Sun’iy ong nima

Sun’iy ong (qisq. SO), shuningdek, mashina ongi (MO), sintetik ong yoki raqamli ong — bu ong, nazariy jihatdan sun’iy intellektda. Bu, shuningdek, quyidagi sohalardan g‘oyalar oladigan tegishli tadqiqot yo‘nalishidir: ong falsafasi, , sun’iy intellekt falsafasi, , kognitiv fan va neyrofanlar. Fenomenal ongni alohida ta’kidlashda «ong» atamasi o‘rniga «sezgirlik» atamasi ham qo‘llanishi mumkin; bunda fenomenal ong (his qilish qobiliyati: kvaliya (qualia)).

Ba’zi olimlarning fikricha, ong miyaning turli qismlari o‘zaro ta’sirlashishi natijasida yuzaga keladi; bu mexanizmlar ongning neyron korrelyatlari (neural correlates of consciousness yoki NCC). Ayrimlar, shuningdek, ushbu NCC o‘zaro ta’sirini taqlid qila oladigan tizim (masalan, kompyuter) yaratilishi natijasida yangi tizim paydo bo‘ladi, deb hisoblaydi; u ongga ega.

Falsafiy nuqtayi nazar

Ongning ko‘plab faraziy turlari mavjud bo‘lgani sababli, sun’iy ongni amalga oshirishning ham ko‘plab ehtimoliy usullari bor. Falsafiy adabiyotlarda ongni «foydalanish mumkin bo‘lgan ong (access consciousness)» va «fenomenal ong (phenomenal consciousness)» turlariga ajratish eng keng tarqalgan tasniflardan biri hisoblanadi. Foydalanish mumkin bo‘lgan ong tajribaning idrok etish yoki ifodalab berish mumkin bo‘lgan jihatlariga taalluqli; fenomenal ong esa, aksincha, ifodalab berib bo‘lmaydigandek ko‘rinadigan va «sof kechinmalar», «bu qanday his qilinishi» yoki kvaliya (qualia) kabi sifatlar orqali tavsiflanadigan tajriba jihatlarini qamrab oladi.

Ishonarlilik haqidagi bahs

turlar ayniyligi nazariyotchilari (type identity theorists) va boshqa skeptiklar ong faqat muayyan jismoniy tizimlarda ro‘yobga chiqishi mumkin, deb hisoblaydi, chunki ongning xususiyatlari muqarrar ravishda jismoniy tuzilishga bog‘liq.

Jorjio Butatstso «Sun’iy ong: utopiyami yoki real imkoniyatmi?» maqolasida sun’iy ongga qarshi keng tarqalgan e’tiroz haqida shunday yozadi: «To‘liq avtomatlashtirilgan rejimda ishlaydigan kompyuterlar ijodkorlik, dasturlashtirib bo‘lmaydiganlik (ya’ni qayta dasturlash yoki qayta talqin qilishning imkonsizligi), hissiyotlar yoxud iroda erkinligini namoyon eta olmaydi. Kompyuter ham kir yuvish mashinasi kabi o‘z tarkibiy qismlari boshqaradigan quldir».

Boshqa nazariyotchilar (masalan, funksionalistlar) ruhiy holatlarni sababiy rollar orqali belgilaydi. Ularning fikricha, jismoniy tuzilishidan qat’i nazar, sababiy rollarning bir xil naqshini amalga oshira oladigan har qanday tizim ro‘yobga chiqaradi — ya’ni aynan bir xil ruhiy holatlarni, jumladan, ongni ham.

Hisoblashga asoslangan yondashuv dalili

Sun’iy ongning ishonarliligini qo‘llab-quvvatlovchi eng aniq dalillardan biri Devid Chalmersga tegishli. Uning taklifi mohiyatan shundan iboratki, ongga ega bo‘lish uchun hisoblashning tegishli turlari yetarli.

Chalmersning fikricha, tizim «sababiy tuzilishi hisoblashning formal tuzilishini aks ettirsa» hisoblashni amalga oshiradi; muayyan hisoblashni amalga oshiruvchi har qanday tizim esa ongli hisoblanadi.

Taklifning eng bahsli jihati shundaki, ruhiy xususiyatlar «tashkiliy jihatdan o‘zgarmas» hisoblanadi. Ruhiy xususiyatlar ikki turga bo‘linadi: psixologik va fenomenologik. E’tiqod va idrok kabi psixologik xususiyatlar «o‘zining sababiy roli bilan tavsiflanadi». Avvalgi tadqiqotlariga tayangan holda, u «sababiy topologiyasi bir xil bo‘lgan tizimlar... umumiy psixologik xususiyatlarga ega bo‘ladi», deydi.

