| Shahar | |
| Qo‘qon | |
|---|---|
| o‘zb. Qo‘qon / Қўқон | |
| 40°31′43″ sh. k. 70°56′33″ sh. u.HGYaO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Farg‘ona |
| Hokimiyat | Hokim |
| Tarix va geografiya | |
| Ilk bor tilga olingan davri | X asr |
| Avvalgi nomlari | Xovakend (Havokand), Xokand (Hukand) |
| Maydoni | 80 km² |
| Markazining balandligi | 409 m |
| Iqlim turi | kontinental |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholi | |
| Aholi | ▲ 313 600 kishi (2025) |
| Millatlar | o‘zbeklar, qirg‘izlar, tojiklar, ruslar, ukrainlar, tatarlar, koreyslar |
| Dinlar | musulmonlar, pravoslavlar, ateistlar |
| Aholi nomi | qo‘qonlik erkak, qo‘qonlik ayol, qo‘qonliklar |
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +998 73 |
| Pochta indeksi | 150700 |
| Avtomobil kodi | 40 |
|
|
|
| qoqon.uz | |

Qo‘qon (o‘zb. Qo‘qon / Қўқон [qoˈqɒn]) — Farg‘ona viloyatining O‘zbekistondagi shaharlaridan biri.
Asrlar davomida Qo‘qon mintaqaning muhim savdo va madaniyat markazi bo‘lib kelgan, XVIII—XIX asrlarda esa Qo‘qon xonliginingpoytaxtiga aylangan. Shahar boy me’moriy merosi, jumladan Xudoyorxon saroyi, madrasalari va qadimiy masjidlari, shuningdek, davomli hunarmandchilik an’analari bilan mashhur.
Tarix
Umumiy ma’lumotlar
Qo‘qon — O‘rta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri. U turli nomlar bilan allaqachon X asrda ma’lum bo‘lgan.
Qo‘qon xonligi tarixi davomida 29 nafar hukmdor almashgan. Ularning so‘nggisi Xudoyorxonbo‘lgan. U hukmronligi davomida to‘rt marta taxtdan ayrilib, yana hokimiyatga qaytgan. Shaharni obod qilish uchun ko‘p ish qilgan: Xudoyorxon davrida guzarlar, masjidlar, madrasalar barpo etilgan.
O‘shanda shahar Qo‘qon xonliginingpoytaxtiga aylangan. Xonlik 1709—1876-yillarda hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘iziston, janubiy Qozog‘iston hamda Xitoyning Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni (Sharqiy Turkiston).
1876-yildan Qo‘qon Rossiya imperiyasining Farg‘ona viloyati tarkibida bo‘lgan, so‘ng O‘zbekiston SSR tarkibiga kirgan, hozirda[qachon?] — O‘zbekistonning Farg‘ona viloyatiga qaraydi.
Qo‘qon 2 ta asosiy yo‘lni Farg‘ona vodiysidabirlashtiradi: shimoli-g‘arbdan tog‘lar orqali Toshkentga va g‘arbdan Xo‘jand (Tojikiston) tomon yo‘nalgan yo‘llarni.
Qo‘qon qadimiy tuzilishini saqlab qolgan: u yangi va eski qismlardan iborat. XIX asrda yangi shaharda savdo korxonalari, ma’muriy binolar, banklar va sanoatchilarning hashamatli uylari joylashgan.
Shaharning eski qismida «O‘rda» xon saroyi, xalq turarjoy me’morchiligi yodgorliklari, masjidlar, madrasalar hamda XIX — XX asr boshlariga oid yodgorlik inshootlari saqlangan.
Dovon davlati davrida
Qo‘qon shahridagi Mo‘yi Muborak, Tepaqo‘rg‘on, Eskiqo‘rg‘on va boshqa yodgorliklarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar sivilizatsiya izlarini aniqladi.
Mo‘yi Muborakda V—VI asrlarga oid bir nechta sopol parchalari, V—VII asrlarda mahobatli inshootga asos bo‘lib xizmat qilgan loy supa hamda I—II asrlarda paxsa va xom g‘ishtlardanqurilgan, 400 yildan ortiq foydalanilgan mudofaa devorining qoldiqlari topilgan. 5 metr chuqurlikda madaniy qatlamning quyi qismi va undan 2000 yil oldingi davrga oid materiallar aniqlangan.
