Riforming nima

Riforming — bu sanoatda benzin va ligroin fraksiyalarini qayta ishlash orqali yuqori sifatli benzin hamda aromatik uglevodorodlar olish jarayonidir.

Tarixiy maʼlumot

Degidrogenlash natijasida olti aʼzoli halqali naftenlardan nikel va platina guruhi metallari ishtirokida 300 °С haroratda aromatik birikmalar olish reaksiyasini N. D. Zelinskiy 1911-yilda kashf etgan. 1936-yilda B. L. Moldavskiy va G. D. Kamusher Cr2O3 katalizatorida 470 °С haroratda, B. A. Kazanskiy va A. F. Plate esa Pt/C katalizatorida 310 °С haroratda alkanlarning aromatlanish reaksiyasini kashf etdilar. Birinchi sanoat jarayoni Cr2O3/Al2O3 katalizatorida 1939-yilda amalga oshirildi. Katalizatorlarning yangi avlodini Universal Oil Products (UOP) (inglizcha) kompaniyasi 1949-yilda V. P. Genzel (ukraincha) rahbarligida taklif etdi. Riformingning ushbu turi 450 °С harorat va 5-6 MPa bosimda Pt/Al2O3 yoki Pt/alyumosilikat katalizatorlari ishtirokida amalga oshiriladi va platforming deb ataladi. Texnologik jihatdan jarayon qoʻzgʻalmas katalizator qatlamiga ega reaktorda amalga oshirilgan. Platforming yordamida oktan soni 100 gacha boʻlgan benzin olish mumkin edi. 1969-yilda Chevron kompaniyasiga riforming uchun bimetall katalizator boʻyicha birinchi patent berildi. Ikkinchi metall sifatida reniy, qalay va iridiy qoʻshimchalari ishlatiladi. Bu katalizator barqarorligini sezilarli oshirib, reaktordagi ish bosimini pasaytirishga imkon beradi. 1971-yilda UOP kompaniyasi yangi texnik yechim taklif etib, katalizator uzluksiz regeneratsiya qilinadigan birinchi riforming qurilmasini yaratdi. Bunday usul reaktordagi ish bosimini yana pasaytirish va jarayonga sarflanadigan vodorod miqdorini kamaytirish imkonini berdi. Hozirgi vaqtda dunyoda qoʻzgʻalmas katalizator qatlamli hamda katalizator uzluksiz regeneratsiya qilinadigan qurilmalar ishlatiladi.

Riforming reaksiyalari

Asosiy maqsadli reaksiyalar

Naften uglevodorodlarini aromatik uglevodorodlarga degidrogenlash:

С6H12 → C6H6 + 3H2 + 221 kJ/mol

Besh aʼzoli sikloalkanlarni siklogeksan hosilalariga izomerlash:

С5H9-СН3 → C6H12 — 15,9 kJ/mol

Normal tuzilishli alkanlarni izoalkanlarga izomerlash:

n-С6H14 → izo-C6H14 — 5,8 kJ/mol

Alkanlarni aromatik uglevodorodlarga degidrosikllash (aromatlash):

С6H14 → C6H6 + 4H2 + 265 kJ/mol

Yon reaksiyalar

Alkanlarni alkenlarga:

С6H14 → C6H12 + H2 + 130 kJ/mol

Alkanlarning gidrokrekingi:

n-С9H20 + H2 → izo-C4H10 + izo-С5H12

Katalitik riforming

Riformingning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:

Aromatik uglevodorodlarning oktan sonlari:

Uglevodorodtadqiqot usuli boʻyichamotor usuli boʻyichayoʻl sharoitida
Benzol (Tqayn = 80 °С)1068897
Toluol (Tqayn = 111 °С)11298105
para-Ksilol (Tqayn = 138 °С)12098109
meta-Ksilol(Tqayn = 139 °С)12099109,5
orto-Ksilol (Tqayn = 144 °С)1058796
Etilbenzol (Tqayn = 136 °С)11491102,5
C9 aromatik uglevodorodlari yigʻindisi11798107,5
C10 aromatik uglevodorodlari yigʻindisi11092101