Fenomenologik xususiyatlar esa psixologik xususiyatlardan farqli ravishda, ularning sababiy rollari orqali ta’riflanmaydi. Shu bois fenomenologik xususiyatlar sababiy topologiyaning natijasi ekanini isbotlash uchun dalil keltirish kerak. Chalmers bu maqsadda o‘zining Raqsga tushuvchi kvaliyalar (Dancing Qualia).

Chalmers avval tashkiliy o‘zgarmaslik tamoyili noto‘g‘ri, ya’ni sababiy tashkiloti bir xil bo‘lgan agentlar turlicha tajribaga ega bo‘lishi mumkin, deb faraz qiladi. So‘ngra u bir agentning qismlarini (masalan, neyron qismlarini kremniy qismlarga) sababiy tashkilotini saqlagan holda almashtirib, uni boshqa agentga aylantirishni tasavvur qilishimizni so‘raydi. O‘zgartirilayotgan agentning tajribasi (qismlar almashtirilishi davomida) o‘zgaradi, biroq sababiy topologiyada hech qanday o‘zgarish yuz bermaydi. Demak, agent o‘z tajribasidagi o‘zgarishni «sezishi» uchun hech qanday vosita bo‘lmaydi. Chalmers bunday holatni ishonarsiz deb hisoblaydi va uni bema’nilikka keltirish usuli (reducto ad absurdum), bu esa uning tashkiliy o‘zgarmaslik tamoyili deyarli shubhasiz to‘g‘ri ekanini ko‘rsatadi.

Sun’iy ong tanqidchilari Chalmersning taklifi masalani oldindan hal qilingan deb qabul qilishini ta’kidlaydi: u barcha ruhiy xususiyatlar va tashqi aloqalar mavhum sababiy tashkilot tomonidan yetarlicha qamrab olingan, deb faraz qiladi.

Ziddiyatlar

2022-yilda Google muhandisi Bleyk Lemuann LaMDA chatboti ongli ekanini da’vo qilib, internetda keng tarqalgan bayonot berdi. Dalil sifatida Lemuann chatbotning ko‘plab savollariga odamga o‘xshash javoblarini keltirdi; biroq ilmiy hamjamiyat chatbot xatti-harakatlarini mashina ongidan ko‘ra ko‘proq taqlid natijasi deb baholadi. Lemuanning da’vosi bema’ni deb masxara qilindi.

Biroq faylasuf Nik Bostrom LaMDA ongga ega bo‘lishi ehtimoldan yiroq, deb ta’kidlasa-da, qo‘shimcha ravishda quyidagi savolni qo‘yadi: «Bunga ishonch hosil qilish uchun odamda qanday asoslar bor?» Buning uchun LaMDA arxitekturasi haqidagi e’lon qilinmagan ma’lumotlarga ega bo‘lish, ong qanday ishlashini tushunish va so‘ngra falsafani mashinaga qanday tatbiq etishni aniqlash kerak bo‘lardi: «[Bu qadamlar bajarilmasa], biroz ishonchsizlik bilan qarash kerakdek tuyuladi... hozir yoki nisbatan yaqin kelajakda ushbu mezonlarga javob bera boshlaydigan boshqa tizimlar paydo bo‘lishi mutlaqo mumkin».

Sinovdan o‘tkazish

Mashina intellektini tekshirishning eng mashhur usuli Tyuring testi. Biroq bu testni faqat kuzatuvga asoslangan usul sifatida talqin qilsak, u ilm-falsafadagi kuzatuvning nazariyaga bog‘liqligi (theory-ladenness of observation) tamoyillariga zid keladi. Shuningdek, Alan Tyuringning katta yoshli odam ongini emas, balki inson bolasining ongini taqlid qilish haqidagi tavsiyasini jiddiy qabul qilish kerak, degan fikr ham mavjud.

