimmat termoelektrod simlari o‘rniga ikkilamchi asbobga ulash uchun oddiy mis montaj simlarini ishlatish mumkin.

Termojuftlarni masofadan ulash uchun uzaytiruvchi yoki kompensatsion simlardan foydalaniladi. Uzaytiruvchi simlar termoelektrodlar bilan bir xil materialdan tayyorlanadi, lekin diametri boshqacha bo‘lishi mumkin. Kompensatsion simlar, asosan, qimmatbaho metallardan yasalgan termojuftlarda ishlatiladi va tarkibi termoelektrodnikidan farq qiladi. Termojuftlarni ulash simlariga qo‘yiladigan talablar IEC 60584-3 standartida belgilangan. Termoelektrod simlarini ulashda qutblanishga rioya qilish kerak, aks holda ikkilamchi asbob ko‘rsatkichlari noto‘g‘ri bo‘ladi. me’yorlashtiruvchi o‘zgartirgichlardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri termojuft klemma kallagida foydalanish uzaytiruvchi simlar muammosini butunlay hal qiladi va birlamchi termoelektrik o‘zgartirgich bilan ikkilamchi asbob orasidagi masofa katta bo‘lganda maqsadga muvofiqdir (juda uzun termoelektrod simlari narxi o‘rnatilgan me’yorlashtiruvchi o‘zgartirgich narxidan oshib ketishi mumkin). Biroq o‘rnatilgan me’yorlashtiruvchi o‘zgartirgich klemma kallagi korpusidagi harorat 80°C gacha bo‘lgandagina ishlaydi. U ichki qarshilik termometri yordamida termojuftning erkin uchlari haroratiga avtomatik tuzatma kiritadi, uzoq masofaga uzatish uchun qulay me’yorlashtirilgan signal (4–20 mA, 0–5 mA tok signallari, 0–10 V kuchlanish signali yoki raqamli signal) hosil qiladi; bu signal avtomatika tizimlariga (analog kirishlar — PLK, ko‘p kanalli o‘lchovchi-rostlovchi asboblar) uzatiladi. Bu dasturlanadigan mikroprotsessor moduli turli turdagi termojuftlar, qarshilik termometrlari va turli maqsadlardagi boshqa texnologik birlamchi o‘zgartirgichlarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Quyidagi asosiy tavsiyalar termojuftli datchikni o‘z ichiga olgan o‘lchash tizimining aniqligini oshirishga yordam beradi:

juda ingichka simdan tayyorlangan kichik termojuftni faqat diametri kattaroq uzaytiruvchi simlar bilan ulash kerak;
imkon qadar termojuft simiga mexanik tortilish va tebranishlar ta’sir etishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak;
uzun uzaytiruvchi simlardan foydalanganda elektr xalaqitlarini oldini olish uchun sim ekranini voltmetr ekraniga ulash va simlarni puxta o‘zaro o‘rash kerak;
imkon qadar termojuft uzunligi bo‘ylab haroratning keskin o‘zgarishidan saqlanish kerak;
himoya g‘ilofi materiali butun ishchi harorat oralig‘ida termojuft elektrodlarini ifloslantirmasligi hamda zararli sharoitlarda ishlaganda simni ishonchli himoya qilishi kerak;
uzaytiruvchi simlarni o‘z ishchi diapazonida va harorat gradientlari eng kam bo‘lganda ishlatish kerak;
harorat o‘lchovlarini qo‘shimcha nazorat qilish va diagnostika uchun to‘rtta termoelektrodli maxsus termojuftlar ishlatiladi; ular zanjir qarshiligini qo‘shimcha o‘lchab, termojuftlarning butunligi va ishonchliligini tekshirish imkonini beradi.

Termojuftlarning qo‘llanilishi

Turli obyektlar va muhitlarning haroratini o‘lchash, shuningdek, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida harorat datchigi sifatida ishlatiladi. volfram-reniy qotishmasidan tayyorlangan termojuftlar eng yuqori haroratlarda ishlaydigan kontaktli harorat datchiklaridir. Ular metallurgiyada erigan metallarning haroratini o‘lchash uchun qo‘llanadi.

