Barometr (qadimgi yunoncha βάρος — «og‘irlik» va μετρέω — «o‘lchayman») — atmosfera bosimini. Simobli barometr italiyalik matematik va fizik Evangelista Torrichelli tomonidan 1644-yilda ixtiro qilingan. Dastlab u simob quyilgan idish va og‘zi pastga qaratib joylashtirilgan shisha naychadan (kolbadan) iborat edi (qarang: Torrichelli tajribasi). Atmosfera bosimi oshganda naychadagi simob yuqoriga ko‘tarilgan, bosim pasayganda esa pastga tushgan. Bunday tuzilmaning noqulayligi sababli undan foydalanish to‘xtatilib, uning o‘rnini aneroid barometr egallagan. Biroq ushbu barometrni yaratishda qo‘llangan usul keyinchalik termometrlarda.

Ob-havoni oldindan aytib beradigan asbob yaratish g‘oyasini birinchi bo‘lib Galileo Galiley ilgari surgan. Biroq uning rejasi g‘oya darajasida qolgan. Faqat 1643-yilda uning izdoshlari va shogirdlari Evangelista Torrichelli hamda Vinchenso Viviani buyuk olimning g‘oyasini amalga oshira olganlar. Torrichelli atmosfera bosimi mavjudligini isbotlay olgan birinchi olim bo‘ldi. U yordamchisi Viviani bilan birga tajribada bir uchi kavsharlab berkitilgan, simob bilan to‘ldirilgan naychadan foydalangan. Naychaning pastki uchini berkitib, uni simob solingan idishga botirishgan. Naycha ochilganda simob muayyan balandlikkacha pasaygan va uning ustida bo‘shliq hosil bo‘lgan. Atmosfera bosimi oshganda naychadagi simob yuqoriga ko‘tarilgan, pasayganda esa pastga tushgan. Torrichelli yasagan asbob birinchi simobli barometr bo‘lgan. «Barometr» so‘zi qadimgi yunon tilidagi «baros» — og‘irlik va «metros» — o‘lchash so‘zlaridan kelib chiqqan. Demak, u bosimni o‘lchaydigan asbobdir.

Suyuqlikli barometrlarda bosim suyuqlik (simob) ustunining balandligi orqali o‘lchanadi. Bunda naychaning yuqori uchi berk bo‘lib, pastki uchi suyuqlik solingan idishga tushiriladi (atmosfera bosimi suyuqlik ustunining og‘irligi bilan muvozanatlashadi). Simobli barometrlar boshqa turdagi barometrlarga qaraganda aniqroq bo‘lgani uchun meteorologik stansiyalarda.

Kundalik hayotda odatda mexanik barometrlardan foydalaniladi. Aneroid ichida suyuqlik bo‘lmaydi. Yunon tilidan tarjima qilinganda «aneroid» «suyuqliksiz» degan ma’noni anglatadi. U ichida siyraklashtirilgan muhit hosil qilingan, yupqa devorli, gofrlangan metall qutichaga ta’sir etuvchi atmosfera bosimini ko‘rsatadi. Atmosfera bosimi pasayganda quticha biroz kengayadi, oshganda esa siqilib, unga biriktirilgan prujinaga ta’sir qiladi. Amalda ko‘pincha ketma-ket ulangan bir nechta (o‘ntagacha) aneroid qutichalar va richagli uzatish mexanizmi ishlatiladi. Bu mexanizm simobli barometr asosida darajalangan aylana shkala bo‘ylab harakatlanuvchi ko‘rsatkichni buradi. Hozirgi vaqtda raqamli barometrlar ham keng tarqalgan.

Barometrlar suyuqlikli va mexanik turlarga bo‘linadi.

Suyuqlikli barometrlar E. Torrichelli atmosfera bosimiga oid tajriba davomida aniqlagan tamoyil asosida ishlaydi. Atmosfera bosimi o‘zgarganda barometrdagi simob ustunining balandligi ham o‘zgaradi. Simobli naychaga biriktirilgan shkala bosim qiymatini ko‘rsatadi.

Mexanik barometr, ya’ni aneroid, quyidagicha ishlaydi: atmosfera bosimi o‘zgarganda uzatish mexanizmi va prujina biriktirilgan quticha qopqog‘i deformatsiyalanadi. Natijada shkala ko‘rsatkichi tegishli qiymatni ko‘rsatadi va hokazo.

Mutlaq bosim sohasida bosim birligining birlamchi etaloni (GET 101—2011) «D. I. Mendeleyev nomidagi Butunrossiya metrologiya ilmiy-tadqiqot instituti» federal davlat unitar korxonasida.

• Barometr // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.