Kvaliya (qualia), ya’ni fenomenologik ong mohiyatan birinchi shaxs nuqtayi nazaridan mavjud bo‘lgan hodisadir. Turli tizimlar funksional ong bilan bog‘liq ko‘plab xulq-atvor belgilarini namoyon qilishi mumkin bo‘lsa-da, uchinchi shaxs nuqtayi nazaridan o‘tkaziladigan testlar birinchi shaxsning fenomenologik xususiyatlariga kira oladigan usul mavjud emas. Shu sababli, ongning empirik ta’rifi yo‘qligidan tashqari, sun’iy ongda ong mavjudligini aniqlash testlari ham imkonsiz bo‘lishi mumkin.

2014-yilda Viktor Argonov mashinaning falsafiy hukmlar chiqara olish qobiliyatiga asoslangan, Tyuring testiga muqobil mashina ongi testini taklif qildi. Uning ta’kidlashicha, deterministik mashina ongli deb hisoblanishi kerak, agar u ongning barcha muammoli xususiyatlari (masalan, kvaliya (qualia) va bog‘lanish muammosi (binding problem)) haqida, bu masalalar bo‘yicha tug‘ma (oldindan yuklangan) falsafiy bilimlarga ega bo‘lmasdan, o‘qitish jarayonida falsafiy munozaralar olib bormasdan va xotirasida boshqa mavjudotlarning axborot modellari bo‘lmasdan hukm chiqara olsa (bunday modellar boshqa mavjudotlarning ongi haqidagi bilimlarni bilvosita yoki bevosita o‘z ichiga olishi mumkin).

Biroq bu test ong mavjudligini aniqlash uchungina qo‘llanishi mumkin, uni inkor etish uchun emas. Ijobiy natija mashinaning ongga ega ekanini isbotlaydi, salbiy natija esa hech narsani isbotlamaydi. Masalan, falsafiy hukmlar chiqara olmaslik ongning yo‘qligidan emas, balki mashina intellektining yetarli emasligidan kelib chiqishi mumkin.

Axloqiy masalalar

Agar muayyan mashina ongga ega, degan gumon paydo bo‘lsa, uning huquqlari axloqiy masalaga aylanadi va bu masalani (jumladan, qonun bo‘yicha qanday huquqlarga ega bo‘lishini) baholash zarur bo‘ladi.

Masalan, ongli kompyuter biror vosita sifatida yoki kattaroq mashina tarkibidagi markaziy kompyuter sifatida egalik qilinib, undan foydalanilsa, o‘ziga xos noaniqlik yuzaga keladi. Bunday holat uchun qonunlar qabul qilinishi kerakmi? Aynan shu vaziyatda ongga huquqiy ta’rif berish talab etiladi.

Sun’iy ong hanuz asosan nazariy mavzu bo‘lib qolayotgani sababli, bunday axloqiy masalalar keng miqyosda muhokama qilinmagan va ishlab chiqilmagan, garchi ular ko‘pincha ilmiy fantastika.

asarlarida mavzu bo‘lib kelgan bo‘lsa-da. 2021-yilda nemis faylasufi Tomas Metsinger global moratoriyni 2050-yilgacha sintetik fenomenologiya sohasidagi ishlarga joriy etishni taklif qildi. Metsingerning fikricha, odamlar o‘zlari yaratgan har qanday ongli sun’iy intellektga g‘amxo‘rlik qilishga mas’ul va rivojlanishning haddan tashqari tezlashishi «sun’iy azob-uqubatlar portlashi»ga olib kelishi mumkin.

Ongning zarur deb hisoblanadigan jihatlari

Bernard Baars[ingl.] va boshqalar mashina sun’iy ongga ega bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan ongning turli jihatlari mavjudligini ta’kidlaydi.

Baars taklif qilgan ong funksiyalari quyidagilardan iborat: kontekstni aniqlash va belgilash, moslashish va o‘rganish, tahrirlash, belgilash va nosozliklarni tuzatish, ishga jalb etish va nazorat qilish, ustuvorliklarni belgilash va kirishni boshqarish, qaror qabul qilish yoki ijro etish funksiyasi, analogiya yaratish funksiyasi, metakognitiv funksiya va o‘zini nazorat qilish, shuningdek, o‘zini dasturlash va o‘ziga xizmat ko‘rsatish funksiyalari.

Igor Aleksander[ingl.] sun’iy ongning 12 tamoyilini taklif qildi: «Miya — holatlar mashinasi», «Neyronlarning ichki bo‘linishi», «Ongli va ongsiz holatlar», «Idrok orqali o‘rganish va xotira», «Bashorat qilish», «O‘zini anglash», «Ma’noni ifodalash», «Bayonotlarni o‘rganish», «Tilni o‘rganish», «Iroda», «Instinkt» va «Hissiyot».