Shahar markazida joylashgan Tepaqo‘rg‘onda ham, Mo‘yi Muborakdagi kabi, ilk o‘rta asrlar davriga oidyarim doira shaklidagi minoralari bo‘lgan mahobatli qal’a poydevori vazifasini bajargan supa aniqlangan.
Quyi qatlamlardan qizil angoblisopol idishlarning boy to‘plami topilgan. Ular miloddan avvalgi II—I asrlarga oid. Barcha idishlar kulolchilik charxida shaharlik mohir ustalar tomonidan yasalgan.
Umuman olganda, arxeologik topilmalar Mo‘yi Muborak va Tepaqo‘rg‘on ostida Qo‘qonning qadimiy tarixiga oid qatlamlar yashiringanidan dalolat beradi.
Topilgan ashyolar hozirgi shahar hududining muayyan qismi miloddan avvalgi VII asrdan kechikmay sug‘orma dehqonchilik uchun o‘zlashtirilgan deb xulosa chiqarishga asos beradi.
Shahar esa miloddan avvalgi II asrning 2-yarmidan kechikmay vujudga kelgan va So‘x vohasining markazi, ya’ni Farg‘ona konfederativ davlati tarkibiga kirgan mahalliy mulkning poytaxti bo‘lgan («Dovon» — Xitoy solnomalaridagi nomi).
Havokand yoki Xokand
X asrda yashagan arab geograflari va sayyohlari Al-Istaxriy va Ibn Havqal Shosh daryosidan (Sirdaryo) va Axsidan bo‘lgan masofasiga ko‘ra hozirgi Qo‘qonga mos keladigan Xovakend yoki Xokand shahrini tilga olgan.
Yozma manbalar va mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, arablar Farg‘onani bosib olib, bu yerda islomni qaror toptirgan davrdayoq (ya’ni VIII asr boshlarida) bu hududda qadimiy Axsikent, Qubo (Quva), Rishton, O‘sh, Pop[ingl.] (Bob), Koson (Kashon), Asht, Mo-ar-gilon (Marg‘ilon), Andigon (Andijon), O‘zgan, Isfara, Vorux, So‘x, Konibodom va Xo‘jand.
X asr arab sayyohlari ko‘plab boshqa shaharlarni ham tilga olgan hamda Farg‘onada shaharlardan tashqari ko‘plab yirik qishloqlar bo‘lganini qayd etgan.
Havokand yoki Xokand Buyuk ipak yo‘lida bir tomondan Hindiston va Xitoy , ikkinchi tomondan esa Fors va Yaqin Sharq o‘rtasida joylashgani sababli o‘z davrining yirik savdo markazi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. XIII asrda u mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilingan.
Buxoro xonligi
Kelajakdagi Qo‘qon xonligi hududi 1500—1709-yillarda Buxoro xonligi tarkibida bo‘lgan.
O‘rta Osiyoni o‘rgangan etnograf va tadqiqotchi V. P. Nalivkin, Mulla Shamsiyma’lumotlariga asoslanib, «Qo‘qon xonligining qisqacha tarixi» (Qozon, 1886-yil, 55-bet) tadqiqotida shunday yozadi:
«Rustam Hoji Sulton vafotidan keyin saroy ahli Ashirqulni uning akasi Fozil otaliqo‘rniga hukmdor deb e’lon qildi. Fozil otaliq Rishtonga ketib, biroz vaqt o‘tgach, qo‘zg‘olon ko‘tardi.
1704-yilda Ashirqul qo‘shin bilan Rishtonga yurish qilib, uni qamal qildi, biroq jangda halok bo‘ldi. Shunda qo‘shin hali voyaga yetmaganShohruhni hukmdor deb e’lon qildi va qamalni davom ettirdi. Ko‘p o‘tmay Fozil otaliq ham halok bo‘ldi. Shundan so‘ng Rishton taslim bo‘lib, Shohruhni oliy hukmdor deb tan oldi».
Rishton egallangach, Farg‘ona vodiysining janubiy va shimoli-g‘arbiy viloyatlari birlashdi. Shohruhboy birinchi (1-) mustaqil bek va yagona davlat asoschisiga aylandi.
