Musiqada sun’iy intellekt — sun’iy intellekt tizimlari yordamida musiqa yaratish, shuningdek, musiqiy asarlar yaratishda sun’iy intellektdan foydalanish imkonini beruvchi raqamli platformalarni ishlab chiqishdir. Boshqa sohalardagi ilovalarda bo‘lgani kabi, musiqada ham sun’iy intellekt intellektual vazifalarni hal etish jarayonini taqlid qiladi. Uning muhim xususiyatlaridan biri — algoritmning avvalgi ma’lumotlar asosida o‘rganish qobiliyatidir. Masalan, kompyuter jo‘rligida ijro etish texnologiyasida sun’iy intellekt inson ijrochisini tinglab, unga jo‘r bo‘la oladi. Sun’iy intellekt interaktiv kompozitsiya texnologiyasini ham boshqaradi. Bunda kompyuter jonli ijroga javoban musiqa yaratadi. Sun’iy intellektning musiqadagi boshqa qo‘llanilish yo‘nalishlari ham mavjud. Ular nafaqat musiqa yaratish, prodyuserlik va ijroni, balki musiqaning qanday sotilishi va iste’mol qilinishini ham qamrab oladi. Musiqani ovoz orqali boshqarish uchun ovozni tanish va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalaridan foydalanadigan bir nechta dastur ham ishlab chiqilgan. Hozirgi tadqiqotlar musiqiy kompozitsiya, ijro, musiqa nazariyasi va raqamli audio ishlovida sun’iy intellektdan foydalanishni o‘rganishni o‘z ichiga oladi.
Ervin Panofskiy san’atda ma’noning uch darajasi mavjudligini taxmin qilgan: birlamchi ma’no yoki tabiiy predmet; ikkilamchi ma’no yoki umumqabul qilingan predmet; uchlamchi ma’no — predmetning ichki mazmuni. Sun’iy intellekt yordamida yaratiladigan musiqa ushbu darajalarning eng muhimini o‘rganadi: u odatda musiqa yaratish ortida turadigan «niyat»siz musiqa yaratadi. Shu sababli mashina yaratgan asarlarni tinglayotgan bastakorlar aniq ma’no ko‘rinmagani uchun hayratda qoladilar.
Tarix
Sun’iy intellektning musiqadagi tarixi musiqiy asarni transkripsiya qilish muammosidan, ya’ni ijro jarayonida asarni nota yozuvi formatida aniq ifodalashdan boshlanadi. “Fortepiano ruloni” sxemasi taklif etilgan Engramel ota tomonidan, ya’ni notalarning ijro vaqtini va davomiyligini avtomatik qayd etish usuli bo‘lib, bunda ularni keyinchalik qo‘lda to‘g‘ri nota yozuviga oson ko‘chirish mumkin edi, — ilk bor 1752-yilda nemis muhandislari Ya. F. Unger va J. Holfild tomonidan amalga oshirilgan.
1957-yilda ILLIAC I (Illinoys avtomatik kompyuteri) “Torli kvartet uchun Illiak syuitasi”ni taqdim etdi. Bu kompyuter tomonidan to‘liq yaratilgan musiqiy asar edi. Kompyuter ushbu vazifani bajarish uchun bastakor Lejaren Xiller va matematik Leonard Ayzekson tomonidan dasturlashtirilgan.
1960-yilda rossiyalik tadqiqotchi Rudolf Zaripov kompyuter yordamida musiqani algoritmik tarzda bastalash haqida dunyodagi ilk maqolani “Ural-1».
1965-yilda ixtirochi Reymond Kurtsveyl musiqiy qonuniyatlarni taniy oladigan va ular asosida yangi kompozitsiyalar sintez qiladigan dasturiy ta’minotni ishlab chiqdi. Kompyuter ilk bor “Menda bir sir bor” viktorinasida namoyish etildi.
1983-yilga kelib, Yamaha korporatsiyasining Kansei musiqiy tizimi jadal rivojlana boshladi va 1989-yilda uning ishlab chiqilishi haqida maqola e’lon qilindi. Dasturiy ta’minot musiqiy axborotni qayta ishlash va sun’iy intellekt usullaridan foydalanib, sodda kuylarni nota yozuviga ko‘chirish muammosini hal qilishga qaratilgan edi. Biroq murakkabroq kuylar va yuqori darajadagi musiqiy murakkabliklar bugungi kunda ham chuqur o‘rganish uchun qiyin vazifa bo‘lib qolmoqda; deyarli mukammal transkripsiyaga erishish esa hanuz tadqiqot mavzusidir.
1997-yilda “Musiqiy intellekt tajribalari” (EMI) deb nomlangan sun’iy intellekt dasturi musiqiy asar yaratishda inson bastakordan ustun keldi va asarni Bax uslubiga taqlid qilgan holda yaratdi. Keyinchalik EMI “Emili Xauell” nomli yanada murakkab dasturga asos bo‘ldi. U o‘z yaratuvchisi.
sharafiga nomlangan. 2002-yilda bir guruh tadqiqotchilar Sony CSLning Parijdagi bo‘limida fransuz bastakori va olimi Fransua Pashe rahbarligida Continuator deb nomlangan noyob algoritmni ishlab chiqdi. U jonli musiqachi ijroni to‘xtatganidan keyin kompozitsiyani davom ettira oladi.
