TCP/IP — tarmoq modeli bo‘lib, u ma’lumotlarni uzatish jarayonini, ya’ni raqamli shakldagi axborot almashinuvini tavsiflaydi. Model axborot manbasidan qabul qiluvchiga ma’lumot qanday uzatilishini ko‘rsatadi. Modelga ko‘ra, axborot to‘rtta sathdan o‘tadi va ularning har biri muayyan qoida (uzatish protokoli) bilan belgilanadi. Ma’lumot uzatish vazifasini bajaradigan qoidalar to‘plami ma’lumot uzatish protokollari stekini tashkil qiladi va ularga Internet asoslanadi. TCP/IP nomi ushbu oiladagi ikkita eng muhim protokol — Uzatilishni boshqarish protokoli (Transmission Control Protocol) (TCP) va Internet protokoli (Internet Protocol) (IP) protokollaridan kelib chiqqan bo‘lib, ular ushbu standartda birinchi bo‘lib ishlab chiqilgan va tavsiflangan. Model tarixan DOD (Department of Defense — Mudofaa vazirligi) modeli deb ham ataladi, chunki u ARPANET tarmog‘ining 1970-yillardagi faoliyati bilan bog‘liq (boshqaruv: DARPA, AQSH Mudofaa vazirligi).
Internet protokollari to‘plami ma’lumotlarning jo‘natuvchidan qabul qiluvchigacha uzatilishini ta’minlaydi va ular paketlarga qanday ajratilishi, qayta ishlanishi, uzatilishi, marshrutlashtirilishi hamda qabul qilinishini belgilaydi. Bu vazifalar to‘rtta abstraksiya sathiga ajratilgan bo‘lib, ular barcha tegishli protokollarni qamrab olinadigan tarmoqlar ko‘lamiga ko‘ra tasniflaydi. Eng quyi sathdan eng yuqorisigacha: kanal sathi — bitta tarmoq segmenti doirasidagi ma’lumotlarni uzatish usullarini qamrab oladi; tarmoq sathi — mustaqil tarmoqlar o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi; transport sathi — xostlar o‘rtasidagi aloqani boshqaradi; amaliy sath — ilovalar jarayonlari o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini ta’minlaydi.
TCP/IP modelidagi Internet arxitekturasi va protokollarini rivojlantirish bilan loyihachilarning ochiq xalqaro hamjamiyati shug‘ullanadi — IETF.
Tarix
TCP/IP protokollari steki NCP (Network Control Protocol — tarmoqni boshqarish protokoli) asosida Vinton Serf boshchiligidagi ishlab chiquvchilar guruhi tomonidan 1972-yilda yaratilgan. 1976-yil iyulda Vint Serf va Bob Kan ilk bor uchta turli tarmoq orqali TCP yordamida ma’lumot uzatishni namoyish etishdi. Paket quyidagi yo‘nalish bo‘ylab o‘tdi: San-Fransisko — London — Janubiy Kaliforniya universiteti. Yo‘l oxiriga kelib paket 150 ming km masofani bosib o‘tdi va birorta ham bitni yo‘qotmadi. 1978-yilda Serf, Jon Postel va Denni Koen[ingl.] TCP tarkibidagi ikkita vazifani alohida ajratishga qaror qilishdi: TCP va IP (ingl. Internet Protocol, — tarmoqlararo protokol). TCP xabarni datagrammalarga (ingl. datagram) bo‘lish va ularni manzil nuqtasida qayta yig‘ish uchun javobgar edi. IP esa alohida datagrammalarni uzatish (va qabul qilinganini nazorat qilish) vazifasini bajardi. Zamonaviy Internet protokoli shu tariqa vujudga keldi. 1-yanvardan (1983-yil) ARPANET yangi protokolga o‘tdi. Bu sana Internetning rasman tug‘ilgan kuni hisoblanadi.
Rasmiy spetsifikatsiya va standartlar
TCP/IP protokollari to‘plamining asosini tashkil etuvchi texnik standartlar Internet muhandislik ishchi guruhiga (IETF) topshirildi.