M. A. Mahmudxo‘ja «Tarixi Turkiston» (Toshkent, 1915-yil, 8–11-betlar) tadqiqotida shunday yozadi:
«Shohruh o‘rda va qo‘rg‘onqurish uchun qulay joy tanlashni buyurdi. Yuborilgan kishilar 2 ta soyoralig‘ida «ko‘k to‘nliklar» yashaydigan hududni munosib deb topdilar. Bu yerda ular ark[noma’lum atama] qurib, uning atrofida saroylar va binolar barpo etishni boshladilar».
Keyinchalik to‘rtta kichik qal’ali qishloq — ko‘k to‘nliklarning Kalvaka, Oqtepa, Eskiqo‘rg‘on va Xokand manzilgohlari o‘rnida Qo‘qon xonligining poytaxti bo‘lgan yirik Qo‘qon shahri paydo bo‘ldi.
Qo‘qon xonligi

O‘zbeklarning ming sulolasiga mansub Qo‘qon xonlari o‘z sulolasini qadimiy va ulug‘ qilib ko‘rsatishga intilgan. Mahalliy tarixchilar ham bunga astoydil yordam berib, sulola nasabini hatto Amir Temurga bog‘laganlar va bu sulola qadimdan butun Farg‘onaga egalik qilganini ta’kidlaganlar.
Mahalliy rivoyatlarga ko‘ra, mashhur sulton Bobur— Amir Temur avlodi — Samarqanddan Farg‘ona orqali Hindistonga yo‘l olganida, uning xotinlaridan biri Xo‘jand bilan Konibodom.
oralig‘ida o‘g‘il farzand ko‘rgan. Oltinbeshik deb atalgan bolani (1545-yilda vafot etgan) shu yerda ko‘chib yurgan ming urug‘i o‘z qaramog‘iga olgan (sulola nomi ham shundan kelib chiqqan). Uning nasli ma’lum bo‘lgach, Oltinbeshik biy deb e’lon qilinib, Axsiga joylashgan.
Biy unvoni uning avlodlariga meros bo‘lib o‘tgan. Oltinbeshik avlodlaridan biri Abdurahim dastlab Dikan-Toda qishlog‘iga joylashgan, keyinchalik esa taxminan 1732-yilda o‘zi asos solgan Qo‘qon shahrini asosiy qarorgohiga aylantirgan. Bu shahar dastlab Eskiqo‘rg‘on yoki Qal’ai Rahimboy (asoschisi nomi bilan) deb atalgan.
Shohruh davrida asos solingan shahar qurilishini uning o‘g‘illari Abdurahimbiy va Abdulkarim davom ettirgan. Serhosil Farg‘ona vodiysiga kirishdagi qulay geografik o‘rni tufayli Qo‘qon tez o‘sib, kengaygan. Yosh davlat o‘z yerlariga tobora yangi hududlarni qo‘shib, asta-sekin mustahkamlangan.
Abdulkarimbiy — Abdurahimbiyningukasi bo‘lib, u vafot etgach, 1734-yilda Qo‘qon xonligida hokimiyatni meros qilib oldi. 1740-yilda u Qo‘qon atrofiga yangi devor qurishni buyurdi. Keyinchalik bu devor shaharnijung‘orlar.
bosqinidan himoya qilishda qo‘l keldi. 1745—1747-yillarda Qo‘qon xonligiga jung‘orlarhujum qilib, O‘sh, Andijon, Marg‘ilon shaharlarini egalladi va Qo‘qonni qamal qildi. Og‘ir vaziyatda Abdurahimbiy harbiy tashkilotchilik iste’dodini namoyon etib, dushmanni poytaxtdan chekinishga majbur qildi.
Norbo‘tabiy hukmronligi davrida
Norbo‘tabiy hukmronligi davrida (1770—1798) mamlakatda nisbatan siyosiy osoyishtalik o‘rnatilib, iqtisodiy taraqqiyot uchun qulay sharoitlar yuzaga keldi.