“Emili Xauell” dasturi musiqiy sun’iy intellekt sohasida muvaffaqiyat qozonishda davom etdi: 2009-yilda o‘zining “From Darkness, Light” nomli ilk albomini, 2012-yilda esa “Breathless” nomli ikkinchi albomini e’lon qildi. Shundan keyin sun’iy intellekt va turli guruhlar tomonidan yaratilgan yana ko‘plab asarlar e’lon qilindi.
2010-yilda Iamus o‘ziga xos uslubda zamonaviy klassik musiqaning original parchasini yaratgan ilk sun’iy intellekt bo‘ldi: “Iamus’ Opus 1”. Malaga universitetida (Ispaniya) joylashgan kompyuter sakkiz daqiqa ichida turli musiqiy uslublarda mutlaqo original asar yaratishi mumkin.
2024-yilda internetning rus tilidagi segmentida musiqada sun’iy intellektdan foydalanishning ko‘zga ko‘ringan misollaridan biri (aniqrog‘i, neyron tarmog‘i — Udio) tomonidan yaratilgan ko‘plab kaverlar “Govnovoz” qo‘shig‘iga ishlangan. Uni bard Konstantin Belyayev kuylagan, qo‘shiqni esa Mixail Sheleg 1996-yilda chiqargan.
Mualliflik huquqi masalalari
AQShda amaldagi huquqiy tizim insonning ijodiy jarayonidan farq qilishiga qaramay, sun’iy intellektga nisbatan an’anaviy mualliflik huquqi qonunlarini qo‘llashga moyil. Biroq faqat sun’iy intellekt yordamida yaratilgan musiqiy asarlar mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi. AQSh Mualliflik huquqi idorasining mualliflik huquqini boshqarish amaliyotlari to‘plamida «muallifligi insonga tegishli bo‘lmagan asarlar»ga mualliflik huquqi berilmasligi aytilgan. Unda «Idora mashina yoki tasodifiy yoxud avtomatik tarzda ishlaydigan oddiy mexanik jarayon orqali, inson muallifining ijodiy hissasi yoki aralashuvisiz yaratilgan asarlarni ro‘yxatdan o‘tkazmaydi», deb qayd etilgan. 2022-yil fevral oyida Mualliflik huquqlarini ko‘rib chiqish kengashi sun’iy intellekt yaratgan san’at asariga mualliflik huquqini berish haqidagi arizani rad etdi. Bunga asarda «mualliflik huquqi bo‘yicha da’voni asoslash uchun zarur bo‘lgan inson muallifligi yetishmasligi» sabab qilib ko‘rsatildi.
Yevropa Ittifoqidagi vaziyat AQShdagiga o‘xshash, chunki uning huquqiy tizimi ham mualliflik huquqi bilan himoyalanadigan asarlarda inson ishtirokining rolini ta’kidlaydi. Yevropa Ittifoqining Intellektual mulk idorasi hamda Yevropa Ittifoqi sudining so‘nggi sud amaliyotiga ko‘ra, originallik mezoni asar muallifning shaxsiyatini aks ettiruvchi, uning o‘ziga xos intellektual ijodi bo‘lishini talab qiladi. Buni asar yaratilishi davomida amalga oshirilgan ijodiy tanlovlar ko‘rsatadi. Asarni yaratish jarayoni insonning muayyan darajada ishtirok etishini talab qiladi. Yevropa Ittifoqining Horizon 2020 tadqiqot va innovatsiyalar dasturi tomonidan moliyalashtiriladigan reCreating Europe loyihasi sun’iy intellekt yordamida yaratilgan kontent, jumladan musiqa bilan bog‘liq muammolarni chuqur o‘rganadi. Loyiha innovatsiyalarni rag‘batlantirish bilan birga mualliflik huquqi me’yorlariga rioya etilishini ta’minlaydigan huquqiy aniqlik va muvozanatli himoya zarurligini ilgari suradi. Musiqa mualliflari, bastakorlar va noshirlar jamiyati SACEM tomonidan elektron musiqa bastakori AIVAning tan olinishi musiqiy kompozitsiyalar sohasidagi mualliflik va mualliflik huquqiga doir an’anaviy qarashlardan sezilarli chekinish hisoblanadi. Bu e’tirof sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanadigan ijodkorlarga musiqa chiqarish va gonorar olish imkonini beradi. Mazkur holat AIVA’ni sun’iy intellekt musiqiy ishlab chiqarish sohasida rasman tan olingan yangicha misol sifatida qayd etadi.
Sun’iy intellekt sohasidagi so‘nggi yutuqlari bilan tanilgan Stability AI, OpenAI va Google kabi guruhlar faoliyati generativ texnologiyalarga, jumladan sun’iy intellekt yordamida musiqa yaratishga qarshi qaratilgan ko‘plab mualliflik huquqi da’volariga sabab bo‘ldi. Agar bu da’volar muvaffaqiyatli yakunlansa, ushbu texnologiyalar asosida yotgan mashinaviy o‘rganish modellari uchun ma’lumotlar to‘plamlari jamoat mulkidagi materiallar yoki erkin litsenziyalar bilan cheklanadi..