Internet protokollari to‘plami (Internet Protocol Suite) arxitekturasining xususiyati shundaki, uning asosiy vazifalarini bajaruvchi protokollar alohida faoliyat sohalariga keng ajratilgan. To‘plamning asosiy spetsifikatsiyasi — RFC 1122 bo‘lib, unda to‘rtta abstraksiya sathi umumiy tarzda tavsiflangan. Bu tuzilma vaqt sinovidan o‘tgan, chunki IETF uni hech qachon o‘zgartirmagan. Shunday qilib, TCP/IP tarmoq modeli umumiy tarmoq tizimlari uchun yanada keng qamrovli etalon tuzilma bo‘lgan OSI modelidan oldin paydo bo‘lgan.
TCP/IP stekining sathlari
TCP/IP protokollari steki to‘rtta sathdan iborat:
- amaliy sath (Application Layer);
- transport sathi (Transport Layer);
- tarmoqlararo sath (tarmoq sathi) (Internet Layer);
- kanal sathi (Link Layer).

Ushbu sathlarning protokollari OSI modelining funksional imkoniyatlarini to‘liq amalga oshiradi. IP tarmoqlaridagi foydalanuvchilar o‘rtasidagi barcha aloqalar TCP/IP protokollari stekiga asoslanadi. Stek ma’lumot uzatiladigan fizik muhitga bog‘liq emas. Shu sababli, jumladan, simli va simsiz tarmoqlar o‘rtasida butunlay shaffof, ya’ni uzluksiz o‘zaro aloqa ta’minlanadi.
| Amaliy (Application Layer) |
masalan, HTTP, RTSP, FTP, DNS |
| Transport
(Transport Layer) |
masalan, TCP, UDP, SCTP, DCCP (RIP, shuningdek, OSPF kabi IP ustida ishlaydigan marshrutlash protokollari aslida tarmoq sathiga kiradi) |
| Tarmoq (tarmoqlararo)
(Internet Layer) |
TCP/IP uchun bu — IP (masalan, ICMP va IGMP kabi yordamchi protokollar IP ustida ishlasa ham, tarmoq sathiga kiradi; ARP esa kanal sathi ustida ishlaydigan mustaqil yordamchi protokoldir) |
| Tarmoqqa kirish sathi (kanal)
(Link Layer) |
Ethernet, IEEE 802.11, WLAN, SLIP, Token Ring, ATM va MPLS, fizik uzatish muhiti hamda axborotni kodlash tamoyillari, T1, E1 |
Amaliy sath
Amaliy sathda (Application Layer) tarmoq ilovalarining aksariyati ishlaydi.
Bunday dasturlarning axborot almashish protokollari mavjud. Masalan: Internet-brauzer uchun HTTP, FTP mijozi uchun FTP (fayllarni uzatish), pochta dasturi uchun esa SMTP (elektron pochta), SSH (masofaviy kompyuterga xavfsiz ulanish), DNS (belgili nomlarni IP manzillarga aylantirish) va boshqalar.
Bu protokollarning aksariyati TCP yoki UDP ustida ishlaydi va muayyan portga bog‘langan. Masalan:
- HTTP — TCP 80 yoki 8080-portiga;
- FTP — TCP 20-portiga (ma’lumot uzatish uchun) va 21-portiga (boshqaruv buyruqlari uchun);
- SSH — TCP 22-portiga;
- DNS so‘rovlari — UDP (kamroq hollarda TCP) 53-portiga;
- RIP protokoli orqali marshrutlarni yangilash — UDP 520-portiga.
Ushbu portlar Internetda nomlar va raqamlarni tayinlash tashkiloti tomonidan belgilangan (IANA).
Ushbu sathga quyidagilar kiradi: Echo, Finger, Gopher, HTTP, HTTPS, IMAP, IMAPS, IRC, NNTP, NTP, POP3, POPS, QOTD, RTSP, SNMP, SSH, Telnet, XDMCP.