Qo‘qonlik tarixchi Mulla Olim Mahdum Hoji Qo‘qon xoni Norbo‘tabiyning hukmronligini shunday tasvirlaydi:
Tarixchi Mahmud Hakim Yayfoniy shunday yozgan:
«… Hamma boy va teng edi, har bir uyda don mo‘l bo‘lib, uni tekinga berishdan boshqa chora qolmagandi. Bitta tangaga qo‘y sotib olish mumkin edi, bu tangani Norbo‘taxon zarb ettirib, muomalaga kiritgan. Har tomondan ko‘chib keluvchilar kelib, shu yerga to‘planganlar».
.
Norbo‘tabiy ilm-fan va san’at homiysi bo‘lgan. Bu davrda Qo‘qonda keng ko‘lamli qurilish ishlari olib borilgan. 1798-yilda Norbo‘tabiy madrasasi qurib bitkazilgan.
Norbo‘tabiy davrida bir qancha madrasalar bunyod etilgan: 1762-yilda Sulaymoniya, 1789-yilda Eshon Xonxo‘ja, 1794-yilda Imom Boqir, 1795-yilda To‘ra Hakim, 1798-yilda Norbo‘tabiy nomidagi madrasa (hozirgacha saqlangan, «Madrasai Mir» nomi bilan ham tanilgan).
O‘sha paytda Qo‘qonda mashhur madaniyat arboblari — Muhammad G‘oziy, Nodir, Xo‘jamnazar Huvaydo, Xo‘ja Maslahatiddin Ummatvali va uning o‘g‘li Xo‘ja Muhammad Nosiriddin.
yashab, ijod qilgan. Norbo‘tabiy butun umri davomida Xo‘ja Muhammad Nosiriddin va Xo‘ja Muhammad Ya’qub Oxundni e’zozlab, ularning muridibo‘lgan. U o‘z o‘g‘illari Muhammad Amin, Muhammad Olim va Muhammad Umarxonni ham Muhammad Nosiriddin tarbiyasiga topshirgan.
Umarxon hukmronligi davrida
Qo‘qon xoni Umarxon madaniy bunyodkorlikda Amir Temurga taqlid qilishga intilib, Qo‘qonda ilm-fan va adabiyot ravnaqi uchun sharoit yaratgan.
Uning hukmronligi davrida Qo‘qonda o‘ziga xos adabiy markaz shakllangan. Manbalarga ko‘ra, shaharda 70 nafardan ortiq shoir ijod qilgan. Xon saroyida eng yaxshi shoirlar, rassomlar va xattotlar to‘plangan. Umarxonning o‘zi «Amiriy» taxallusi bilan she’rlar yozgan. Uning 10 mingdan ortiq misradan iborat she’riy to‘plami bizgacha yetib kelgan. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida ( O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ) Amiriyning she’riy devonidan o‘n yetti qo‘lyozma nusxa saqlanmoqda. Unda 544 ta she’r, jumladan 465 ta g‘azal, 53 muxammas (besh misrali banddan iborat she’riy shakl), 5 ta musamman (sakkiz misrali band), 6 ta musaddas (olti misrali band), 16 ta tuyuq (so‘z o‘yiniga asoslangan to‘rtlik) bor. She’rlarning 307 tasi o‘zbek tilida, 159 tasi fors tilida yozilgan. Saroy hayotida Umarxonning rafiqasi Mohlaroyim (Nodira) (1792—1842) muhim o‘rin tutgan. U ilm-fan, adabiyot va san’at homiysi sifatida xonlikning madaniy hayotida faol qatnashgan.
Amiriy yaratgan kuchli adabiy oqim Farg‘ona vodiysida taniqli ma’rifatparvarlar va demokratik qarashdagi shoirlar (Muqimiy, Furqat, Muhiy, Oroziy, Tajalliy va boshqalar) yetishib chiqishiga imkon bergan.
Muhammad Alixon hukmronligi davrida
Qo‘qonning ravnaqi Muhammad Alixon va uning onasi Nodiradavrida ham davom etgan. Nodiraning zamondoshlari (Hakimxon, Hotif, Mushrif va boshqalar) qoldirgan tarixiy va adabiy asarlarda u san’at homiysi sifatida ijtimoiy va madaniy hayotda faol ishtirok etgani haqida ma’lumotlar bor. Nodira madrasalar, karvonsaroylarva savdo rastalarining qurilishida qatnashgan.
