Kriogenika (qadimgi yunoncha so‘zlardan κρύος «sovuq, qahraton» + γένος «urug‘, kelib chiqish») — past haroratlar fizikasi, o‘ta past («kriogen») haroratlarda turli moddalarning xossalari o‘zgarish qonuniyatlarini o‘rganadi. Bundan tashqari, bu atama past harorat sharoitida ishlash texnologiyalari, apparatlar va uslubiy vositalarni ham anglatadi. Shuningdek, u kriogen texnikani tadqiq etish, rivojlantirish va qo‘llashni qamrab oladigan fan sohasi sifatida ham ta’riflanadi.
1971-yilda Xalqaro sovutish instituti quyidagi tavsiyani qabul qildi. Unga ko‘ra, kriogen haroratlar deb 120 kelvin (tabiiy gaz kondensatsiyalanadigan harorat)dan 0,7 K gacha (suyuq geliyni olish uchun zarur bo‘lgan vakuum ostida olinadigan harorat) oralig‘i nazarda tutiladi. 0,3 K dan past barcha haroratlar esa o‘ta past haroratlar sohasiga kiradi; bunday haroratlarni hosil qilish uchun maxsus sovitish usullari qo‘llanadi.
Xronologiya
- 1823-yil — M. Faradey quyidagi moddalarni suyultirishga erishdi: xlor, vodorod sulfidi, azot dioksidi, sian;
- 1877-yil — L. Kayete va R. Pikte quyidagi gazni suyultirishga erishdilar: kislorod;
- 1883-yil — Z. Vrublevskiy va K. Olshevskiy quyidagi gazni suyultirishga erishdilar: azot;
- 1884-yil — K. Olshevskiy quyidagi gazni suyultirishga erishdi: vodorod;
- 1897-yil — J. Dyuar quyidagi moddani suyultirishga erishdi: ftor;
- 1908-yil — H. Kamerling-Onnes quyidagi gazni suyultirishga erishdi: geliy.
Past haroratlarni hosil qilish usullari
Sovitish sikllari
Teskari Karno sikli
Drosselli sikl
Sikl drossel orqali o‘tishda sodir bo‘ladigan izoentalpik sovish jarayoniga asoslangan.
Sikldagi sovuqlik manbalari
Drossellash
Drossellash — moddani tor o‘tish kesimidan majburan o‘tkazish orqali bosimni pasaytirish jarayonidir. U sovuqlik manbai emas, balki faqat haroratni pasaytirish jarayonini amalga oshiradi. Sovuqlik manbai — entalpiya o‘zgarishi yuz beradigan qurilma. Drossellash esa izoentalpik jarayondir.
Detandirlash
Detandirlash — modda oqimining tashqi ish bajarishi bilan kechadigan adiabatik kengayishidir (atama fransuz tilidan kelib chiqqan).
Detanderlarning porshenli, turbinali, rotorli va boshqa turlari mavjud.
Detander kriogen siklda kompressor bilan bir qatorda «sovuqlik»ning asosiy manbalaridan biridir.
Porshenli detanderlarning adiabatik foydali ish koeffitsiyenti 90 % va undan yuqori bo‘lishi mumkin. Yuqori haroratlarda turbodetanderlarning bu ko‘rsatkichi 70 % dan oshmaydi (ishchi harorat diapazoni pasayishi bilan foydali ish koeffitsiyenti ham kamayadi).
Adiabatik magnitsizlantirish
Adiabatik magnitsizlantirish — haroratlarni 0,7 K dan pastgacha tushirish usuli. Bu usul paramagnit tuzlarni magnitlash paytida ulardan issiqlik ajralishi va keyinchalik magnitsizlantirish jarayonida issiqlik yutilishi hodisasiga asoslangan.
Yadroviy adiabatik magnitsizlantirish usuli ham mavjud. Hozirgi vaqtda aynan shu usul yordamida eng past haroratga erishilgan.
Tavsiya etiladigan adabiyotlar
- Vigodin V. XXI asrda sovutish sanoati // Imperiya Xoloda : jurnal. — Moskva, 2004. — № 11. Arxivlangan sana: 4 mart 2016- yil.
- Zaytsev A. V.XXI asr boshlarida kriogenika (rus tilida) // ITMO Milliy tadqiqot universiteti jurnali. — Sankt-Peterburg, 2014. — № 1
- Mendelson K. Past haroratlar fizikasi. — Moskva: IL nashriyoti, 1963. — 277 bet.
- Brodyanskiy V. M. Qattiq suvdan suyuq geliygacha (sovutish tarixi)