| Shahar | |||
| Nukus | |||
|---|---|---|---|
| qoraqalpoqcha Nókis / Нөкис o‘zbekcha Nukus / Нукус | |||
|
|||
| 42°27′53″ sh. k. 59°36′08″ sh. u.HGYaO | |||
| Mamlakat |
|
||
| Respublika | Qoraqalpog‘iston Respublikasi | ||
| Hokim | Daniyorov Abatbay Saparbayevich | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Asos solingan | XII asr | ||
| Shahar maqomi olgan yili: | 1932-yil | ||
| Maydoni | 221 km² | ||
| Markazining balandligi | 80 m | ||
| Iqlim turi | keskin kontinental | ||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi | 350,4 ming kishi (01.04.2026) | ||
| Zichligi | 1518 kishi/km² | ||
| Millatlar | qoraqalpoqlar, o‘zbeklar, qozoqlar, ruslar, tatarlar, turkmanlar, qirg‘izlar va boshqalar | ||
| Dinlar | sunniy musulmonlar, pravoslavlar va boshqalar | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | +99861 | ||
| Pochta indeksi | 230100230100 | ||
| Boshqa ma’lumotlar | |||
| Mukofotlari | |||
|
|
|||
| nukus.uz | |||
Nukus (qoraqalpoqcha Nókis / Нөкис, o‘zbekcha Nukus / Нукус) — suveren Qoraqalpog‘iston Respublikasining poytaxti, O‘zbekiston tarkibiga kiruvchi respublikaga bo‘ysunuvchi shahar. 1-aprel 2026-yil holatiga ko‘ra, aholisi 350,4 ming kishi.
Respublikaning aholisi eng ko‘p shahri, eng muhim siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ilmiy markazi. Respublikaning janubida, Turkmaniston chegarasidan uncha uzoq bo‘lmagan joyda joylashgan. Shaharning g‘arbidan oqib o‘tadigan daryo — Amudaryo.
Etimologiyasi
Shahar nomining kelib chiqishi qoraqalpoqlarning qadimgi urug‘ nomi — nukus bilan bog‘lanadi. V. A. Nikonovning fikricha, toponimning ruscha shakli asl talaffuzdan fonetik jihatdan ancha uzoq, qoraqalpoqcha shakli esa Nyo‘kisga yaqinroq. Toponim kelib chiqishi haqidagi boshqa bir taxminga ko‘ra, u eroniy tillardagi «to‘qqiz kishi» ma’nosidan kelib chiqqan: tojikcha nuh — «to‘qqiz» va kas — «kishi» so‘zlaridan. Bu talqin 9 nafar bahodir — qoraqalpoqlarning urug‘boshilari haqidagi afsonaga borib taqaladi.
Geografiyasi
Nukus Qoraqalpog‘istonning janubiy qismida, Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘ida joylashgan. Shahardan 800 km janubi-sharqda Toshkent joylashgan (avtomobil yo‘li orqali masofa 1255 km).
Shaharning janubiy va sharqiy qismlarini Qizilqum cho‘li o‘rab turadi. Shimoliy qismi Amudaryo deltasi bilan chegaradosh. Shahar hududidan Qizketken magistral kanali (Do‘stlik) va Anasoy (Kattagar) kanali o‘tadi.

Iqlimi
Shahar iqlimi kontinental va quruq bo‘lib, yozi uzoq davom etadi, kam bulutli va issiq, qishi esa yumshoq hamda kam qorli. Yoz odatda aprelning uchinchi o‘n kunligida, o‘rtacha sutkalik harorat +15 C° dan oshganda boshlanib, oktabrning birinchi o‘n kunligida tugaydi. Eng issiq davr odatda 14-iyunda boshlanib, 13-avgustda yakunlanadi. O‘rtacha sutkalik harorat +15 C° dan yuqori bo‘ladigan kunlar o‘rtacha 165 ta, issiq kunlar (o‘rtacha sutkalik harorat +25 C° dan yuqori) esa 70 ta.
