Raqamli texnika nima

Raqamli protsessor topologiyasi

Raqamli texnologiyalar (ingl. Digital technology) — texnologiyalar bo‘lib, ular signallarni diskret oraliqlardagi[noma’lum atama] analog darajalar ko‘rinishida ifodalaydi, uzluksiz spektr ko‘rinishida emas.

Ushbu texnologiyalarda har bir diapazon doirasidagi barcha darajalar signalning bir xil holatini bildiradi. Raqamli texnologiya analog texnologiyadan farqli ravishda diskret, ya’ni uzluksiz bo‘lmagan signallar bilan ishlaydi. Bundan tashqari, signallar cheklangan miqdordagi, odatda ikkita qiymatga ega. Amaliy tizimlar, ayniqsa ma’lumotlarni saqlash va hisobga olish tizimlari, asosan uchta qiymatga tayanadi. Odatda bular 0, 1, NULL bo‘lib, Bul algebrasida mos ravishda «yolg‘on», «rost» va NULL mavjud bo‘lganda «natija yo‘q» ma’nolarini bildiradi. Raqamli sxemalar asosan mantiqiy elementlardan, masalan, AND, OR, NOT va boshqalardan tashkil topadi. Ular hisoblagichlar va triggerlar orqali ham o‘zaro bog‘lanishi mumkin. Raqamli texnologiyalar asosan hisoblashga mo‘ljallangan raqamli elektronikada, avvalo kompyuterlarda, shuningdek elektrotexnikaning turli sohalarida, jumladan o‘yin avtomatlari, robototexnika, avtomatlashtirish, o‘lchov asboblari, radioaloqa va telekommunikatsiya qurilmalari hamda ko‘plab boshqa raqamli qurilmalarda qo‘llanadi.

Afzalliklari

Uzatish vaqtida shovqin ta’siriga uchragan ikkita mantiqiy darajali raqamli signal

Raqamli sxemalarning analog sxemalarga nisbatan afzalliklaridan biri shundaki, avvalo, signallar buzilishsiz uzatilishi mumkin. Masalan, 1 va 0 ketma-ketligi shaklida uzatiladigan uzluksiz tovush signalini, uzatish paytidagi shovqin darajasi 1 va 0 ni farqlashga xalaqit bermaydigan darajada past bo‘lsa, xatosiz tiklash mumkin. Bir soatlik musiqani kompakt-diskda bor-yo‘g‘i taxminan 6 milliard ikkilik razryaddan foydalanib saqlash mumkin.

Kompyuter orqali boshqariladigan raqamli tizimlarni dasturiy ta’minot yordamida boshqarish, apparat vositalarini almashtirmasdan yangi funksiyalar qo‘shish mumkin. Ko‘pincha buning uchun ishlab chiqaruvchi zavodning ishtiroki talab etilmaydi: dasturiy mahsulotni oddiy yangilash yetarli. Bunday imkoniyat o‘zgarib borayotgan talablarga tez moslashishga yordam beradi. Bundan tashqari, analog tizimlarda amalga oshirib bo‘lmaydigan yoki faqat juda katta xarajat evaziga bajariladigan murakkab algoritmlardan foydalanish mumkin.

Raqamli tizimlarda axborotni saqlash analog tizimlarga qaraganda osonroq. Raqamli tizimlarning xalaqitlarga chidamliligi ma’lumotlarni buzmasdan saqlash va qayta olish imkonini beradi. Analog tizimda vaqt o‘tishi bilan eskirish va yeyilish yozib olingan axborot sifatini yomonlashtirishi mumkin. Raqamli tizimda esa umumiy xalaqitlar muayyan darajadan oshmasa, axborotni mutlaqo aniq tiklash mumkin.

Kamchiliklari

Ba’zi hollarda raqamli sxemalar bir xil vazifani bajarish uchun analog sxemalarga qaraganda ko‘proq energiya iste’mol qiladi va ko‘proq issiqlik ajratadi. Bu esa sxemani, masalan, sovutgich (kuler) qo‘shish zarurati tufayli murakkablashtiradi. Natijada batareyalar bilan ishlaydigan ko‘chma qurilmalarda ulardan foydalanish cheklanishi mumkin.

Masalan, mobil telefonlar tayanch stansiyadan keladigan radiosignallarni kuchaytirish va sozlash uchun ko‘pincha kam quvvat sarflaydigan analog interfeysdan foydalanadi. Biroq tayanch stansiya ko‘p energiya talab qiladigan, ammo juda moslashuvchan dasturiy ta’minot bilan belgilanuvchi radiotizimdan foydalanishi mumkin. Bunday tayanch stansiyalarni yangi uyali aloqa standartlarida ishlatiladigan signallarni qayta ishlash uchun osongina qayta dasturlash mumkin.

Analog signalni raqamli shaklga o‘tkazishda ham axborot yo‘qolishi mumkin. Matematik jihatdan bu hodisani yaxlitlash xatosi deb ta’riflash mumkin.

Ayrim tizimlarda raqamli ma’lumotlarning bitta bo‘lagi yo‘qolishi yoki buzilishi katta hajmdagi ma’lumot bloklarining mazmunini butunlay o‘zgartirib yuborishi mumkin.

Internetda fayllardan uzoq vaqt foydalanilganda ular turli o‘zgarishlarga (tasvirni qirqish, o‘lchamni kichraytirish, logotip qo‘shish, boshqa formatga qayta konvertatsiya qilish, metama’lumotlarni olib tashlash) uchrashi mumkin. Natijada «raqamli eskirish» yuzaga keladi. Bunday jarayonga fotoxosting xizmatlaridan foydalanishni misol qilish mumkin. Foydalanuvchilar ko‘pincha fotoxostinglardan fotosuratlarni saqlash joyi sifatida foydalanadi va asl nusxalarini o‘z qurilmalaridan o‘chirib yuboradi. Oqibatda ularda faqat xususiyatlari yomonlashgan fotosuratlar qoladi.

Adabiyotlar

Havolalar