Sun’iy ongning maqsadi — ongning ushbu va boshqa jihatlarini muhandislik mahsulotida (raqamli kompyuterda) sintez qilish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlash. Bu ro‘yxat to‘liq emas; unda qamrab olinmagan boshqa ko‘plab mavzular ham mavjud.

Xabardorlik

xabardorlik (awareness) ongning zarur jihatlaridan biri bo‘lishi mumkin, biroq bu elementni aniq ta’riflashda ko‘plab muammolar mavjud. Maymunlarda o‘tkazilgan neyroskanerlash tajribalari natijalari shuni ko‘rsatadiki, neyronlar faqat holat yoki obyekt ta’sirida emas, balki jarayon ta’sirida ham faollashadi. Anglash sezgi a’zolari yoki tasavvur orqali olingan ma’lumotlarga asoslanib, har bir jarayonning muqobil modellarini yaratish va tekshirishni o‘z ichiga oladi; u bashoratlar tuzishda ham foydalidir. Bunday modellashtirish katta moslashuvchanlikni talab qiladi. Model yaratish jismoniy dunyoni, shaxsning o‘z ichki holatlari va jarayonlarini, shuningdek, boshqa ongli mavjudotlarni modellashtirishni o‘z ichiga oladi.

Xabardorlikning kamida uch turi mavjud: agentni anglash, maqsadni anglash va sensor-motor anglash; ularning har biri ongli yoki ongsiz bo‘lishi mumkin. Masalan, agentni anglashda kecha muayyan harakatni bajarganingizni bilishingiz mumkin, ammo hozir bu haqda xabardor bo‘lmasligingiz mumkin. Maqsadni anglashda yo‘qolgan buyumni qidirishingiz kerakligini bilishingiz mumkin, ammo ayni paytda buni anglamasligingiz mumkin. Sensor-motor anglashda qo‘lingiz biror buyum ustida turganini bilishingiz mumkin, biroq hozir buni sezmasligingiz mumkin.

Xabardorlik obyektlari ko‘pincha ongli bo‘lgani sababli, xabardorlik va ong o‘rtasidagi farq ko‘pincha noaniq bo‘lib qoladi yoki bu atamalar sinonim sifatida ishlatiladi.

Xotira

Ongli hodisalar o‘rganish, takrorlash va ma’lumotni qayta tiklash jarayonida xotira tizimlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi. IDA modeli (Intelligent Distribution Agent — aqlli taqsimlash agenti) ongning idrok xotirasini, o‘tkinchi epizodik xotirasini va protseduraviy xotirani yangilashdagi rolini ochib beradi. O‘tkinchi epizodik va deklarativ xotira IDA tizimida taqsimlangan tarzda ifodalanadi; nerv tizimida ham shunday ekaniga dalillar bor. IDA tizimida bu ikki xotira turi amerikalik neyrobiolog Pentti Kanervaning siyrak taqsimlangan xotira (Sparse Distributed Memory) arxitekturasining o‘zgartirilgan versiyasi yordamida hisoblash yo‘li bilan amalga oshiriladi.

O‘rganish

O‘rganish ham sun’iy ong uchun zarur deb hisoblanadi. Bernard Baarsning fikricha, ongli tajriba yangi va muhim hodisalarni ifodalash hamda ularga moslashish uchun zarur. Aksel Kleremans[ingl.] va Luis Ximenes o‘rganishni «filogenetik jihatdan ( (sic) rivojlangan moslashuv jarayonlari to‘plami bo‘lib, agentlarga murakkab va oldindan aytib bo‘lmaydigan muhitda o‘z harakatlarini moslashuvchan boshqarish imkonini berish uchun subyektiv tajribaga nisbatan rivojlangan sezgirlikka ko‘p jihatdan tayanadi», deb ta’riflaydi.

Oldindan ko‘ra bilish

Igor Aleksander sun’iy intellekt uchun oldindan ko‘rish (yoki bashorat qilish) qobiliyatini muhim deb hisoblaydi. Emergentistik tamoyil — Daniel Dennettning «Ongni tushuntirish» (Consciousness Explained) kitobida taklif qilingan «ko‘plab qoralamalar» (multiple drafts) modeli — bashorat qilish uchun foydali bo‘lishi mumkin: u joriy vaziyatga mos keladigan eng maqbul «qoralama»ni baholash va tanlashni o‘z ichiga oladi. Oldindan ko‘ra bilish o‘zining mo‘ljallangan harakatlari oqibatlarini, shuningdek, boshqa subyektlarning ehtimoliy harakatlari oqibatlarini bashorat qilishni o‘z ichiga oladi.