Qish (o‘rtacha sutkalik harorat manfiy bo‘ladigan davr) dekabrning dastlabki kunlarida boshlanib, fevralning so‘nggi kunlarida tugaydi. Eng sovuq davr 25-dekabrdan 5-fevralgacha davom etadi. O‘rtacha sutkalik harorat 0 C° dan past bo‘ladigan kunlar o‘rtacha 100 ta, −5 C° dan past bo‘ladigan kunlar esa 40 ta. Qishda havo tez-tez ilib, keyin yana sovuq tushadi. Global isish tufayli qish davri izchil qisqarmoqda, o‘rtacha haroratning ko‘tarilishi ayniqsa qish oylarida sezilarli.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 17,6 | 25,1 | 32,6 | 36,1 | 42,6 | 43,6 | 44,8 | 43,2 | 39,4 | 34,3 | 26,2 | 17 | 44,8 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 0,1 | 3,1 | 11 | 20,7 | 28,6 | 33,3 | 35,3 | 33,2 | 27,4 | 18,6 | 9,5 | 2,3 | 18,6 |
| O‘rtacha harorat, °C | −4,3 | −2,3 | 4,9 | 14,4 | 21,7 | 26,8 | 28,8 | 26,3 | 19,7 | 11,2 | 3,4 | −2,1 | 12,4 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −8,7 | −7,5 | −0,6 | 6,6 | 13,9 | 18,1 | 20 | 17,7 | 11,5 | 4,4 | −1,9 | −6,3 | 5,6 |
| Mutlaq eng past t, °C | −34,2 | −30,8 | −25,3 | −7,3 | 1,4 | 6 | 9,2 | 7,1 | −2,5 | −10,2 | −24,3 | −26,3 | −34,2 |
| Manba: http://www.pogodaiklimat.ru/history/38264.htm shuningdek https://ru.weatherspark.com/y/105891/Обычная-погода-в-Нукус-Узбекистан-весь-год va «Nukus iqlimi», Gidrometeoizdat, Leningrad, 1986 | |||||||||||||
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 8,8 | 14,4 | 22,8 | 31,1 | 36,3 | 40,2 | 40,9 | 39,8 | 35,5 | 28,8 | 20,5 | 11,7 | 40,9 |
| Mutlaq eng past t, °C | −19,5 | −18,5 | −11,2 | −1,9 | 6,7 | 10,6 | 13,9 | 10,7 | 3,7 | −4,1 | −11,5 | −16,4 | −19,5 |
| Eng iliq oylar va yil | ||||||||||||
| 2002-yil yanvar | 1999-yil fevral | 2008-yil mart | 2012-yil aprel | 2021-yil may | 2021-yil iyun | 2018-yil iyul | 2014-yil avgust | 2005-yil sentabr | 1997-yil oktabr | 1995-yil noyabr | 1971-yil dekabr | 2021-yil |
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 3,6 | 10,4 | 18,9 | 27,2 | 32,6 | 35,9 | 38,1 | 35,8 | 29,1 | 23,7 | 13,5 | 6,7 | |
| O‘rtacha harorat, °C | 1,5 | 4,9 | 13,4 | 21,1 | 26,2 | 30 | 32,4 | 29,4 | 22,7 | 16,8 | 7,9 | 3,2 | 14,2 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −0,6 | −0,6 | 7,2 | 15 | 21,8 | 24 | 26,5 | 23 | 16,7 | 11,9 | 3 | 0,8 | |
| Eng sovuq oylar va yil | ||||||||||||
| 1977 va 2008-yillar yanvari | 1945-yil fevral | 1960-yil mart | 1937-yil aprel | 1940-yil may | 1947-yil iyun | 1938-yil iyul | 1951-yil avgust | 1958-yil sentabr | 1976-yil oktabr | 1950-yil noyabr | 1944-yil dekabr | 1954 va 1969-yillar |
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | −9,9 | −5,6 | 5,8 | 17,6 | 23,7 | 31,1 | 31,8 | 31,1 | 24,1 | 13,3 | 3,1 | −5,3 | |
| O‘rtacha harorat, °C | −15,5 | −12,7 | −1,6 | 9,9 | 17 | 23,1 | 24,7 | 23,4 | 16,6 | 7 | −3,4 | −11,5 | 10,3 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −20,6 | −19 | −6,9 | 2,7 | 10,1 | 14,4 | 16,6 | 14,7 | 8,4 | −0,6 | −9,5 | −16,9 | |