Gaz qozonlari va boshqa gaz qurilmalarida (masalan, maishiy gaz plitalarida) alanga nazorati hamda alanga tasodifan o‘chib qolsa, gaz sizib chiqishidan himoyalash uchun ishlatiladi. Gorelka alangasi qizdiradigan termojuft toki elektromagnit yordamida gaz klapanini ochiq holda tutib turadi. Alanga o‘chib qolsa, termojuftning issiq tutashmasi sovib, uning toki va elektromagnit chulg‘amidagi tok kamayadi, natijada prujina klapanni yopib, gaz uzatilishini to‘xtatadi.

1920–1930-yillarda termojuft batareyalari eng sodda radioqabul qilgichlar va boshqa kam tok iste’mol qiladigan qurilmalarni quvvatlantirish uchun ishlatilgan. Hozirgi kam quvvatli qurilmalar (telefonlar, fotoapparatlar va hokazolar) akkumulyatorlarini termojuftlarni ochiq olovda isitadigan termoelektr generatorlar yordamida quvvatlash ham mumkin.

Nurlanish qabul qilgichi

Tarixan termojuftlar eng dastlabki termoelektrik nurlanish qabul qilgichlaridan biri hisoblanadi. Ulardan shu maqsadda foydalanish haqidagi ma’lumotlar 1830-yillarning boshlariga borib taqaladi. Dastlabki fotopriyomniklarda alohida sim juftlari (masalan, mis–temir, vismut–surma) ishlatilgan, issiq tutashma esa qoraytirilgan oltin plastinkaga tegib turgan. Keyingi konstruksiyalarda yarimo‘tkazgichlar.

ishlatila boshlandi. Termojuftlarni elektr jihatdan birlashtirib, termobatareya^[ingl.] hosil qilish mumkin. Bunda issiq tutashmalar qabul qiluvchi maydonchaning perimetri bo‘ylab yoki uning yuzasida bir tekis joylashtiriladi. Birinchi holatda alohida termojuftlar bitta tekislikda yotadi, ikkinchisida esa bir-biriga parallel bo‘ladi.

Termojuftlarning afzalliklari

Harorat qiymatlarini yuqori aniqlikda (hatto ±0,01 °С).
Haroratni o‘lchash diapazoni keng: −250 °C dan +2500 °C
gacha. Soddaligi.
Arzonligi.
Ishonchliligi.

Kamchiliklari

Haroratni yuqori aniqlikda (±0,01 °C gacha) o‘lchash uchun har bir termojuftni alohida sinchiklab darajalash talab etiladi.
Ko‘rsatkichlarga erkin uchlarning harorati ta’sir qiladi, shuning uchun tuzatma kiritish kerak. Zamonaviy termojuftli o‘lchagichlarda sovuq tutashmalar harorati o‘rnatilgan termistor yoki yarimo‘tkazgichli datchik yordamida o‘lchanib, o‘lchangan termo-EYuKga avtomatik tuzatma kiritiladi.
Peltye effekti (termo-EYuK o‘lchanayotgan vaqtda termojuftdan tok o‘tishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak, chunki tok qutblanishiga qarab issiq tutashmani sovitib, sovuq tutashmani qizdirishi yoki aksincha ta’sir qilishi mumkin).
Termo-EYuKning haroratga bog‘liqligi sezilarli darajada nochiziqli. Bu signalning ikkilamchi o‘zgartirgichlarini yaratishda ayrim qiyinchiliklarni tug‘diradi.
Haroratning keskin o‘zgarishi, mexanik kuchlanishlar, korroziya va o‘tkazgichlardagi kimyoviy jarayonlar sababli termojuft materialida termoelektrik bir jinslilik buzilib, darajalash tavsifi o‘zgaradi va xatolik 5 K
gacha yetishi mumkin. Termojuft va uzaytiruvchi simlar uzun bo‘lsa, tashqi elektromagnit maydonlar ta’sirida «antenna» effekti paydo bo‘lib, elektr xalaqitlari yuzaga kelishi mumkin.