Katalitik riformingda ikki funksiyali katalizator — platina (sof holda yoki reniy, iridiy, galliy, germaniy, qalay qoʻshimchalari bilan) faol alyuminiy oksidi yuzasiga yotqiziladi va unga qoʻshimcha sifatida xlor qoʻshiladi. Platina gidrogenlash va degidrogenlash vazifalarini bajaradi; u tashuvchi yuzasida mayda zarrachalar holida bir tekis taqsimlangan boʻlib, boshqa metallar platinaning dispers holatini saqlaydi. Tashuvchi — faol alyuminiy oksidi tarkibida Brensted va Lyuis kislota markazlari mavjud. Bu markazlarda karboniy ionlari ishtirokidagi reaksiyalar: naften halqalarining izomerlanishi, parafinlarning gidrokrekingi, past molekulyar parafinlar va olefinlarning qisman izomerlanishi kechadi. Jarayon harorati 480—520 °C, bosimi 15-35 kgk/sm². Benzinda aromatik uglevodorodlarning koʻp boʻlishi yoqilgʻining foydalanish va ekologik koʻrsatkichlariga salbiy taʼsir qiladi. Qurim hosil boʻlishi hamda kanserogen moddalar chiqindilari ortadi. Bu, ayniqsa, benzolga tegishli: uning yonishi natijasida benzpiren — kuchli kanserogen hosil boʻladi. Neft-kimyo sanoatida riforming eng muhim jarayonlardan biridir. Masalan, polistirol ishlab chiqarish xomashyosi boʻlgan stirol riforming mahsulotidir. Riforming jarayonida, shuningdek, para-ksilol olinadi. Sanoatda para-ksilolning selektiv katalitik oksidlanishi orqali tereftal kislota olinadi; undan keyinchalik polietilentereftalat (PET, PETF) ishlab chiqariladi. Bu material kundalik hayotda turli ichimliklar uchun plastik butilkalar tayyorlashda keng qoʻllanadi.

Riformingning asosiy texnologik jarayonlari

Jahon sanoatida qoʻzgʻalmas katalizator qatlamli va katalizator uzluksiz regeneratsiya qilinadigan riforming jarayonlari qoʻllanadi.

Qoʻzgʻalmas katalizator qatlamli jarayon

Qoʻzgʻalmas katalizator qatlamli riforming qurilmalarida gidrotozalangan xomashyo avval barqarorlashtirilib, maxsus kolonnada rektifikatsiyalanadi.

80-180°С fraksiya aylanuvchi vodorod saqlovchi gaz bilan aralashtirilib, ketma-ket uchta (baʼzan toʻrtta) poʻlat reaktorga yuboriladi. Reaktorlar oraligʻida aralashma qizdiriladi, chunki dastlabki reaktorlarda kechadigan degidrogenlash kuchli endotermik jarayondir. Har bir reaktor adiabatik rejimga yaqin sharoitda ishlaydi. Katalizator reaktorlar boʻylab notekis taqsimlanadi: birinchisida eng kam, oxirgisida esa eng koʻp miqdorda boʻladi. Suyuq mahsulotlar maxsus kolonnada barqarorlashtiriladi, gazsimon mahsulotlar esa vodorod saqlovchi gazni aylantirish uchun kompressorga uzatiladi. Jarayonning odatiy sharoitlari: 490—530°С, 2-3,5 MPa, xomashyo uzatishning hajmiy tezligi 1,5-2,5 soat−1, vodorod:xomashyo = 5-10:1.

Xomashyo sifati

Aromatik birikmalar hosil boʻlishining asosiy reaksiyasi naftenlarning degidrogenlanishi boʻlgani sababli, xomashyoda naftenlar qancha koʻp boʻlsa, riforming samaradorligi shuncha yuqori boʻladi. Bir xil oktan soniga ega katalizat ishlab chiqarilganda, naftenlarga boy benzin fraksiyalaridan olinadigan riformat miqdori parafinlarga boy xomashyoga nisbatan 3,5-5 %, ayrim hollarda esa 10-12 % koʻproq boʻladi. Riforming xomashyosida toʻyinmagan alifatik birikmalar boʻlishi maqsadga muvofiq emas, chunki ular mavjud boʻlganda vodorod ularni gidrogenlashga samarasiz sarflanadi. Shu sababli riformingda neftni bevosita haydash orqali olingan benzin fraksiyalaridan foydalaniladi. Ikkilamchi jarayonlardan (masalan, termik krekingdan) olingan benzinni riforming qilish faqat chuqur gidrotozalashdan.