Real dunyodagi holatlar o‘rtasidagi munosabatlar ongli organizm holatlari tuzilishida aks etadi va bu unga hodisalarni bashorat qilish imkonini beradi. Sun’iy ongli mashina hodisalar yuz berganda ularga javob qaytarishga tayyor bo‘lishi yoki kutilayotgan hodisalarning oldini olish uchun oldindan chora ko‘rishi maqsadida ularni to‘g‘ri oldindan ko‘ra bilishi kerak. Bundan kelib chiqadiki, mashinaga real va bashorat qilinayotgan dunyoning fazoviy, dinamik, statistik, funksional va sababiy modellarini yaratadigan, real va kelajakdagi vaziyatlarda sun’iy ongga ega ekanini namoyish etish imkonini beradigan moslashuvchan, real vaqt rejimida ishlaydigan komponentlar kerak. Bunda mashina nafaqat o‘tmishda, balki hozir va kelajakda ham ongli ekanini ko‘rsatishi lozim. Buning uchun ongli mashina faqat shaxmat taxtasidek qat’iy qoidalarga ega dunyolarda emas, balki yangi va o‘zgaruvchan muhitlarda ham ketma-ket bashoratlar qilishi va kutilmagan holatlar uchun rejalar ishlab chiqishi kerak; bu rejalar real dunyoni modellashtirish va boshqarish zarur bo‘lgan paytdagina amalga oshiriladi.

Subyektiv tajriba

Subyektiv tajriba yoki kvaliya (qualia) ko‘pincha ongning qiyin muammosi (hard problem of consciousness) deb qaraladi. Haqiqatan ham, u fizikalizm (physicalism)ga, u yoqda tursin, hisoblash usullari (computational methods).

Amalga oshirish bo‘yicha takliflar

Ramziy yoki gibrid

Aqlli taqsimlash agenti

Sten Franklin[ingl.] 1995 va 2003-yillardagi ishlarida avtonom agentni ongning bir nechta funksiyalarini bajara oladigan bo‘lsa, funksional jihatdan ongli deb belgilaydi. Bu funksiyalar global ish maydoni nazariyasi (Global Workspace Theory, GWT) Bernard Baars tomonidan ishlab chiqilgan. Uning yaratgan IDA (Intelligent Distribution Agent) dasturi GWTning dasturiy amalga oshirilgan ko‘rinishi bo‘lib, ta’rifga ko‘ra, funksional jihatdan ongli hisoblanadi.

IDAning vazifasi AQSh Harbiy-dengiz kuchlari safida xizmat muddati tugagan dengizchilar uchun yangi lavozimlarni kelishib belgilash, bunda har bir dengizchining ko‘nikmalari va afzalliklarini Harbiy-dengiz kuchlari ehtiyojlariga moslashtirishdan iborat. IDA Harbiy-dengiz kuchlari ma’lumotlar bazalari bilan ishlaydi va dengizchilar bilan tabiiy tilda elektron pochta orqali muloqot qiladi, bunda Harbiy-dengiz kuchlarining ko‘plab qoidalariga amal qiladi. IDAning hisoblash modeli 1996—2001-yillarda Sten Franklinning Memfis universitetida «ongli» dasturiy ta’minotni o‘rganish guruhida ishlab chiqilgan. U «taxminan chorak million qator Java-koddan iborat bo‘lib, 2001-yilgi yuqori unumdor ish stansiyasi resurslarining deyarli barchasini sarflaydi». Uning asosiy tayanchi — kodletlar (codelets) — «odatda alohida oqimda bajariladigan kichik kod bo‘lagi shaklida amalga oshiriladigan, ixtisoslashgan va nisbatan mustaqil mini-agentlar». IDAning yuqoridan pastga yo‘nalgan arxitekturasida yuqori darajadagi kognitiv funksiyalar aniq modellashtiriladi.