Muhammad Alixon davrida shaharga ikkita g‘isht ko‘prik orqali kirilgan. Birinchisi — G‘ishtko‘prik — savdo uchun mo‘ljallangan kichik do‘konlari bo‘lgan ko‘prik — Madalixon (1822—1842) davrida hamda qo‘shbegi Xo‘ja Dodxoh tomonidan qurilgan (1936-yilgacha mavjud bo‘lgan). Ikkinchi ko‘prik — Derazlik— Xudoyorxon davrida mahalliy quruvchi Musulmonqul tomonidan 1856-yilda Ark ro‘parasida qurilgan. G‘ishtko‘prik kabi uning ustida ham do‘konlar bo‘lib, odamlarni jazirama quyosh nurlaridan himoya qiluvchi yopmalar o‘rnatilgan. O‘sha davrda Qo‘qon 18 kilometrga cho‘zilgan, 12 ta darvozasi bo‘lgan paxsa qal’a devori bilan o‘ralgan edi. Tashqi devorlar atrofidan o‘tgan 3 qator chuqur xandaqlar suv bilan to‘ldirilgan. Qal’a devori qurilishi hukmdor Sheralixon davrida, 1842—1843-yillarda to‘liq yakunlangan.
1841-yilda Qo‘qonda xonlikning bosh madrasasi faoliyat ko‘rsatgan, unda 1000 nafargacha mulla-talaba tahsil olgan. Madrasani ikki bosh mudarris — Eshon Mavloniy va Maxzumi Buxoriy boshqargan. 1840-yillarda Qo‘qonda 20 ga yaqin madrasa bo‘lgan: «Mir» (Norbo‘tabiy tomonidan 1799-yilda asos solingan), «Mir Bo‘tabek» (Irdonabekning o‘g‘li Mir Bo‘tabek tomonidan asos solingan), «Hakim To‘ra» (Hakim To‘ra tomonidan 1795-yilda asos solingan), «Jome» (Umarxon tomonidan 1817-yilda asos solingan), «Mir Bo‘taboy» (1827-yilda asos solingan), «Xo‘ja Dodxoh» (Buzrukxo‘ja Eshon tomonidan 1822-yilda asos solingan), «Madalixon» (Muhammad Alixon tomonidan 1829-yilda asos solingan).
Xudoyorxon hukmronligi davrida

Qo‘qon yildan yilga rivojlanib, hududi tobora kengaygan. Vengriyalik sayyoh Vamberi Qo‘qon maydoni Xivadanolti baravar, Tehrondan to‘rt baravar va Buxorodanikki baravar katta bo‘lganini yozgan. Shahar uzunasiga 16 chaqirim (versta), eniga esa besh chaqirimga cho‘zilgan. Shaharda ko‘chaga qaratilgan paxsa devorlari derazasiz bo‘lgan bir qavatli turarjoylar ustunlik qilgan.
Shaharga olib boradigan yo‘nalishlarga qarab nomlangan 12 ta darvoza orqali kirilgan: shimolda Sarimozor, Ganjiravon va Namangan; janubda So‘x, Qatag‘on va Isfara; g‘arbda Xo‘jand, Quduqluq va G‘oziyog‘liq; sharqda Rishton, Chimyon va Marg‘ilon darvozalari bo‘lgan.
Shahar to‘rt qismga (daha) — Sarimozor, Xo‘jand, Rishton va Marg‘ilon dahalariga bo‘lingan. Har bir dahamahallalardaniborat bo‘lgan. XX asr boshida 72 ta mahallada jami 10 000 ga yaqin xonadon, 120 ta maktab (har birida 10 nafardan 20 nafargacha o‘quvchi ta’lim olgan) va 40 ta madrasa.