Transport sathi
Transport sathi (Transport Layer) protokollari xabar yetkazilishining kafolatlanmaganligi muammosini («Xabar qabul qiluvchiga yetib bordimi?») hal qilishi va ma’lumotlar to‘g‘ri ketma-ketlikda kelishini ta’minlashi mumkin. TCP/IP stekida transport protokollari ma’lumot aynan qaysi ilovaga mo‘ljallanganini belgilaydi.
Mantiqan ushbu sathga kiritiladigan (chunki ular IP ustida ishlaydi) avtomatik marshrutlash protokollari aslida tarmoq sathiga tegishli. Masalan, OSPF (IP identifikatori — 89).
TCP (IP identifikatori — 6) — ulanish oldindan o‘rnatiladigan «kafolatlangan» transport mexanizmi. U ilovaga ishonchli ma’lumotlar oqimini taqdim etadi, qabul qilinayotgan ma’lumotlarning yaxlitligini tekshiradi, yo‘qolgan ma’lumotlarni qayta so‘raydi va takrorlangan ma’lumotlarni bartaraf etadi. TCP tarmoq yuklanishini boshqarish hamda uzoq masofalarga uzatishda ma’lumotlarni kutish vaqtini kamaytirish imkonini beradi. Bundan tashqari, TCP qabul qilingan ma’lumotlar jo‘natilgan tartibda kelishini kafolatlaydi. Bu xususiyati uni quyidagi protokoldan ajratib turadi: UDP.
UDP (IP identifikatori — 17) — ulanish o‘rnatmasdan datagrammalarni uzatish protokoli. Uni «ishonchsiz» uzatish protokoli deb ham atashadi: bu xabar qabul qiluvchiga yetib borganini tasdiqlash imkoni yo‘qligi va paketlar tartibi o‘zgarishi mumkinligini anglatadi. Ma’lumotlarning kafolatli yetkazilishi talab qilinadigan ilovalarda quyidagi protokol qo‘llanadi: TCP.
UDP odatda oqimli video va kompyuter o‘yinlari kabi ilovalarda qo‘llanadi. Ularda ayrim paketlar yo‘qolishiga yo‘l qo‘yiladi, chunki ularni qayta so‘rash qiyin yoki maqsadga muvofiq emas. Shuningdek, so‘rov-javob turidagi ilovalarda (masalan, DNS so‘rovlarida) ham ishlatiladi: bunday holatda ulanish o‘rnatish resurslari qayta yuborishga qaraganda ko‘proq sarflanadi.
TCP ham, UDP ham yuqori sathdagi protokolni aniqlash uchun maxsus raqamdan foydalanadi. Uning nomi — port.
Tarmoq (tarmoqlararo) sathi
Tarmoqlararo sath (Internet Layer) dastlab ma’lumotlarni bir tarmoqdan boshqasiga uzatish uchun ishlab chiqilgan. Bu sathda marshrutizatorlar paketlarni tegishli tarmoqqa yo‘naltiradi; buning uchun tarmoq manzilini tarmoq niqobi yordamida hisoblaydi. Bunday protokollarga, masalan, X.25 va IPC kiradi. Ular ishlatilgan tarmoqlardan biri — ARPANET.
Global tarmoq konsepsiyasi rivojlanishi bilan ushbu sathga quyi sathdagi protokollardan qat’i nazar, istalgan tarmoqdan boshqasiga ma’lumot uzatish va masofaviy tomondan axborot so‘rash imkoniyatlari qo‘shildi. Masalan, ICMP protokoli (IP ulanishi haqidagi diagnostik ma’lumotlarni uzatish uchun ishlatiladi) hamda IGMP protokoli (multicast (ko‘p manzilli uzatish) oqimlarini boshqarish uchun ishlatiladi).
ICMP va IGMP IP ustida joylashgan va keyingi — transport sathiga tegishli bo‘lishi kerakdek tuyuladi. Biroq ular vazifasi jihatidan tarmoq sathi protokollari bo‘lgani uchun OSI modeliga aniq moslashtirib bo‘lmaydi.
