Planshet kompyuter (fransuzcha planchette — so‘zma-so‘z «kichik taxtacha»; inglizcha iboraning kalkasi — inglizcha tablet computer), elektron planshet, ko‘pincha planshet — sensorli ekranga ega, ekrandagi obyektlarga barmoq bilan tegish orqali kompyuter dasturlarini boshqarish imkonini beradigan turli elektron qurilmalarni birlashtiruvchi umumiy atama.

Planshet kompyuterni qo‘l bilan tegib yoki stilus, klaviatura va sichqoncha orqali boshqarish mumkin. Ba’zi planshetlar klaviatura bilan birga sotiladi.
Turlari
Planshet shaxsiy kompyuter — noutbuklarning bir turi bo‘lib, Microsoft Tablet PC apparat-dasturiy platformasi 2002-yil noyabrida taqdim etilganidan keyin shakllangan. Ular sensorli ekran bilan jihozlangan va stilus yoki barmoq yordamida klaviatura va sichqoncha bilan ham, ularsiz ham ishlash imkonini beradi.
Bu turdagi shaxsiy kompyuterlarning asosiy o‘ziga xos xususiyati — IBM PC kompyuterlari bilan apparat mosligi hamda ularda mavjud to‘liq funksiyali operatsion tizimlar, masalan:
- Microsoft Windows NT operatsion tizimlari oilasi (Windows XP Tablet PC Edition, Windows 7).
- Apple Mac OS X.
- Linux (ushbu operatsion tizim distributivlaridan birining to‘liq ish stoli versiyasi).
Bunday operatsion tizim foydalanuvchiga istalgan dasturiy ta’minotdan xuddi stol kompyuteridagi kabi cheklovsiz foydalanish imkonini beradi.
Slate PC
Slate PC (inglizcha Slate PC) — ekrani 7–11 dyuym bo‘lgan, internet-planshetlarga raqobatchi ixcham planshet shaxsiy kompyuteri.
U IBM PC bilan mos kompyuter bo‘lib, ish stoli operatsion tizimidan (masalan, Microsoft Windows) foydalanadi. Interfeysi biroz farqlanadi: u barmoq bilan sensorli ekran orqali boshqarish va ko‘p nuqtali teginish (multitouch) imo-ishoralaridan foydalanishga mo‘ljallangan. Matn kiritishda faqat virtual klaviatura ishlatiladi, ammo nazariy jihatdan bluetooth orqali qurilmaga tashqi jismoniy klaviaturani ulash mumkin.
Konsepsiya Microsoft kompaniyasi tomonidan noutbuk ishlab chiqaruvchilari, jumladan, Hewlett-Packard bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan.
7-yanvar 2010-yil kuni CES 2010 ko‘rgazmasida Microsoft kompaniyasining bosh ijrochi direktori Stiv Ballmer yangi mobil planshet shaxsiy kompyuter konsepsiyasini taqdim etdi. U «Slate PC» deb ataldi. Bu iste’molchilarning internet-planshetlarga, xususan, Apple iPad’ga qiziqishi kuchaygan davrga to‘g‘ri keldi. Slate PC aslida IBM PC bilan mos shaxsiy kompyuter bo‘lib, planshet shaxsiy kompyuterlar oilasiga kiradi, ammo internet-planshetlarga, ya’ni IBM PC kompyuterlariga mos kelmaydigan qurilmalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqobatchidir.
Slate PC — Intel x86 protsessorlarida va Microsoft Windows 7 operatsion tizimida ishlaydigan planshet shaxsiy kompyuterlarining yangi turi bo‘lib, buning barcha afzalliklari hamda kamchiliklariga ega.
Asosiy afzalligi:
- To‘liq funksiyali operatsion tizimlar uchun yozilgan juda ko‘p dasturlar bilan to‘liq moslik. Ular operatsion tizimlarning Microsoft Windows NT (Windows XP Tablet PC Edition, Windows Vista, Windows 7) oilasiga kiradi va stol kompyuterlarida ham qo‘llanadi.