mavjud edi. Qo‘qon xonligi ravnaq topgan davrda shahar butun Farg‘ona mintaqasining asosiy diniy markazi bo‘lgan: bu yerda 300 dan ortiq masjidfaoliyat ko‘rsatgan. 1870-yillarda Qo‘qonda 40 ga yaqin madrasa bo‘lgan: «Mir» (Norbo‘tabiy tomonidan 1799-yilda asos solingan), «Mir Bo‘tabek» (Irdonabekning o‘g‘li Mir Bo‘tabek tomonidan asos solingan), «Hakim To‘ra» (Hakim To‘ra tomonidan 1795-yilda asos solingan), «Xon Xo‘ja Eshon» (Xon Xo‘ja Eshon tomonidan 1789-yilda asos solingan), «Buzrukxo‘ja» (Buzrukxo‘ja Eshon tomonidan 1801-yilda asos solingan), «Pir Muhammad Yasovul» (Pir Muhammad Yasovul tomonidan 1802-yilda asos solingan), «Xo‘jabek» (Xo‘jabek tomonidan XVIII asr oxirida asos solingan), «Oxund Devonbegi» (Mulla Muhammad Oxun tomonidan 1805-yilda asos solingan), «Mingoyim» (Norbo‘tabiyning rafiqasi Mingoyim tomonidan 1802-yilda asos solingan), «Jome» (Umarxon tomonidan 1817-yilda asos solingan), «Mir Bo‘taboy» (1827-yilda asos solingan), «Xo‘ja Dodxoh» (Buzrukxo‘ja Eshon tomonidan 1822-yilda asos solingan), «Madalixon» (Muhammad Alixon tomonidan 1829-yilda asos solingan), «Hokimoyim» (1869-yilda xonning onasi sharafiga asos solingan), «Sulton Murodbek» (Sheralixonning o‘g‘li Sulton Murodbek tomonidan 1872-yilda asos solingan).
Xudoyorxon saroyi (1871—1873-yillar), ya’ni «O‘rda», Xudoyorxonning o‘zi tomonidan qurdirilgan. Uning loyihachisi va me’mori sifatida Mir Ubaydullo tilga olinadi. Saroy qurilishida Qo‘qon, Rishton, Konibodom, Chust, Namangan, O‘ratepa va Qashqarustalari qatnashgan. Saroyning umumiy maydoni to‘rt gektar, poydevori esa uch metr baland qilib ko‘tarilgan. Darvozaxonaning yuqori qismiga (kirish peshtoqi) arab harflari bilan «Buyuk Sayyid Muhammad Xudoyorxon» deb yozilgan. Shu sababli sharqiy tomondagi asosiy darvozaga kirish uchun maxsus qiya yo‘l — pandus qurilgan. Saroy O‘rta Osiyo me’morchiligi an’analari asosida bunyod etilgan. Baland kirish peshtoqi ko‘k va moviy rangdagi sirlangan koshinlar bilan qoplangan, uning ikki tomonida ikkita minoraqad ko‘targan. Fasadning ikki tomonida bezakli ravoqlari bor uzun devorlar cho‘zilgan, binoning burchaklarida yana ikkita minora joylashgan. Saroyning butun old tomoni rang-barang o‘yma va terma mozaikabilan bezatilgan. Saroyni qurish va bezashda ishlagan mohir xalq ustalarining nomlari ma’lum. Bular quruvchilar mulla Suyarqul va usta Solixo‘ja, usta Fozilxo‘ja, ganchkor usta Mamasodiq hamda usta Yo‘ldosh Najjorboshi. Ayniqsa, rishtonlik koshinkor ustalar usta Abdullo, usta Jamil, usta Jalil va usta Zokir alohida mahorat ko‘rsatgan. Ularning san’ati Qo‘qon hukmdori tomonidan yuksak baholangan. Xudoyorxon farmoni bilan saroy janubiy qanotining old tomoniga «kufiy» xatida quyidagi yozuv bitilgan: «Mahorati Behzodsan’atiga teng rassom tosh lavhalarni bezadi».
Turkiston general-gubernatorligi

19-fevral 1876-yilda Qo‘qon general Skobelevboshchiligidagi rus qo‘shinlari tomonidan egallangan. Rossiya xonlikni tugatib, Qo‘qonni yangi tashkil etilgan Farg‘ona viloyatiga — Turkiston general-gubernatorligining Rossiya imperiyasitarkibidagi viloyatiga qo‘shdi. Shahar Qo‘qon uyezdining.
ma’muriy markaziga aylandi. Qo‘qon Rossiya tarkibiga qo‘shilgach, xon saroyi qal’aga aylantirildi, shahar mahallalari orasidan katta ko‘chalar o‘tkazilib, ular bo‘ylab Yevropa me’morchiligi uslubidagi binolar qurildi.