keyin uni bevosita haydalgan xomashyo bilan aralashtirish orqali mumkin. Xomashyoning fraksion tarkibi jarayon maqsadiga bogʻliq. Yuqori oktanli benzin ishlab chiqarish uchun katalizat olishda 85-180 °C oraligʻida qaynaydigan fraksiya maqbul xomashyo hisoblanadi. Qaynash boshlanish harorati 85 °C dan past boʻlgan xomashyodan foydalanish maqsadga muvofiq emas: bunda gidrokreking hisobiga gaz hosil boʻlishi ortadi, biroq aromatlash samaradorligi oshmaydi, chunki С6 uglevodorodlarining aromatlanishi eng qiyin kechadi. Bundan tashqari, bunday xomashyo reaktor hajmining foydasiz ballast fraksiyalar bilan band boʻlishiga olib keladi. Xomashyoda 180 °C dan yuqorida qaynaydigan fraksiyalar boʻlishi ham istalmaydi, chunki ular koks hosil boʻlishini kuchaytirib, katalizatorning faolligini pasaytiradi. Alohida benzol va toluol olish uchun mos ravishda 62-85 °C va 85-105 °C oraligʻida qaynaydigan tor benzin fraksiyalaridan foydalaniladi. Benzol siklogeksan, metilsiklopentan va n-geksandan, toluol esa metilsiklogeksan, dimetilsiklopentan va n-geptandan.

hosil boʻladi. Xomashyo tarkibida katalizator faolligini yoʻqotadigan moddalar boʻlmasligi kerak. Bular qatoriga miqdori 1*10−4% dan oshmasligi kerak boʻlgan oltingugurtli birikmalar, miqdori 0,5*10−4% dan oshmasligi kerak boʻlgan azotli birikmalar hamda miqdori 4*10−4% dan oshmasligi kerak boʻlgan namlik kiradi. Gidrotozalangan riforming xomashyosida metallorganik mikroaralashmalar (mishyak, qoʻrgʻoshin, mis) miqdorining ruxsat etilgan eng yuqori qiymati 0,0001 ppm, gidrotozalanmagan dastlabki ishga tushirish xomashyosida esa 0,005 ppm ni tashkil etadi.

Xomashyoning qaynash tugash harorati

Xomashyoning qaynash tugash harorati maʼlum darajada oʻzgarishi mumkin va riforming maqsadiga qarab belgilanadi. Riformatning qaynash tugash harorati odatda xomashyonikidan 8-10°С yuqori boʻlgani uchun, benzinning standart talablariga javob berish maqsadida riforming xomashyosining qaynash tugash harorati 200°С dan oshmasligi kerak.

Bosim

Reaktorlardagi bosimning pasayishi parafinli xomashyoning aromatlanish darajasini oshiradi va gidrokreking reaksiyalarining ulushini kamaytiradi. Shu sababli riforming texnologiyasi ish bosimini kamaytirish yoʻnalishida rivojlanmoqda. Aromatik uglevodorodlar unumining ortishi, oʻz navbatida, katalizatning oktan soni hamda vodorod unumini oshiradi. Bosimni 3 MPa dan 1 MPa gacha pasaytirish aromatik uglevodorodlar va vodorod unumini mos ravishda 2-2,3 va 3 marta oshiradi.

Shunga qaramay, bosimni pasaytirish katalizatorning barqaror ishlash talablari bilan cheklanadi. Bosim kamayganda katalizatorning faolsizlanish tezligi sezilarli oshadi. Riforming katalizatorlarini yaratish va texnologik sxemani takomillashtirishdagi yutuqlar ish bosimini platina katalizatorida 3,5-4,0 MPa dan platina-reniy katalizatorida 1,2-1,6 MPa gacha, 1970-yillarning boshlarida katalizatorni uzluksiz regeneratsiya qilish texnologiyasi yaratilgach esa 0,35-0,7 MPa gacha tushirish imkonini berdi.