Quyidagi internet-planshetlarga (IBM PC kompyuterlariga mos kelmaydigan qurilmalarga) nisbatan kamchiliklari:
- Klassik Microsoft Windows tizimlarining stol kompyuterlari uchun yaratilgan eski interfeysidan foydalanadi; interfeys ko‘p nuqtali teginishli ekranlarga birozgina moslashtirilgan;
- Energiya samaradorligi pastroq — batareyaning bir quvvatida kamroq ishlaydi;
- Og‘irroq;
- Qimmatroq.
Ultramobil shaxsiy kompyuter

Ultramobil shaxsiy kompyuter (inglizcha Ultra-Mobile PC), ilgari Origami Project kod nomi bilan tanilgan, kichik hajmli mobil kompyuterlarning texnik spetsifikatsiyasidir. Uni Microsoft, Intel, Samsung va boshqa kompaniyalar birgalikda ishlab chiqqan. Loyiha va qurilma prototiplari ilk bor mart oyining boshida, 2006-yilda CeBIT ko‘rgazmasida namoyish etilgan.
UMPC qurilmalari — mobil kompyuterlarning planshet shaxsiy kompyuter bilan cho‘ntak kompyuteri o‘rtasidagi turidir. Bu kam quvvat sarflaydigan Intel Pentium yoki VIA C7-M protsessorida, taxminan 1 GHz chastotada ishlaydigan kichik qurilma.
Internet-planshet

Internet-planshet (inglizcha Internet tablet yoki Web tablet — veb-planshet) — planshet kompyuterlar turi bo‘lib, ekrani 4 dan 11 dyuymgacha; noutbuk va smartfon imkoniyatlarini birlashtiradi. Bunday qurilmalar deyarli har doim ikkita kameraga ega: ulardan biri veb-kamera sifatida, masalan, videokonferensiyalarda muloqot qilish uchun, ikkinchisi esa tasvirga olish uchun ishlatiladi. Internet-planshetlar odatda doimiy ravishda internetga — Wi-Fi yoki 3G/4G ulanishi orqali bog‘lanishi mumkin. Shu bois internet-planshetlardan veb-sahifalarni ko‘rish, veb-ilovalarni ishga tushirish va turli veb-xizmatlar bilan ishlash qulay. Internet-planshet sensorli ekran yordamida barmoq tegishiga javob beradi va jismoniy klaviatura hamda sichqoncha talab qilmaydi. Ayrim zamonaviy internet-planshetlar dasturlarni ko‘p nuqtali teginish (multitouch) imo-ishoralari bilan boshqarish imkonini beradi.
Internet-planshetlarning ayrim turlari 2000-yillarning boshidayoq paydo bo‘lgan, lekin 2010-yilda taqdim etilgan Apple iPad’dan keyin keng ommalashdi.
Bu turdagi kompyuterlarning asosiy farqi — apparat mosligining yo‘qligi, ya’ni ular IBM PC kompyuterlariga mos kelmaydi hamda ularda mobil operatsion tizimlarning odatda smartfonlarda ishlatiladigan turlari o‘rnatiladi, masalan:
- iOS (Apple).
- Android (Google).
- Windows RT (Microsoft).
- BlackBerry Tablet OS (BlackBerry).
- Tizen (Intel / Samsung).
- Open webOS (LG Electronics).
- Sailfish OS (Jolla).
- Maemo OS (Nokia).
Yoki bulutli xizmatlar va veb-ilovalarga yo‘naltirilgan operatsion tizimlar, masalan:
O‘rnatilgan mobil operatsion tizim foydalanuvchiga stol kompyuterida mavjud barcha dasturlardan foydalanish imkonini bermaydi. Shu cheklangan funksionalligi sabab internet-planshetlar elektron kitoblarni o‘qish qurilmalariga o‘xshaydi. Shunga qaramay, internet-planshetlar elektron kitob o‘qish qurilmalariga qaraganda ko‘proq funksiyaga ega. Ular quyidagilar uchun ishlatiladi: veb-sahifalarni ko‘rish, matnlarni o‘qish, multimedia-fayllarini ijro etish, elektron pochta bilan ishlash, tezkor xabar almashish dasturlari hamda VoIP va SIP orqali muloqot qilish, hujjatlarni va multimedia-fayllarini qisman tahrirlash.