Termojuft turlari

Termojuftlarga qo‘yiladigan texnik talablar GOST 6616-94 da belgilangan. Termoelektrik termometrlar uchun standart jadvallar — nominal statik o‘zgartirish tavsiflari, ruxsat etilgan og‘ish sinflari va o‘lchash diapazonlari IEC 60584-1,2 hamda GOST R 8.585-2001 standartlarida keltirilgan.

platinarodiy-platinali — TPP13 — R turi;
platinarodiy-platinali — TPP10 — S turi;
platinarodiy-platinarodiyli — TPR — B turi;
temir-konstantanli (temir–mis-nikelli) TJK — J turi;
mis-konstantanli (mis–mis-nikelli) TMKn — T turi;
nixrosil-nisilli (nikel–xrom–kremniy va nikel–kremniyli) TNN — N turi;
xromel-alyumelli — TXA — K turi;
xromel-konstantanli TXKn — E turi;
xromel-kopelli — TXK — L turi;
mis-kopelli — TMK — M turi;
silx-silinli — TSS — I turi;
volfram va reniy — volframli — TVR — A-1, A-2, A-3 turi.

Qimmatbaho bo‘lmagan metallardan tayyorlangan termojuftlar termoelektrod qotishmalarining aniq tarkibi IEC 60584-1 standartida keltirilmagan. Xromel–kopel TXK va volfram–reniy termojuftlarining nominal statik tavsiflari faqat GOST R 8.585-2001 da belgilangan. IEC standartida bu termojuftlar yo‘q. Shu sababli mazkur metall juftliklaridan tayyorlangan xorijiy termojuftlarning xususiyatlari mahalliylaridan sezilarli farq qilishi mumkin. Masalan, xalqaro L turidagi termojuft va mahalliy TXK turi o‘zaro almashtirilmaydi. Odatda xorijiy uskunalar ham mahalliy standartga mo‘ljallanmagan.

Hozirgi vaqtda IEC 60584 standarti qayta ko‘rib chiqilmoqda. Standartga nominal statik tavsifi Rossiya standartiga mos keladigan A-1 turidagi va ASTM standarti bo‘yicha C turidagi volfram–reniy termojuftlarini kiritish rejalashtirilmoqda.

2008-yilda IEC ikkita yangi termojuft turini — oltin–platina va platina–palladiyni kiritdi. Yangi IEC 62460 standarti ushbu sof metallardan tayyorlangan termojuftlarning standart jadvallarini belgilaydi. Hozircha shunga o‘xshash Rossiya standarti mavjud emas.

Termojuftlarni taqqoslash

Quyidagi jadval bir necha xil termojuft turining xususiyatlarini ko‘rsatadi. Jadvalning aniqlik ustunlarida T issiq tutashma haroratini Selsiy graduslarida anglatadi. Masalan, aniqligi ±0,0025×T deb ko‘rsatilgan termojuftning aniqligi ±2,5 °C bo‘ladi, agar harorat 1000 °C