Tarmoqning IP protokoli paketlarida ma’lumotni paketdan ajratib olish uchun keyingi sathning qaysi protokolidan foydalanish zarurligini bildiruvchi kod bo‘lishi mumkin. Bu raqam noyob IP protokol raqami hisoblanadi. ICMP va IGMP raqamlari mos ravishda 1 va 2.
Ushbu sathga quyidagilar kiradi: DVMRP, ICMP, IGMP, MARS, PIM, RIP, RIP2, RSVP.
Kanal sathi
Kanal sathi (ingl. Link layer) ma’lumotlarni fizik sathda ma’lumotlar paketini uzatish uchun qanday kodlashni tavsiflaydi. Bunga paketning boshi va oxirini belgilovchi, shuningdek, xalaqitlarga bardoshlilikni ta’minlovchi maxsus bitlar ketma-ketligi kiradi. Ethernet protokolida, masalan, paket sarlavhasi maydonlarida paket tarmoqdagi qaysi qurilma yoki qurilmalarga mo‘ljallangani ko‘rsatiladi.
Kanal sathi protokollariga misollar — Ethernet, IEEE 802.11 (WLAN), SLIP, Token Ring, ATM va MPLS.
PPP ushbu ta’rifga to‘liq mos kelmaydi, shu bois odatda quyidagi protokollar juftligi sifatida tavsiflanadi: HDLC/SDLC.
MPLS kanal va tarmoq sathlari orasidagi oraliq o‘rinni egallaydi; qat’iy aytganda, uni ushbu sathlardan biriga to‘liq kiritib bo‘lmaydi.
Kanal sathi ba’zan 2 ta kichik sathga ajratiladi — LLC va MAC.
Bundan tashqari, kanal sathi ma’lumot uzatish muhitini (koaksial kabel, o‘ralgan juft kabel, optik tola yoki radiokanal), uning fizik xususiyatlarini hamda ma’lumot uzatish tamoyillarini (kanallarni ajratish, modulyatsiya, signallar amplitudasi, signallar chastotasi, uzatishni sinxronlashtirish usuli, javobni kutish vaqti va maksimal masofa) ham tavsiflaydi.
Protokollar stekini loyihalashda kanal sathida xalaqitlarga bardoshli kodlash usullari ham ko‘rib chiqiladi. Ular aloqa kanalidagi shovqin va xalaqitlar tufayli yuzaga keladigan ma’lumot xatolarini aniqlash va tuzatishga imkon beradi.
Taqqoslash: OSI modeli
OSI modelining eng yuqori uch sathi — amaliy, taqdimot va seans sathlari — TCP/IP modelida alohida ajratilmagan. TCP/IP modelida transport sathidan yuqorida faqat amaliy sath mavjud. X.400 kabi ayrim sof OSI ilova protokollari ham ushbu vazifalarni birlashtiradi. Biroq TCP/IP protokollari steki transport sathidan yuqorida yaxlit, o‘zgarmas arxitekturani talab qilmaydi. Masalan, NFS ilova protokoli ma’lumotlarni taqdim etish uchun Ma’lumotlarning tashqi ifodalanishi (External Data Representation) (XDR) protokolidan foydalanadi, u esa o‘z navbatida Masofaviy protsedurani chaqirish (Remote Procedure Call) (RPC) protokoli orqali ishlaydi. RPC ma’lumotlarni ishonchli uzatishni ta’minlagani uchun UDP transportidan ham foydalanishi mumkin, bunda UDP imkon qadar yetkazib berish tamoyili asosida ishlaydi.
Turli mualliflar TCP/IP modelini turlicha talqin qilgan. Ular kanal sathi yoki butun TCP/IP modeli OSI modelining birinchi (fizik) sathi vazifalarini qamrab oladimi yoki kanal sathidan pastda alohida apparat sathi mavjud deb qaraladimi, degan masalada yakdil emaslar.
Ayrim mualliflar OSI modelining 1- va 2-sathlarini TCP/IP modeliga kiritishga uringan, chunki ular zamonaviy standartlarda (masalan, IEEE va ITU) odatda tilga olinadi. Natijada ko‘pincha besh sathli model yuzaga keladi: unda aloqa yoki tarmoqqa kirish sathi OSI modelining 1- va 2-sathlariga bo‘linadi.