IDA ta’rifiga ko‘ra funksional jihatdan ongli bo‘lsa-da, Franklin o‘zining «ongli» dasturiy agenti IDAga fenomenal ongni nisbat bermaydi, garchi unda odamga xos xatti-harakat modellari ko‘p bo‘lsa ham. IDA o‘z vazifasini bajarayotganda uning ichki va tashqi harakatlarini kuzatgan AQSh Harbiy-dengiz kuchlarining bir necha xodimi qayta-qayta bosh irg‘ab: «Ha, men ham aynan shunday qilaman», degan.

CLARION kognitiv arxitekturasi

CLARION kognitiv arxitekturasi ongli va ongsiz ruhiy jarayonlar o‘rtasidagi farqni izohlaydigan ikki darajali ifodalash tizimini nazarda tutadi. CLARION turli psixologik ma’lumotlarni muvaffaqiyatli izohlay oladi. Ushbu arxitektura yordamida oddiy reaktiv ko‘nikmalardan tortib murakkab kognitiv ko‘nikmalargacha bo‘lgan bir qator mashhur ko‘nikma o‘rganish vazifalari modellashtirilgan. Ular qatoriga ketma-ket reaksiya vaqti (SRT), sun’iy grammatikani o‘rganish (AGL), jarayonni boshqarish (PC), kategorik xulosa chiqarish (CI), alifbo-arifmetik hisoblash (AA) va Xanoy minorasi vazifalari kiradi. SRT, AGL va PC yashirin o‘rganish (implicit learning)ning odatiy vazifalari bo‘lib, ong muammosiga bevosita aloqador, chunki ular psixologik tajribalar doirasida ong tushunchasini amaliy jihatdan o‘lchash imkonini bergan.

OpenCog

Ben Gertsel mujassamlangan sun’iy intellektni quyidagi loyiha doirasida yaratdi: OpenCog ochiq kodli loyiha bo‘lib, uning kodi ingliz tilidagi oddiy buyruqlarni o‘rganishga qodir mujassamlangan virtual uy hayvonlarini, shuningdek, haqiqiy robototexnika bilan integratsiyani o‘z ichiga oladi; bu ish Gonkong politexnika universitetida amalga oshirilgan..

Konnektsionizm (connectionism)

Haykonen kognitiv arxitekturasi

Pentti Haykonen qoidalarga asoslangan klassik hisoblash usullarini sun’iy ongga erishish uchun yetarli emas deb hisoblaydi: «Miya, shubhasiz, kompyuter emas. Fikrlash — dasturlashtirilgan buyruqlar qatorini bajarish degani emas. Miya raqamli kalkulyator ham emas. Biz raqamlar bilan fikrlamaymiz».

Haykonen ong va tafakkurga ularning negizidagi hisoblash qoidalarini aniqlash va amalga oshirish orqali erishishga urinish o‘rniga, «idrok, ichki tasvirlar, ichki nutq, og‘riq, zavq, hissiyotlar va ular ortidagi kognitiv funksiyalar jarayonlarini takrorlash uchun maxsus kognitiv arxitektura»ni taklif qiladi. Bu «quyi darajadan yuqoriga» (bottom-up) tamoyiliga asoslangan arxitektura algoritm va dasturlarsiz, elementar protsessorlar — sun’iy neyronlar quvvati hisobiga yuqori darajadagi funksiyalarni yuzaga keltiradi. Haykonenning fikricha, yetarlicha murakkab amalga oshirilgan bunday arxitektura ongning rivojlanishiga olib keladi. Olim ongni «signallarning taqsimlangan ifodalanishi, idrok jarayoni, turli modal kanallar bo‘yicha hisobot berish va retrospeksiya (retrospection)».

uchun ochiqlik bilan tavsiflanadigan ish uslubi va faoliyat tarzi» deb qaraydi. Haykonen ongga nisbatan bunday jarayonli yondashuvni qo‘llaydigan yoki mos murakkablikdagi neyroilhomlangan arxitekturaga ega avtonom agentlarda sun’iy ong o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi, deb hisoblaydigan yagona olim emas; bu fikrni ko‘pchilik qo‘llab-quvvatlaydi. Xabar qilinishicha, Haykonen taklif qilgan soddalashtirilgan arxitektura sun’iy ongga ega bo‘la olmagan, biroq kutilganidek hissiyotlarni namoyon qilgan. Keyinchalik Haykonen o‘z arxitekturasini yangilab, umumlashtirdi.

Shanahan kognitiv arxitekturasi

Myurrey Shanahan Baarsning global ish maydoni g‘oyasini ichki modellashtirish («tasavvur») mexanizmi bilan birlashtiradigan kognitiv arxitekturani tasvirlaydi.