Quyidagi belgilar internet-planshetni planshet shaxsiy kompyuterdan ajratib turadi:
- arzon narx (80—500 AQSH dollari atrofida);
- barmoq bilan ishlash uchun sensorli ekran;
- soddalashtirilgan foydalanuvchi interfeysi (ko‘proq smartfon interfeysiga o‘xshaydi, shaxsiy kompyuternikidan ko‘ra);
- simsiz internetga ulanishning rivojlangan imkoniyatlari (Wi-Fi, 3G/4G);
- batareya bilan uzoq avtonom ishlash; ilgari bunday xususiyat faqat uyali telefonlarga xos edi;
- xakerlik hujumlaridan himoyalanganlik.
Mobil internet qurilmalari

Mobil internet qurilmasi (inglizcha Mobile Internet Device, MID) — ekrani diagonal bo‘yicha 4–7 dyuym (10,2—17,8 sm) bo‘lgan, asosan veb-sahifalarni ko‘rish va veb-xizmatlar bilan ishlashga mo‘ljallangan ixcham shaxsiy kompyuterlar. Ular Intel tomonidan UMPC turkumidan alohida sinf sifatida ajratilgan; ilgari bu turkumga ekrani 4–10 dyuym (10,2—25,4 sm) bo‘lgan barcha qurilmalar kirgan. Intel ushbu toifa uchun quvvatni tejaydigan, x86 bilan mos Intel Atom protsessorlarini (45 nm texnologiyali Silverthorne yadrosi, Z5XX seriyasi) ishlab chiqqan; ularning issiqlik ajratishi 2,5 Vt dan kam.
Intel kompaniyasi bu turga har qanday shakldagi (form-faktor) qurilmalarni kiritadi. Toifaning aniq chegaralanmagani sabab unga mavjud Handheld PC qurilmalarining ayrim turlari, ba’zi cho‘ntak shaxsiy kompyuterlari va kommunikatorlar (masalan, HTC Advantage), shuningdek, ARM asosidagi boshqa ayrim qurilmalar (masalan, Nokia N810).
Elektron kitoblar
Elektron kitob (inglizcha E-book) — elektron shaklda taqdim etilgan matnli ma’lumotni ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan, tor ixtisoslashgan ixcham planshet kompyuter qurilmalarining umumiy nomi.
Bunday kompyuter qurilmalarining cho‘ntak shaxsiy kompyuterlari, planshet shaxsiy kompyuterlar yoki kichik noutbuklardan asosiy farqi — funksiyalarining cheklanganligi va avtonom ishlash vaqtining sezilarli darajada uzoqligidir.
Odatda elektron kitob o‘qish qurilmasi kamera bilan jihozlanmaydi, ammo doimo MicroSD karta uchun uyaga ega bo‘ladi hamda matnni ko‘rsatishga mo‘ljallangan monoxrom ekranga ega (qarang: elektron siyoh). Shunga qaramay, oddiy LCD ekranli modellar ham uchraydi. Zamonaviy elektron kitob qurilmalarining aksariyati matnni audiokitob tarzida ovoz chiqarib o‘qishi mumkin, shuning uchun quloqchin ulash ulagichi bilan jihozlanadi; ichki karnay esa kam uchraydi.
Tarixi
- 1960-yillar
- PADD — «Yulduzlar yo‘li» teleserialida ilgari surilgan konsepsiya. iPad yaratuvchilari ehtimol «Yulduzlar yo‘li» serialidan ilhom olgan, chunki unda PADD deb nomlangan juda o‘xshash qurilma qariyb yarim asr avval tasvirlangan.