IETF protokollarni ishlab chiqishda sathlarga qat’iy ajratishni talab qilmaydi. Uning ayrim protokollari OSI modeliga to‘liq mos kelmasligi mumkin, garchi RFC hujjatlari ba’zan OSI modeliga murojaat qilsa va ko‘pincha sathlarning eski raqamlaridan foydalansa ham. IETF Internet protokollari va arxitekturasini ishlab chiqish OSI talablariga bog‘lanmasligi kerakligini bir necha bor ta’kidlagan. RFC 3439 hujjatining Internet arxitekturasiga bag‘ishlangan qismida «Sathlarga ajratish zararli deb hisoblanadi» («Layering considered harmful») nomli bo‘lim bor.
Masalan, OSI to‘plamidagi seans va taqdimot sathlari TCP/IP to‘plamining amaliy sathiga birlashtirilgan deb qaraladi. Seans sathining vazifalari HTTP va SMTP kabi protokollarda uchraydi, Telnet hamda seansni boshlash protokoli (SIP)da esa yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Seans sathi vazifalarining bir qismi TCP/IP to‘plamining transport sathidagi TCP va UDP protokollarining port raqamlari orqali ham amalga oshiriladi. Taqdimot sathining vazifalari TCP/IP ilovalarida MIME standarti yordamida ma’lumotlar almashinuvida bajariladi.
Qarama-qarshiliklar OSI modelining dastlabki ISO 7498 talqinida ham ko‘rinadi, agar uning ISO 7498/4 Management Framework yoki ISO 8648 Internal Organization of the Network Layer (IONL) kabi qo‘shimcha hujjatlari hisobga olinmasa. IONL va Management Framework hujjatlari ko‘rib chiqilganda, ICMP va IGMP tarmoq sathining boshqaruv protokollari sifatida ta’riflanadi. Xuddi shuningdek, IONL ARP va RARP kabi «quyi tarmoqqa bog‘liq konvergentsiya obyektlari» uchun tuzilmani belgilaydi.
IETF protokollari takroriy inkapsulyatsiya qilinishi mumkin; buni umumiy marshrutlash inkapsulyatsiyasi (Generic Routing Encapsulation — GRE) kabi tunnellash protokollari ko‘rsatadi. GRE OSI modelining tarmoq sathida tunnellash uchun qo‘llanadigan mexanizmdan foydalanadi. TCP/IP modelini OSI modeliga qanday moslashtirish borasida bahslar mavjud, chunki bu modellarning sathlari o‘zaro to‘liq mos kelmaydi.
Bundan tashqari, OSI modelida kanal va tarmoq sathlari orasida qo‘shimcha «Internetworking» (tarmoqlararo aloqa) sathi ko‘zda tutilmagan. Qaysi sathga mansubligi bahsli bo‘lgan protokollarga misollar: ARP yoki STP.
Quyida TCP/IP protokollarining OSI modeliga an’anaviy moslashtirilishi ko‘rsatilgan:
| TCP/IP | OSI | ||
| 7 | Amaliy | Amaliy | masalan, HTTP, SMTP, SNMP, FTP, Telnet, SSH, SCP, SMB, NFS, RTSP, BGP |
| 6 | Taqdimot | masalan, XDR, AFP, TLS, SSL | |
| 5 | Seans | masalan, ISO 8327 / CCITT X.225, RPC, NetBIOS, PPTP, L2TP, ASP | |
| 4 | Transport | Transport | masalan, TCP, UDP, SCTP, SPX, ATP, DCCP, GRE |
| 3 | Tarmoq | Tarmoq | masalan, IP, ICMP, IGMP, CLNP, OSPF, RIP, IPX, DDP |
| 2 | Kanal | Kanal | masalan, Ethernet, Token Ring, HDLC, PPP, X.25, Frame Relay, ISDN, ATM, SPB, MPLS, ARP |
| 1 | Fizik | masalan, elektr simlari, radioaloqa, optik tolali kabellar, infraqizil nurlanish |
Odatda TCP/IP stekida OSI modelining yuqoridagi 3 sathi (amaliy, taqdimot va seans) bitta — amaliy sathga birlashtiriladi. Bu stekda ma’lumot turini aniqlashning yagona protokoli ko‘zda tutilmagani uchun ushbu vazifa ilovaning o‘ziga yuklanadi.
