Kriogenika nima

Kriogenika (qadimgi yunoncha so‘zlardan κρύος «sovuq, qahraton» + γένος «urug‘, kelib chiqish») — past haroratlar fizikasi, o‘ta past («kriogen») haroratlarda turli moddalarning xossalari o‘zgarish qonuniyatlarini o‘rganadi. Bundan tashqari, bu atama past harorat sharoitida ishlash texnologiyalari, apparatlar va uslubiy vositalarni ham anglatadi. Shuningdek, u kriogen texnikani tadqiq etish, rivojlantirish va qo‘llashni qamrab oladigan fan sohasi sifatida ham ta’riflanadi.

1971-yilda Xalqaro sovutish instituti quyidagi tavsiyani qabul qildi. Unga ko‘ra, kriogen haroratlar deb 120 kelvin (tabiiy gaz kondensatsiyalanadigan harorat)dan 0,7 K gacha (suyuq geliyni olish uchun zarur bo‘lgan vakuum ostida olinadigan harorat) oralig‘i nazarda tutiladi. 0,3 K dan past barcha haroratlar esa o‘ta past haroratlar sohasiga kiradi; bunday haroratlarni hosil qilish uchun maxsus sovitish usullari qo‘llanadi.

Xronologiya

Past haroratlarni hosil qilish usullari

Sovitish sikllari

Teskari Karno sikli

Sikl drossel orqali o‘tishda sodir bo‘ladigan izoentalpik sovish jarayoniga asoslangan.

Sikldagi sovuqlik manbalari

Drossellash

Drossellash — moddani tor o‘tish kesimidan majburan o‘tkazish orqali bosimni pasaytirish jarayonidir. U sovuqlik manbai emas, balki faqat haroratni pasaytirish jarayonini amalga oshiradi. Sovuqlik manbai — entalpiya o‘zgarishi yuz beradigan qurilma. Drossellash esa izoentalpik jarayondir.

Detandirlash

Detandirlash — modda oqimining tashqi ish bajarishi bilan kechadigan adiabatik kengayishidir (atama fransuz tilidan kelib chiqqan).

Detanderlarning porshenli, turbinali, rotorli va boshqa turlari mavjud.

Detander kriogen siklda kompressor bilan bir qatorda «sovuqlik»ning asosiy manbalaridan biridir.

Porshenli detanderlarning adiabatik foydali ish koeffitsiyenti 90 % va undan yuqori bo‘lishi mumkin. Yuqori haroratlarda turbodetanderlarning bu ko‘rsatkichi 70 % dan oshmaydi (ishchi harorat diapazoni pasayishi bilan foydali ish koeffitsiyenti ham kamayadi).

Adiabatik magnitsizlantirish

Adiabatik magnitsizlantirish — haroratlarni 0,7 K dan pastgacha tushirish usuli. Bu usul paramagnit tuzlarni magnitlash paytida ulardan issiqlik ajralishi va keyinchalik magnitsizlantirish jarayonida issiqlik yutilishi hodisasiga asoslangan.

Yadroviy adiabatik magnitsizlantirish usuli ham mavjud. Hozirgi vaqtda aynan shu usul yordamida eng past haroratga erishilgan.

Tavsiya etiladigan adabiyotlar