| Qirq yil davomida o‘rtacha haroratning o‘zgarish dinamikasi | |||||||||||||
| Yanvar | Fevral | Mart | Aprel | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr | Dekabr | Yillik | |
| 1936-yildan 1979-yilgacha | -5,3 | -3,3 | 3,8 | 13,3 | 21 | 25,7 | 27,7 | 25,2 | 19,2 | 10,7 | 2,7 | -3,5 | 11,4 |
| 1980-yildan 2021-yilgacha | -3,5 | -1,7 | 5,6 | 15,0 | 22,1 | 27,5 | 29,5 | 27,0 | 20,0 | 11,6 | 3,6 | -1,7 | 12,9 |
Aholisi
| Yil | 1933 | 1939 | 1959 | 1974 | 1987 | 1989 | 1991 | 1998 | 1999 | 2006 | 2010 | 2014 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2023 | 2024 | 01.10.2024 |
| Aholi soni, ming kishi |
11 | 10 | 39 | 88 | 152 | 170,3 | 180 | 197 | 199 | 257,8 | 271,4 | 295,2 | 303,8 | 309,9 | 312,1 | 316,3 | 319,8 | 325,1 | 335,4 | 339,3 | 343,5 |
Tarixi
Nukus shahri qadimgi Shurcha shaharchasi o‘rnida bunyod etilgan. Arxeologlar ma’lumotiga ko‘ra, bu yerda manzilgoh miloddan avvalgi IV asrda vujudga kelgan va milodiy IV asrgacha mavjud bo‘lgan.
Hozir bu manzilgoh izlarini o‘rganish qiyin (uning o‘rnida hozir qabriston joylashgan). Biroq mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, qadimgi Xorazm davlati chegaralarini himoya qilgan va Amudaryo bo‘ylab suv yo‘lini nazorat qilgan mudofaa inshootlaridan biri bo‘lgan, deyish mumkin.
XIX asrning 60-yillarida bu yerda Nukus ovuli paydo bo‘lgan (qoraqalpoqcha No’kis — qoraqalpoq urug‘laridan birining nomi bo‘lib, mo‘g‘ul urug‘laridan biri — noxos).
Nukus harbiy qal’a sifatida ilk bor XII asrda tilga olingan, biroq o‘sha davrdagi dastlabki inshootlar saqlanib qolmagan.
Qal’a 1874-yilda qayta qurilgan. O‘shanda Sirdaryo viloyatining Rossiya imperiyasiga qarashli Amudaryo bo‘limining markazi va Turkiston harbiy okrugi Amudaryo bo‘limi boshlig‘ining qarorgohi hozirgi To‘rtko‘l (ilgari Petroaleksandrovsk) shahri bo‘lgan.
Bu qal’a uzoq xizmat qilmagan — 1907-yilda u qayta qurilgan (qoldiqlari hozirgacha saqlangan). O‘sha 1874-yilning o‘zida bu yerda birinchi va yagona gidrometeorologiya stansiyasi qurilgan, u Amudaryo quyi oqimida faoliyat yuritgan.
Shaharning yangi davr tarixi unchalik ko‘p voqealarga boy emas. Ma’lumki, 1887-yilda qal’ada yashovchi aholi uchun maktab ochilgan va u taxminan ikki yil ishlagan. Shu paytda shifoxona ham ochilgan.
Dastlab qal’a aholisi asosan qoraqalpoqlardan iborat bo‘lib, ular dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan (erkaklar ovchilik ham qilgan). Asta-sekin shaharga boshqa xalqlar vakillari ham ko‘chib kela boshlagan.
Qoraqalpoq avtonom viloyati milliy maqomga ega bo‘lib, Amudaryo tumani uning tarkibiga qo‘shilgach, To‘rtko‘l viloyatning bosh shahri bo‘lgan. Ammo u viloyat markazi talablariga javob bermagan.