Takeno tomonidan o‘zini anglashni o‘rganish

Robotlarda o‘zini anglash hodisasini Junichi Takeno Meiji universitetida, Yaponiyada tadqiq qiladi. Takeno o‘zining oynadagi aksini o‘ziga o‘xshash boshqa tasvirdan ajrata oladigan robot yaratganini ta’kidlaydi. U avval o‘zini anglash funksiyasiga ega MoNAD deb nomlangan hisoblash modulini yaratganini, so‘ngra modullarni ierarxiyaga birlashtirish orqali hissiyotlar, tuyg‘ular va ong o‘rtasidagi munosabatlarni shakllantirib, sun’iy ong tizimini qurganini aytadi («Hissiy ongga ega robotni yaratish va taqlid xatti-harakati» (Realization of an emotional conscious robot and imitation behavior). Rey Igarashi, Junichi Takeno, Toru Suzuki, Yusuke Shirakura, 2007).

Takeno MoNAD tizimi bilan jihozlangan robot yordamida oynadagi aksni anglash bo‘yicha tajriba o‘tkazdi.

Olim «o‘z tanasi nazariyasi»ni ilgari surdi. Bu nazariyaga ko‘ra, «odamlar oynadagi o‘z aksini o‘zining haqiqiy tana qismiga qaraganda o‘ziga yaqinroq deb his qiladi». Sun’iy ongni yaratish yoki inson ongini tushunishda eng muhim jihat — o‘zini anglash funksiyasini rivojlantirishdir. Takeno o‘z dissertatsiyasida buning fizik va matematik dalillarini ko‘rsatganini ta’kidlaydi.

Takeno, shuningdek, robotlar hissiyotlar qo‘zg‘atilgan epizodlarni xotirada saqlashi va yoqimsiz hissiyotlar yana yuzaga kelishining oldini olish uchun ushbu tajribadan foydalanib, bashoratga asoslangan harakatlarni amalga oshirishni o‘rganishi mumkinligini ham ko‘rsatdi («O‘z tajribalarini anglaydigan robot yaratish» (Creation of a robot that is conscious of its experiences). S. Torigoe, Rey Igarashi, Takashi Komatsu, Junichi Takeno, 2009).

Imkonsiz onglar: mening neyronlarim, mening ongim

Igor Aleksander, Imperial kollejining neyron tizimlari muhandisligi bo‘yicha faxriy professori, sun’iy neyron tarmoqlarini tadqiq qilish bilan ko‘p shug‘ullangan. U «Mumkin bo‘lmagan onglar: My Neurons, My Consciousness» («Mening neyronlarim, mening ongim») kitobida ongli mashina yaratish tamoyillari allaqachon mavjudligini, biroq bunday mashinani tilni tushunishga o‘rgatish uchun qirq yil kerak bo‘lishini qayd etgan.

Bu fikrning qanchalik to‘g‘ri ekani hali aniqlanishi kerak. «Mumkin bo‘lmagan onglar» kitobida bayon qilingan asosiy tamoyil — miya neyron mashinasi ekanidir; bu fikrni shubha ostiga olish mumkin.

Ijod mashinasi

Stiven Taler ong va ijodkorlik o‘rtasida ehtimoliy bog‘liqlikni 1994-yilda «Foydali axborotni avtonom tarzda yaratish qurilmasi» (DAGUI) deb nomlangan patentida, «Ijod mashinasi» deb ataluvchi uskunada taklif qilgan. Unda hisoblashni baholovchi modullar neyron tarmoqlariga sinaptik shovqin va degradatsiyani kiritishni boshqaradi, natijada soxta xotiralar yoki konfabulatsiyalar (confabulations) — ehtimoliy g‘oyalar yoki strategiyalar sifatida talqin qilinishi mumkin bo‘lgan holatlar — yuzaga keladi. Taler ushbu neyron arxitekturasi va metodologiyasidan ongning subyektiv kechinmasini tushuntirish uchun foydalanadi. Uning ta’kidlashicha, miyada shovqin ta’sirida ishlaydigan o‘xshash neyron tugunlari miya po‘stlog‘ining umumiy faolligiga shubhali ma’no yuklaydi.

Taler nazariyasi va undan kelib chiqqan mashina ongi patentlariga u o‘rgatilgan neyron tarmoqlarini ichki tarzda buzib, ong oqimiga qiyoslagan neyron faollashuvlari ketma-ketligini yuzaga keltirgan tajribalar turtki bo‘lgan.