Shahar tez orada Turkistondagi kapitalistik faoliyatning yirik markaziga aylandi va banklar soni bo‘yicha hatto Toshkentdan ham o‘zib ketdi.
Turkiston muxtoriyati
Qariyb uch oy davomida (27-noyabr 1917-yildan 22-fevral 1918-yilgacha) Qo‘qon shahri tan olinmagan davlat — Turkiston muxtoriyatining («Turkistoni muxtoriyat» rasmiy nomi bilan) markazi bo‘lgan. Unga Mustafo Cho‘qay.
rahbarlik qilgan. Muxtoriyat hozirgi O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston hududlarida (o‘sha vaqtda Yettisuv, Sirdaryo hamda Rossiya imperiyasiga qarashli Turkiston general-gubernatorligining Farg‘ona viloyati hududlarida) mavjud bo‘lgan.
Ayrim tarixchilarning fikricha, Turkiston muxtoriyati O‘rta Osiyodagi birinchi (1-) demokratik va dunyoviy mustaqil davlat bo‘lgan.[manba 1375 kundan beri ko‘rsatilmagan].
O‘zbekiston SSR
12-fevral 1918-yilda bosmachilar Ergash (Irgash) boshchiligida Qo‘qon qal’asiga hujum uyushtirgan. Uni Harbiy-inqilobiy qo‘mita qismlari qaytargan.
3 kundan keyin «Qo‘qon muxtoriyati» qismlari va bosmachilar shiddatli ko‘cha janglaridan so‘ng Qizil gvardiya otryadlarini qal’aga siqib chiqarib, uni qurshab olgan.
11-aprel 1919-yilda sovet qo‘shinlari Madaminbek bosmachilarini va oq isyonchilarni — K. Osipov boshchiligidagi kuchlarni Qo‘qon va Serovo stansiyasi.
yaqinida tor-mor etgan. 1920-yil iyun oyida P. Paramonov boshchiligidagi sovet maxsus otryadi Qo‘qon shahri atrofidagi qolgan bosmachilarni mag‘lub etgan.
1920-yilda Farg‘ona viloyatining poytaxti Skobelevdan Qo‘qonga ko‘chirildi. 1924-yilda milliy-hududiy chegaralanishdan so‘ng Qo‘qon O‘zbekiston SSR tarkibiga kirdi.
Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyingi davr
Geografiya
Qo‘qon O‘zbekistonning sharqida, Farg‘ona vodiysiningjanubi-g‘arbiy qismida joylashgan. U O‘zbekiston poytaxtidan 228 km janubi-sharqda — Toshkentdan, 115 km g‘arbda — Andijondan va 88 km g‘arbda — Farg‘onadan.
Aholi
1-yanvar 2016-yil holatiga ko‘ra, aholi soni 239 900 kishidan ortiq bo‘lgan. Qo‘qon Farg‘ona va Marg‘ilon.
bilan birga Farg‘ona viloyatining uch yirik shahridan biridir. Aholining asosiy qismini o‘zbeklar (90 foizdan ortig‘ini) tashkil etadi. Shaharda yana 30 dan ortiq millat vakillari ham yashaydi.[manba 1287 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Qo‘qon aholisi sonining o‘sishi
Год Численность населения
1897 81 300 1939 84 700 1959 105 100 1990 175 000 1995 187 000 1998 191 100 1999 193 800 2000 197 400 2007 206 500 2013 233 500 2016 239 900 2020 254 700
1897-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari
Ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya imperiyasida aholini umumiy ro‘yxatga olishdavomida 28 yanvar (9-fevral) 1897-yilda butun aholi bir xil sanada bevosita so‘rov orqali ro‘yxatga olingan. Bu ish 1895-yilda tasdiqlangan «Rossiya imperiyasida aholini 1-marta umumiy ro‘yxatga olish to‘g‘risidagi nizom»ga muvofiq o‘tkazilgan. O‘sha davrda Qo‘qon O‘rta Osiyoning yirik shaharlaridan biri bo‘lgan.