Texnik adabiyotlarda TCP/IP modelining tavsifi
TCP/IP modelida OSI modelidan farqli ravishda fizik sath umuman tavsiflanmaydi. Shunga qaramay, ayrim darsliklarda yaxshiroq tushuntirish uchun qo‘shimcha fizik sathi mavjud bo‘lgan 5 sathli «TCP/IP — OSI gibrid modeli» keltiriladi.
Quyidagi jadval TCP/IP modelining turli tavsiflarini ko‘rsatadi. Ulardagi sathlar soni uchtadan yettitagacha o‘zgaradi.
| Kurose, Foruzan | Komer, Koziyerok | Stollings | Tanenbaum | RFC 1122, Internet STD 3 (1989) | Cisco akademiyasi | Mayk Padlipskining 1982-yildagi «Arpanet Reference Model» («ARPANET etalon modeli») (RFC 871) | OSI modeli |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Besh sath | To‘rt + 1 sath | Besh sath | Besh sath | To‘rt sath | To‘rt sath | Uch sath | Yetti sath |
| «Besh sathli Internet modeli» yoki «TCP/IP protokollari to‘plami» | «TCP/IP ning 5 sathli etalon modeli» | «TCP/IP modeli» | «TCP/IP ning 5 sathli etalon modeli» | «Internet modeli» | «Internet modeli» | «ARPANET etalon modeli» | OSI modeli |
| Amaliy | Amaliy | Amaliy | Amaliy | Amaliy (amaliy sath) | Amaliy | Amaliy/jarayon | Amaliy |
| Taqdimot | |||||||
| Seans | |||||||
| Transport | Transport | Xostlararo yoki transport | Transport | Transport (transport sathi) | Transport | Xostlararo | Transport |
| Tarmoq | Internet | Internet | Internet | Internet (tarmoq sathi) | Tarmoqlararo | Tarmoq | |
| Kanal | Kanal (tarmoq interfeysi) | Tarmoqqa kirish | Kanal | Kanal (kanal sathi) | Tarmoq interfeysi | Tarmoq interfeysi | Kanal |
| Fizik | (apparat ta’minoti) | Fizik | Fizik | Fizik |
Yuqoridagi jadvaldagi ayrim modellar ikkilamchi manbalar bo‘lgan darsliklardan olingan. Shu sababli ular RFC 1122 va boshqa IETF birlamchi manbalaridan farq qilishi mumkin.
Adabiyotlar
- Terri Ogltree. Tarmoqlarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash = Tarmoqlarni modernizatsiya qilish va ta’mirlash (Upgrading and Repairing Networks). — 4-nashr. — Moskva: «Vilyams», 2005. — B. 1328. — ISBN 0-7897-2817-6.
- Duglas Komer. TCP/IP tarmoqlari, 1-jild. Tamoyillar, protokollar va tuzilma = TCP/IP orqali tarmoqlararo aloqa, 1-jild: tamoyillar, protokollar va arxitektura. — Moskva: «Vilyams», 2003. — B. 880. — ISBN 0-13-018380-6.
- Yu. A. Semyonov. Internet protokollari. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2005. — 1100 b. — 1150 nusxa. — ISBN 5-93517-044-2.
- T. Parker, K. Siyan TCP/IP. Mutaxassislar uchun. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2004. — 859 b. — 4000 nusxa. — ISBN 5-8046-0041-9.
Havolalar
- IANA rasmiy sayti (ingl.)
- IANA — protokol identifikatorlari (ingl.)
- IANA — port raqamlari (ingl.)
- RFC 1122 (ingl.)
- RFC 793 (ingl.) — TCP
- RFC 791 (ingl.) — IP