Bundan tashqari, shaharni suvi ko‘p Amudaryo yuvib ketishi xavfi doimo mavjud edi, chunki u daryoga juda yaqin joylashgan (ular orasidagi masofa atigi 12 kilometr edi).
Hukumat oldida viloyat markazini xavfsizroq joyga ko‘chirish masalasi paydo bo‘ldi. Bu borada Nukusning omadi kelgan, deyish mumkin: 2-noyabr 1930-yilda hokimiyat aynan shu shaharni Qoraqalpog‘iston poytaxti qilishga qaror qildi.
Turli kelishuvlar va tayyorgarlik ishlariga bir yarim yil ketdi. 1-aprel 1932-yildan boshlab Nukus aholisi o‘z shahrini poytaxt deb atay oldi.
Sovet davrida Nukus atrofida laboratoriya va sinov poligoni bo‘lib, unda, jumladan, quyidagi modda sinovdan o‘tkazilgan: nerv-falajlovchi zaharlovchi modda «Novichok». Obyekt 1990-yillarda AQSh kuchlari tomonidan tugatilgan.
O‘zbekiston Prezidentining 12-dekabr 1992-yildagi farmoni bilan Nukus shahri quyidagi mukofotga sazovor bo‘lgan: O‘zbekiston Respublikasi Faxriy yorlig‘i.
Nukus quyidagilar uchun taqdirlangan:
xo‘jalik va madaniy qurilishdagi muvaffaqiyatlari, obodonlashtirish ishlarining namunali tashkil etilgani hamda 60 yilligi munosabati bilan.
O‘zbekiston Prezidentining 11-sentabr 2003-yildagi farmoni bilan Qoraqalpog‘iston poytaxti quyidagi mukofot bilan taqdirlangan: «Do‘stlik» ordeni.
Nukus quyidagilar uchun taqdirlangan:
mamlakatimizning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga munosib hissa qo‘shgani, murakkab ekologik sharoitlarda hayotning ko‘plab sohalarida yuqori natijalarga erishgani, shaharliklar tomonidan yurtimizda yashovchi barcha millat va elatlar o‘rtasida do‘stlik va hamjihatlikni mustahkamlash, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va boyitish, yosh avlodni Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash yo‘lida katta ishlar amalga oshirilgani hamda 70 yilligi munosabati bilan.
Iqtisodiyoti
Nukusda quyidagi sanoat korxonalari mavjud: Nukus vino zavodi (AJ «No’kis Vinozavodi»), 1947-yilda tashkil etilgan; «Nukus Lakritsa» MChJ; «Nukus Textile»; Samsung Electronics; «Qoraqalpoqdonmahsulot» AJ; «Toshrangmetalzavodi»ning Qoraqalpog‘iston filiali; Nukus konserva zavodi (yopilgan), MChJ «Orient Technology», Artel zavodlari, temir-beton buyumlari zavodi, uy-joy qurilish kombinati (yopilgan, uning o‘rnida Nukus City joylashgan); «NOKIS-REMMASH» MChJ Nukus ta’mirlash-mexanika zavodi; «Qoraqalpoq Tolasi» MChJ; sut mahsulotlari ishlab chiqaruvchi kichik zavodlar — MChJ «Panamilk», MChJ «Nukus Dilisha».
Nukus Polimer polimer zavodi, Nukus Electroapparat elektrotexnika buyumlari zavodi, Nukus Shpritszavod va qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi kombinatlar barpo etilgan.
Diqqatga sazovor joylari

I. V. Savitskiy nomidagi davlat san’at muzeyi.
Nukusda Davlat san’at muzeyi — I. V. Savitskiy nomidagi muzey joylashgan. U Osiyo mintaqasidagi eng yaxshi badiiy to‘plamlardan biriga, rus avangardi asarlarining ahamiyati va soni jihatidan ikkinchi o‘rindagi kolleksiyasiga ega. Britaniyaning «The Guardian» gazetasi muzeyni «dunyodagi eng go‘zal muzeylardan biri» deb atagan (Ameliya Jentlmen «Savitskiyning yashirin xazinasi». The Guardian, yanvarning 1-kuni, 2001-yil). Nukus muzeyi kolleksiyasi haqida «rus san’ati tarixiga oydinlik kiritadi» va «1920—1930-yillardagi badiiy hayotning haqiqiy manzarasini ko‘rsatadi», deb ta’kidlanadi (professor Xansen-Lyove, J. K. Markade).