Katalitik riformingning sanoat jarayonlari

AQSH va Yevropa

Birinchi riforming qurilmasi UOP kompaniyasi litsenziyasi asosida 1949-yilda ishga tushirildi. Bu «yarim regenerativ riforming», yaʼni alyuminiy oksidi–platina katalizatori qoʻllanadigan, katalizator qatlami qoʻzgʻalmas reaktorlarda oʻtkaziladigan va katalizatorni regeneratsiya qilish uchun vaqti-vaqti bilan toʻxtatiladigan katalitik riforming edi. Dunyoda riforming jarayonining asosiy litsenziya beruvchilari 9 ta kompaniya boʻlib, ular orasida UOP yetakchilik qiladi; uning litsenziyalari asosida qariyb 800 ta qurilma barpo etilgan.

Jarayon Ishlab chiquvchi Birinchi qurilma
Platforming (yarim regenerativ) UOP 1949-yil
Sinkler–Beyker (yarim regenerativ) Sinclair-Baker 1952-yil
Gudriforming (yarim regenerativ) Houdry 1953-yil
Ultraforming (davriy regeneratsiya bilan) Exxon 1953-1956-yillar
Pauerforming (davriy regeneratsiya bilan) IFP (Fransiya neft instituti) 1954-yil
Katalitik riforming (davriy regeneratsiya bilan) IFP 1964-yil
Magnaforming (davriy regeneratsiya bilan) Atlantic Richfield 1967-yil
Reniforming (yarim regenerativ) Chevron 1970-yil
Platforming (uzluksiz regeneratsiya bilan) UOP 1971-yil
Katalitik riforming (uzluksiz regeneratsiya bilan) IFP 1973-yil
Aromayzing (uzluksiz regeneratsiya bilan) IFP 1977-yil

SSSR va Rossiya

SSSRda birinchi tajriba riforming qurilmasi 1955-yilda Krasnodar neftni qayta ishlash zavodida ishga tushirilgan. Keyingi qurilma 1959-yilda Ufa neftni qayta ishlash zavodida ishga tushirildi. 1962-yilda Novokuybishevsk, keyin esa Moskva neftni qayta ishlash zavodlarida 35-5 turidagi, motor usuli boʻyicha oktan soni OCHMM = 75 boʻlgan riformat olishga moʻljallangan sanoat qurilmalari ishga tushirildi. 35/5 va 35-11/300 turidagi, 1965-yilgacha ishga tushirilgan qurilmalarda mahalliy AP-56 markali alyuminiy oksidi–platina katalizatori ishlatilgan. Keyinchalik AP-64 katalizatori motor usuli boʻyicha oktan soni (OCHMM) = 78-80 boʻlgan riformat olish uchun qoʻllana boshlandi. 1980-yillarning oxirigacha xomashyo boʻyicha quvvati 1 mln tonnagacha boʻlgan yirik qurilmalar qurildi; riformatning tadqiqot usuli boʻyicha oktan soni (OCHIM) 95 ga yetdi. 1980-yillarning oxiriga kelib KR (KR-102, KR-102s, KR-104, KR-106, KR-108, KR-110) va RB (RB-1, RB-11, RB-22) markali platina-reniy katalizatorlari ishlatila boshlandi; bu bosimni 1,5-1,8 MPa gacha pasaytirish imkonini berdi. Jarayonni ishlab chiqish bilan «VNIIneftxim» va «Lengiproneftxim».

Bevosita haydalgan benzinni riforming qilishda yuzaga keladigan muammolar

Vodorod bilan uzluksiz taʼminlash imkoni yoʻqligi (gidrokreking, gidrotozalash, izomerlash jarayonlarida) hamda qurilmadagi barcha reaktor pechlarining haroratini aniq ushlab turish qiyinligi — riformingning yakuniy mahsulot sifatiga salbiy taʼsir qiluvchi ikkita asosiy muammodir.

Havolalar