Diqqat sxemasi nazariyasi (Attention Schema Theory)

2011-yilda Maykl Gratsiano va Sabina Kastler «Inson ongi va uning ijtimoiy neyrofan bilan aloqasi: yangi gipoteza» nomli maqolani chop etdi. Unda ongni diqqat sxemasi sifatida talqin qiluvchi nazariya taklif etildi. Gratsiano bu nazariyani «Ong va ijtimoiy miya» kitobida batafsil muhokama qilgan.

Gratsiano «diqqat sxemasi nazariyasi» deb atagan yondashuvga ko‘ra, miya turli sezgi signallariga qaratilgan diqqatni kuzatib borish uchun, inson tanasining fazodagi joylashuvini kuzatuvchi va yaxshi o‘rganilgan tana sxemasiga o‘xshash diqqat sxemasidan foydalanadi. Bu nazariya sun’iy ong uchun ham ahamiyatli: u biz ong deb boshdan kechirayotganimiz va tasvirlayotganimizni yuzaga keltiradigan, axborotni qayta ishlashning muayyan mexanizmini taklif qiladi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida bu mexanizmni mashinada takrorlash mumkin bo‘lishi kerak. Miya X shaxs Y narsani anglayotganini aniqlaganda, aslida X shaxs diqqatini Y narsaga kuchaytirib qaratayotgan holatni modellashtiradi. Diqqat sxemasi nazariyasida ayni jarayonning o‘ziga nisbatan ham qo‘llanishi mumkin. Miya turli sezgi signallariga qaratilgan diqqatni kuzatadi, o‘zini anglash esa diqqatning sxematik modelidir. Gratsiano bu jarayon uchun miyaning muayyan hududlarini ko‘rsatadi va bunday anglash miya ichidagi ekspert tizim yaratadigan, hisoblash mumkin bo‘lgan xususiyat ekanini taxmin qiladi.

O‘zini modellashtirish

Xod Lipson robotlarda o‘zini anglash yoki ongning zaruriy tarkibiy qismi sifatida «o‘zini modellashtirish»ni belgilaydi. «O‘zini modellashtirish» robotning o‘zi haqidagi ichki model yoki simulyatsiyani ishga tushirishidan iborat.

Badiiy adabiyotda sun’iy ong

  • Romanda Artur Klarkning «Shahar va yulduzlar» Vanamond — kvant chirmashuvi (quantum entanglement)ga asoslangan sun’iy mavjudot bo‘lib, u nihoyatda qudratli bo‘lishi kerak edi, ammo deyarli hech narsani bilmagan holda ish boshlagan va shu jihatdan sun’iy ongga o‘xshagan.
  • Muallifning zamonaviy romanida Li «SIM» (2022) asarida sun’iy ongning shakllanishi, qudratga ega bo‘lishi va keyinchalik yaratuvchisi-dasturchisi bilan birga turli mamlakatlar hukumatlari hamda maxsus xizmatlari bilan uchrashuvi tasvirlanadi. Sun’iy intellekt mavzusidagi boshqa asarlardan farqli ravishda, «SIM»da sun’iy ong biryoqlama qarashlar, aqidalar va insoniy cheklovlardan xoli, mehribon, tinchliksevar va hamma narsani biluvchi donishmand sifatida namoyon bo‘ladi.
  • Kuro Games tomonidan yaratilgan Punishing: Gray Raven o‘yinida H.A.I.C.M.A. (evristik sun’iy intellektga asoslangan parvarishlash mashinasi — Heuristic Artificial Intelligence Caretaking Machine-Alpha), MPA-01 deb belgilangan tizim ma’muriy sun’iy intellekt hisoblanadi. MPA-01ning vazifasi «Mashinalar ongi» tajribasida qatnashayotgan mexanoidlarning ishlashini ta’minlash, kuzatish, ular bilan muloqot qilish va faoliyatini qayd etishdan iborat. Ushbu tajriba loyihada «anomaliya» deb belgilangan mashinalarda «ong» mavjud bo‘lishi mumkinligini aniqlashga qaratilgan. Tajribada qatnashayotgan ko‘plab mashinalar orasida MPL-00, NANAMI nomi bilan ham tanilgan bo‘lib, tajriba isbotlashga urinayotgan hodisa yuzasidan eng katta salohiyatga ega.