I. V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi davlat san’at muzeyi miloddan avvalgi III asrdan hozirgi davrgacha bo‘lgan madaniy jarayonlarni qamrab oladi. Bu yerda qadimgi Xorazmning moddiy va badiiy madaniyati buyumlari, O‘zbekiston shimoli-g‘arbida yashovchi, qadimiy tarix va o‘ziga xos madaniyatga ega bo‘lgan, ilgari son jihatdan kam yarim ko‘chmanchi etnik guruh — qoraqalpoqlarning xalq amaliy san’ati namunalari namoyish etilgan. Tasviriy san’at bo‘limida nafaqat Qoraqalpog‘iston milliy rassomlik maktabi, balki XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda ijod qilgan ko‘p millatli rassomlar jamoasi — O‘zbekiston rassomlik madaniyati asoschilarining asarlari ham jamlangan.
Qoraqalpog‘iston o‘lkashunoslik muzeyi
Qoraqalpog‘iston o‘lkashunoslik muzeyi Nukusda joylashgan bo‘lib, butun Markaziy Osiyodagi eng qadimiy muzeylardan biridir. Muzey tarixi qariyb 80 yilni tashkil etadi[qachon?], uning ekspozitsiyalari esa chindan ham noyob va qiziqarlidir.
Hozir muzeyda 56 mingdan ortiq eksponat saqlanadi. Ular orasida haqiqatan ham qimmatli va noyob namunalar, masalan, hozir yo‘qolib ketgan so‘nggi Turon yo‘lbarsining tulumi ham bor. Arxeologik qazishmalar, shuningdek, turli universitet va akademiyalar bilan hamkorlik tufayli eksponatlar soni muntazam ko‘payib bormoqda.


Muzeyda jami 21 ta zal mavjud bo‘lib, ularning barchasi tabiat, arxeologiya, etnografiya va o‘lkaning zamonaviy tarixi kabi mavzularga ajratilgan. Bolalar orasida ayniqsa mashhur bo‘lgan tabiat zallari respublika o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida tasavvur beradi. Arxeologiya bo‘limida qadimgi shahar xarobalarining maketlari va qazishmalarda topilgan buyumlar saqlanadi. Xalq ustalari ekspozitsiyasida kashtalar, to‘qima gilamlar, zargarlik buyumlari va musiqa asboblari namoyish etiladi. Bu yerda mahalliy aholining an’anaviy turar joyi — qoraqalpoq o‘tovi ham ko‘rsatilgan.
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat muzeyi
1997-yilda buyuk qoraqalpoq shoiri va mutafakkirining 170 yilligi munosabati bilan Berdaq nomidagi muzeyni tashkil etishga qaror qilingan. Muzey binosi 1998-yilda Qoraqalpoq davlat universiteti yaqinida qurilgan.
Muzeyning umumiy maydoni 1,26 ming m². U bitta katta va oltita kichik gumbazli uch qavatli binodan iborat. Loyihasi muallifi respublikada taniqli me’mor, Berdaq nomidagi davlat mukofoti sovrindori O‘rinboy To‘reniyozovdir.
Muzey — xalq madaniy merosining xazinasi, qadimgi davrlardan bugungacha bosib o‘tilgan tarixiy yo‘l aks etadigan tarix ko‘zgusidir. Berdaq muzeyi o‘z vazifasiga munosib holda noyob me’morchiligi bilan shahar husniga husn qo‘shadi.