Termojuft turi IEC (MEK)	Musbat elektrod materiali	Manfiy elektrod materiali	Harorat koeffitsiyenti, mkV/°C	Harorat diapazoni, °C (uzoq muddatli)	Harorat diapazoni, °C (qisqa muddatli)	1-aniqlik sinfi (°C)	2-aniqlik sinfi (°C)	IEC (MEK) Rangli belgilanishi
K	Xromel Cr—Ni	Alyumel Ni—Al	40…41	0 dan +1100 gacha	−180 dan +1300 gacha	±1,5 −40 °C dan 375 °C gacha ±0,004×T 375 °C dan 1000 °C gacha	±2,5 −40 °C dan 333 °C gacha ±0,0075×T 333 °C dan 1200 °C gacha	Yashil-oq
J	Temir Fe	Konstantan Cu—Ni	55.2	0 dan +700 gacha	−180 dan +800 gacha	±1,5 −40 °C dan 375 °C gacha ±0,004×T 375 °C dan 750 °C gacha	±2,5 −40 °C dan 333 °C gacha ±0,T 333 °C dan 750 °C gacha	Qora-oq
N	Nixrosil Ni—Cr—Si	Nisil Ni—Si—Mg	26	0 dan +1100 gacha	−270 dan +1300 gacha	±1,5 −40 °C dan 375 °C gacha ±0,004×T 375 °C dan 1000 °C gacha	±2,5 −40 °C dan 333 °C gacha ±0,0075×T 333 °C dan 1200 °C gacha	Binafsharang-oq
R	Platinarodiy Pt—Rh (13 % Rh)	Platina Pt	5.3	0 dan +1600 gacha	−50 dan +1700 gacha	±1,0 0 °C dan 1100 °C gacha ±[1 + 0,003×(T − 1100)] 1100 °C dan 1600 °C gacha	±1,5 0 °C dan 600 °C gacha ±0,0025×T 600 °C dan 1600 °C gacha	To‘q sariq-oq
S	Platinarodiy Pt—Rh (10 % Rh)	Platina Pt	5.4	0 dan 1600 gacha	−50 dan +1750 gacha	±1,0 0 °C dan 1100 °C gacha ±[1 + 0,003×(T − 1100)] 1100 °C dan 1600 °C gacha	±1,5 0 °C dan 600 °C gacha ±0,0025×T 600 °C dan 1600 °C gacha	To‘q sariq-oq
B	Platinarodiy Pt—Rh (30 % Rh)	Platinarodiy Pt—Rh (6 % Rh)		+200 dan +1700 gacha	0 dan +1820 gacha		±0,0025×T 600 °C dan 1700 °C gacha	Mavjud emas
T	Mis Cu	Konstantan Cu—Ni	38	−185 dan +300 gacha	−250 dan +400 gacha	±0,5 −40 °C dan 125 °C gacha ±0,004×T 125 °C dan 350 °C gacha	±1,0 −40 °C dan 133 °C gacha ±0,0075×T 133 °C dan 350 °C gacha	Jigarrang-oq
E	Xromel Cr—Ni	Konstantan Cu—Ni	68	0 dan +800 gacha	−40 dan +900 gacha	±1,5 −40 °C dan 375 °C gacha ±0,004×T 375 °C dan 800 °C gacha	±2,5 −40 °C dan 333 °C gacha ±0,0075×T 333 °C dan 900 °C gacha	Binafsharang-oq

Adabiyotlar

Termojuft // Katta sovet ensiklopediyasi : [66 jildda] (rus.) / bosh muharrir O. Yu. Shmidt. — [1-nashr]. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1946. — J. 54: Teletskoye ko‘li — Trixofitiya. — Ust. 157.
R. J. Kiyes, P. V. Kruze, E. G. Patli, D. Long, G. R. Tsvikker, A. F. Milton, M. K. Teych § 3.2. Termojuft // Ko‘rinadigan va infraqizil diapazonlar fotopriyomniklari = Optik va infraqizil nurlanish detektorlari / ingliz tilidan V. I. Stafeyev tahriri ostida tarjima. — M.: Radio va aloqa, 1985. — 328 b.

H. Melloni. Turli jismlardan issiqlik nurlarining o‘tishi haqida (nem.) // Fizika va kimyo yilnomalari : jurnal. — Leypsig: Iogann Ambrozius Bart nashriyoti, 1833. — 28-jild. — 371–378-betlar.

V. K. Grunin § 2.3.4. Termoelektrik nurlanish qabul qilgichlari // Nurlanish manbalari va qabul qilgichlari: o‘quv qo‘llanma. — Sankt-Peterburg.: SPbGETU «LETI» nashriyoti, 2015. — 167 b. — ISBN 978-5-7629-1616-5.

L. B. Xant. Termojuftning dastlabki tarixi (ingl.) // Platinum Metals Review. — 1964. — 8-jild, 1-son. — 23–28-betlar.

ifazo.uz