Muloqotga yo‘naltirilgan sun’iy intellekt — sun’iy intellekt (SI) tizimining bir turi bo‘lib, inson nutqini tushunish va dialog yuritish uchun tabiiy, inson nutqiga xos shaklda javoblar qaytarish imkonini beradi. Muloqotga yo‘naltirilgan SI odatda yirik til modellarida.
Muloqotga yo‘naltirilgan sun’iy intellekt — sun’iy intellektning bir shakli bo‘lib, insonning tabiiy nutqini avtomatik tanish, sintez qilish va unga taqlid qilish imkonini beradi. SI nutq yoki matn shaklidagi so‘rovlarni tahlil qiladi, qayta ishlaydi va shu shaklda javob qaytaradi. Muloqotga yo‘naltirilgan SI kontekstni tushunishi, foydalanuvchining harakatlariga moslashishi hamda vaqt o‘tishi bilan o‘rganishi orqali o‘ziga xos dialoglarni olib borishi mumkin.
Muloqotga yo‘naltirilgan sun’iy intellekt modellari
- ChatGPT — OpenAI kompaniyasining sun’iy intellekt chatboti bo‘lib, nutq yoki matn ko‘rinishidagi javoblarni tushunish va qayta ishlashga qodir.
- Claude — Anthropic kompaniyasining sun’iy intellekt chatboti. U nutq yoki matn ko‘rinishidagi javoblarni tushunish va qayta ishlashga ham qodir, shuningdek, uzunroq javoblar bera oladi.
- Grok — X.ai kompaniyasining sun’iy intellekt chatboti bo‘lib, nutq yoki matn ko‘rinishidagi javoblarni tushunish va qayta ishlashga ham qodir.
- LaMDA — suhbatlashuv uchun mo‘ljallangan til modellari oilasi. Uni ishlab chiqqan kompaniya — Google.
Tarix
1960-yillarning boshlarida ELIZA dasturi 1966-yilda Jozef Vaytsenbaum tomonidan Massachusets texnologiya institutida ishlab chiqilgan. Dastur Rojers yondashuviga asoslangan psixoterapevt faoliyatiga taqlid qilish uchun suhbatni rag‘batlantirish maqsadida andozalarni moslashtirish va almashtirish usulidan foydalangan holda yaratilgan.
1972-yilda Kennet Kolbi taqdim etdi PARRY — chatbot bo‘lib, shizofreniya bilan og‘rigan bemorning fikrlash tarziga taqlid qilgan. Bu dastur psixiatriyada tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyasidan foydalanishni namoyish etdi.
Ovozli texnologiyalarning rivojlanishi
Shu bilan birga, nutqni tanib olish va sintez qilish texnologiyalari ham rivojlandi. Dastlabki tajribalar 1779-yilda Kristian Kratsenstaynning mexanik nutq sintezatori yordamida boshlandi. 1952-yilda Audrey nomli Bell Laboratories kompaniyasi yaratgan mashina 0 dan 9 gacha bo‘lgan aytilgan raqamlarni taniy olardi. 1962-yilda IBM kompaniyasi Shoebox nomli tajribaviy qurilmani taqdim etdi. U 16 ta so‘zni taniy olgan va oddiy arifmetik amallarni bajara olgan.
Zamonaviy bosqich
1980-yillarning boshida va 1990-yillarning boshida yanada takomillashgan matnli chatbotlar paydo bo‘ldi. Muhim yutuq internet va mobil texnologiyalarning rivojlanishi bilan yuz berdi. Dastlabki ommaviy yutuq — botlarning tugmali interfeysi messenjerida, ya’ni Telegramda keng tarqalishi bo‘ldi. Ikkinchi yutuq — nutqni matnga aylantirish (Speech-to-text) tizimlarining joriy etilishi bo‘ldi. Uchinchi yutuq esa botlarni yanada «insoniy» qilgan sun’iy intellektning joriy etilishi bo‘ldi.
Texnik asoslar
Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP)
NLP (tabiiy tilni qayta ishlash) — muloqotga yo‘naltirilgan sun’iy intellektning asosiy texnologiyalaridan biri bo‘lib, tizimlarga inson tilini tushunish va talqin qilish imkonini beradi. U bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi:
- Tokenlarga ajratish — matnni so‘zlar yoki iboralarga ajratish.
- Sintaktik tahlil — gapning grammatik tuzilishini tushunish.
- Nomlangan obyektlarni aniqlash — nomlangan obyektlarni (ismlar, sanalar, geografik nomlar) ajratib olish.
- Maqsadni aniqlash — so‘rovning asosiy maqsadini aniqlash.
Tabiiy tilni tushunish (NLU)
NLU (tabiiy tilni tushunish) — NLPning semantik tahlil uchun mas’ul bo‘lgan kichik bo‘limidir. Sintaktik tahlildan farqli ravishda, NLU so‘zlarning tabiiy kontekstdagi ma’nosini tushunishga intiladigan kompyuter algoritmlaridan foydalanadi.