Shoir ijodini o‘rganar ekanmiz, Berdaqni qoraqalpoq xalqining birinchi tarixchisi deb atash mumkin. Uning «Shajara» («Nasabnoma») asari haqiqatan ham butun bir xalqning (nafaqat qoraqalpoqlarning) shajarasi bo‘lib, unda umuman turkiy xalqlar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Dostonda xalq tarixiga katta hissa qo‘shgan 300 ga yaqin qahramon va tarixiy shaxs nomi uchraydi. Berdaqning milliy qahramonlarga bag‘ishlangan «Amangeldi», «Ernazar biy» kabi dostonlari ham bor. Bu qahramonlarning siymolari bugungi kungacha xalq xotirasida saqlanib kelmoqda.
Berdaq shoirlik iste’dodidan tashqari baxshichilik (musiqa san’atining bir turi) qobiliyatiga ham ega bo‘lgan. U nafaqat qoraqalpoqlar, balki qo‘shni xalqlar — xorazmlik o‘zbeklar va turkmanlar orasida ham shu jihati bilan mashhur edi.
Shoir qiziqishlarining kengligi va ijodining ko‘p qirraliligini hisobga olgan holda muzeyda qoraqalpoqlarning tarixi, etnografiyasi va madaniyatini aks ettiruvchi ekspozitsiyalar namoyish etilgan. Arab, fors va turkiy tillarda yozilgan, bugungi kungacha yetib kelgan yozma yodgorliklar saqlanadigan qadimiy qo‘lyozmalar zali alohida qiziqish uyg‘otadi. Shuningdek, arxeologiya, san’at va tarixga bag‘ishlangan maxsus mavzuli zallar tashkil etish rejalashtirilgan.
Kelajakda muzey Qoraqalpog‘istondagi yozma yodgorliklarni qayta tiklash, saqlash va o‘rganish markaziga aylanishi hamda shu tariqa ilmiy-ma’rifiy vazifani bajarishi ko‘zda tutilgan.
Ekspozitsiyalar Qoraqalpog‘istonda ta’lim va tarbiya tarixi, o‘tmish va hozirgi davrdagi diniy o‘quv muassasalari (madrasalar va maktablar), dastlabki sovet ta’lim muassasalari, oliy va o‘rta ta’lim tizimining shakllanish tarixi haqida ham ma’lumot beradi.
Nukusda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatri (avval Stanislavskiy nomida bo‘lgan) joylashgan.
Shaharda Berdaq, Ulug‘bek, Ajiniyoz va boshqalarga bag‘ishlangan yodgorliklar bor.
Shahar atrofida arxeologik yodgorliklar joylashgan: Shilpiq — zardushtiylarning daxmasi — hamda qadimgi Mizdaxqon.
Shilpiq
Shilpiq nomli halqasimon inshoot Nukusdan janubga qarab 43 kilometr uzoqlikdagi avtomobil yo‘li bo‘yida, balandligi 35—40 metr bo‘lgan konussimon tepalik ustida joylashgan.
Uning rejadagi shakli diametri 65—79 metr bo‘lgan, biroz yassilashgan, tutashmagan aylanadan iborat. Devorlarining balandligi 15 metrga yetadi.
Shilpiq II—IV asrlarda zardushtiylarning daxmasi sifatida barpo etilgan. IX—XI asrlarda mahalliy aholi undan xabar beruvchi minora sifatida foydalangan.
Toqqal’a (Darsan)
Toqqal’a (Darsan) shaharchasi Nukusdan 14 kilometr shimoli-g‘arbda, Toqtov nomli kichik tabiiy tepalikda joylashgan. Umumiy maydoni 8 ga. Yodgorlik uch qismdan — antik davr, ilk o‘rta asrlar va qabristondan iborat.
Eng so‘nggi tadqiqot 1998-yilda Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti tarix kafedrasining dala arxeologik o‘quv amaliyoti davomida o‘tkazilgan. Shaharchaning topografiyasi o‘rganilgan, ilk o‘rta asrlarga oid qismida maydoni 18 m² bo‘lgan xonada qazish ishlari olib borilgan. Odam qabri ochilib, kichik qo‘lda yasalgan xumcha turidagi sopol idish ichida suyaklar topilgan. Qabr usti g‘isht bilan yopilgan; ehtimol, u shaharchaning antik devoridan olingan.