1897-yilda Farg‘ona viloyati shaharlaridagi aholi soni va milliy tarkibi
| Shaharlar | Jami | sartlar | o‘zbeklar | tojiklar | ruslar | qirg‘izlar | qashqarliklar | turklar | polyaklar | nemislar | armanlar | lo‘lilar | yahudiylar | tatarlar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Qo‘qon | 81 354 | 20 907 | 54 673 | 2696 | 1542 | 74 | 73 | 69 | 215 | 61 | 36 | 439 | 275 | 206 |
| Namangan | 62 017 | 52 890 | 6 | 691 | 1026 | 48 | 10 | 6670 | 192 | 46 | - | 2 | 110 | 194 |
| Andijon | 47 627 | 45 366 | 4 | 51 | 950 | 37 | 4 | 5 | 194 | 49 | 7 | 2 | 97 | 114 |
| Eski Marg‘ilon | 36 490 | 35 645 | - | 3 | 98 | 20 | 33 | 4 | 1 | - | 2 | - | 652 | 7 |
| O‘sh | 34 157 | 8 | 5 | 107 | 989 | - | - | 32 432 | 188 | 45 | - | - | 46 | 24 |
| Chust | 13 785 | 257 | 376 | 12 718 | - | - | - | 421 | - | - | - | - | - | - |
| Yangi Marg‘ilon | 8928 | 2308 | 300 | 236 | 4563 | 88 | 19 | 5 | 727 | 158 | 49 | 9 | 186 | 151 |
Iqtisodiyot
Qo‘qon kimyo, paxtani qayta ishlash, mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat markazidir. 2006-yilda yirik sanoat korxonalari ishlab chiqargan mahsulot hajmi 72,9 milliard so‘mni tashkil etgan.
Sanoat tarmoqlariga ko‘ra korxonalarning ulushi:
- oziq-ovqat sanoati — 32,2 % («Qo‘qondon mahsulotlari» AJ, «Qo‘qon yog‘-moy» AJ, «Effektiv oyl» qo‘shma korxonasi, «Mastona» AJ);
- kimyo sanoati — 28 % («Qo‘qon SFZ» AJ, «Qo‘qon spirt» AJ);
- paxtani qayta ishlash — 27,4 %;
- mashinasozlik — 6,6 % («Qo‘qonmash» AJ, «Elektromash» MChJ, «Qo‘qon mexanika zavodi» OAJ («Qo‘qon Mexanika zavodi» OAJ), «Motorta’mirlash» AJ);
- yengil sanoat — 5,8 % («Ulug‘bek» AJ, «Shoyiatlas» MChJ, «Kofra» qo‘shma korxonasi).
Qo‘qon yirik temiryo‘l stansiyasi hamdir. Bu yerda Farg‘ona mintaqaviy temiryo‘l uzeli (temiryo‘l bo‘limi) boshqarmasi joylashgan.
Hokimlar
- Mavlonqulov Hojikul To‘raqulovich (1991—1999),
- Xo‘jayev Abduhakim Sultonovich (1999—2004),
- Usmonov Ma’ruf A’zamovich (2004 (?) — 2006-yil oktabr),
- Karimov Hayotxon Salimovich (2006-yil oktabr — 2008-yil noyabr),
- Sobirov Shuhrat O‘rinboyevich (2008-yil noyabr — 2011-yil dekabr),
- Abdullayev Akrom Anarqulovich (2011-yil dekabr — 2017-yil aprel),
- Jalilov Rahmatali Qambarovich (2017-yil aprel — 2018-yil aprel),
- Usmonov Ma’ruf A’zamovich (2018-yil aprel — hozirgacha).
Diqqatga sazovor joylar
- G‘ishtlik masjidi
- Jome masjidi
- Xudoyorxon saroyi
- Modarixon maqbarasi
- Norbo‘tabiy madrasasi
- Hukmdorlar dahmasi — Dahmai Shohon
Qardosh shaharlar
Pocheon (viloyat — Kyongido, Koreya Respublikasi) — 2018-yildan beri.
Shaki, Ozarbayjon — 2023-yildan beri- Sterlitamak, Rossiya Federatsiyasi — 2025-yildan beri