Fan va ta’lim, tibbiyot, madaniyat va sport
Shaharda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Qoraqalpog‘iston bo‘limi, bir nechta ilmiy-tadqiqot institutlari (jumladan, tarix, arxeologiya va etnografiya instituti, T. N. Qori Niyoziy nomidagi O‘zbekiston pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot institutining filiali), Qoraqalpoq davlat universiteti, Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti, Toshkent pediatriya instituti filiali, Toshkent davlat agrar universiteti filiali, Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Nukus filiali, Toshkent davlat texnika universiteti Nukus filiali, O‘zbekiston Respublikasi sport va madaniyat instituti Nukus filiali, Toshkent davlat stomatologiya instituti Nukus filiali), 51 ta umumta’lim maktabi, kollejlar, akademik litseylar, 5 ta maktab-internat, 52 ta maktabgacha ta’lim muassasasi va 2 ta kutubxona mavjud. 9 ta oilaviy poliklinika faoliyat yuritadi.
Shuningdek, Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat muzeyi, Berdaq nomidagi drama teatri, Qoraqalpoq davlat qo‘g‘irchoq teatri va Qoraqalpoq davlat yosh tomoshabinlar teatri bor.
Shaharda 200 ga yaqin sport zali va sport maydonchasi, jumladan, «Turon» stadioni, otchopar, suzish havzasi, eshkak eshish maktabi va boshqalar mavjud.
Futbol
Transport
Havo transporti
Nukus aeroporti uch kilometr uzunlikdagi uchish-qo‘nish yo‘lagiga ega va barcha turdagi samolyotlarni qabul qila oladi. Nukusdan muntazam aviareyslar, jumladan, quyidagi shaharga qatnovlar amalga oshiriladi: Toshkent.
Temiryo‘l va avtobus transporti

Shahar temiryo‘l vokzali orqali respublika miqyosidagi (Qo‘ng‘irot — Toshkent, Nukus — Beyneu, Qo‘ng‘irot — Andijon) va xalqaro (Volgograd (Rossiya) — Toshkent, Volgograd (Rossiya) — Dushanbe (Tojikiston), Volgograd (Rossiya) — Xo‘jand (Tojikiston), Volgograd (Rossiya) — Ko‘lob (Tojikiston) yo‘nalishlardagi poyezdlar qatnaydi. Zamonaviy avtovokzallar («Shimoliy», «Janubiy» va «Go‘ne qal’a») O‘zbekiston shaharlari va tumanlariga muntazam qatnovlarni ta’minlaydi.
Shahar transporti
Shahar transporti — avtobus (harakat tarkibi SAZ rusumli, Isuzu shassisida), yo‘nalishli taksi (Daewoo Damas va GAZ-3221) hamda taksi. 1991-yildan 2007-yilgacha shaharda trolleybus qatnagan.
- Qoratov
- Bestobe
Qardosh shaharlar
Shahar rahbarlari
- O‘payev Jalg‘as Aymanovich (09.01.2015 — 2018)
- Paraxat To‘reshov (2018—2020)
- Panayev O‘temurat (2020—2023)
- Daniyorov Abatbay Saparbayevich (26.07.2023-yildan hozirgacha)
Adabiyotlar
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — M.: Misl, 1966. — 509 b. — 32 000 nusxa
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- Nukus // Geografik ensiklopedik lug‘at: geografik nomlar / Bosh muharrir A. F. Tryoshnikov. — 2-nashr, to‘ldirilgan. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1989. — B. 346. — 592 b. — 210 000 nusxa — ISBN 5-85270-057-6.
- Nukus // Nikko — Otolitlar. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — B. 147. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 18).
Havolalar
- Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Arxivlangan nusxasi 30-dekabr 2011-yilda Wayback Machine\
- I. V. Savitskiy nomidagi Qoraqalpoq davlat san’at muzeyi Arxivlangan nusxasi 10-fevral 2022-yilda Wayback Machine
- Nukusdagi san’at muzeyi Arxivlangan nusxasi 21-yanvar 2010-yilda Wayback Machine