- 1968-yil
- Newspad — «2001: Kosmik odisseya» romanida paydo bo‘lgan konsepsiya. Mashhur film — «2001-yil: Kosmik odisseya» rejissyor Stenli Kubrik tomonidan 1968-yilda suratga olingan. Unda astronavtlar Devid Boumen va Frenk Pul iPad’ga o‘xshash yassi planshet qurilmasidan foydalanadi. Xuddi shu nomdagi roman muallifi va filmning adabiy asosi yaratuvchisi Artur Klark o‘zi o‘ylab topgan qurilmani «newspad», ya’ni gazeta plansheti deb atagan. U 1968-yilda odatiy bo‘lgan televizor va gazetalarning kelajakdagi muqobili sifatida tasavvur qilingan. Kitobda bu qurilma bir necha xatboshida tasvirlangan: har soatda yangilanadigan axborot oqimi «elektron qog‘oz»da aks ettiriladi, har bir yangilik ikki xonali kod bilan belgilanadi:
- Dynabook — o‘qitish uchun mo‘ljallangan qurilma konsepsiyasi. Uni Alan Key 1968-yilda, Xerox PARC tashkil etilishidan ikki yil oldin yaratgan. Key «barcha yoshdagi bolalar uchun shaxsiy kompyuter»ni yaratishni istagan. Bu g‘oya prototip — Xerox Alto yaratilishiga olib keldi; u dastlab «Dynabook’ning dastlabki varianti» deb atalgan. 1972-yil boshlarida unda grafik foydalanuvchi interfeysining barcha asosiy elementlari amalga oshirildi. Tadqiqotning dasturiy qismi dasturlash tili Smalltalk bo‘lib, keyinchalik u Dynabook konsepsiyasidan mustaqil rivojlandi.
- 1982-yil
- Sentabr oyida Paxaro-Dyunsda Stiv Jobs korporativ seminarda Mac ishlab chiqish bo‘limi xodimlariga haftalik daftar hajmidagi kompyuter maketini ko‘rsatdi. Unda ekran va klaviatura bor edi; u tizzaga sig‘ar va bloknotdek yopilardi.
- 1987-yil
- Knowledge Navigator[inglizcha] — planshet kompyuter shaklidagi elektron kotib konsepsiyasi. Uni Apple kompaniyasi 1987-yilda taqdim etgan.
- 1996-yil
- 1996-yilda DEC kompaniyasi amalda ishlaydigan qurilma sifatida DEC Lectriceni taqdim etdi. Bu elektron hujjatlarni o‘qishga ixtisoslashgan, monoxrom sensorli ekran va stilus orqali ma’lumot kiritish imkoniga ega planshet kompyuter bo‘lib, barcha zamonaviy elektron kitob o‘qish qurilmalarining dastlabki namunasi hisoblanadi.
- 2000-yil
- 2001-yil
- 2001-yilda Nokia kompaniyasi taxminan 1000 ta veb-sahifalarni ko‘rishga mo‘ljallangan planshet — Nokia M510 qurilmasini ishlab chiqardi; ular EPOC operatsion tizimida ishlagan.
- 2002-yil
- 7-noyabr, 2002-yilda Microsoft kompaniyasi yangi planshet kompyuterlar platformasini rasman taqdim etdi — Microsoft Tablet PC.
- 2005-yil
- 25-may 2005-yil kuni Nokia Nyu-Yorkda bo‘lib o‘tgan LinuxWorld Summit anjumanida o‘zining birinchi internet-planshetini e’lon qildi — Nokia 770 Internet Tablet.
- 2007-yil
- 2007-yil 9-yanvarda MacWorld Expo konferensiyasida Apple kompaniyasining bosh ijrochi direktori Stiv Jobs iPhone smartfonini taqdim etdi; unda ilk bor mobil Apple iOS operatsion tizimi qo‘llangan.
- 2010-yil
- 7-yanvar 2010-yil kuni CES 2010 ko‘rgazmasida Microsoft kompaniyasining bosh ijrochi direktori Stiv Ballmer «Slate PC» deb nomlangan mobil planshet kompyuter konsepsiyasini taqdim etdi. Yangi planshetlar noutbuk va smartfonning eng yaxshi xususiyatlarini birlashtirib, Intel x86 protsessorida va Microsoft Windows 7 operatsion tizimida ishlashi ko‘zda tutilgan.
- 27-yanvar 2010-yil kuni Apple iPad (ekrani 9,7 dyuym) taqdim etildi.
- 2011-yil

- 5-yanvar 2011-yil kuni Asus Eee Slate EP121 plansheti e’lon qilindi. U Intel Calpella platformasiga asoslangan. Displeyi sig‘imli sensor texnologiyasida ishlangan bo‘lsa-da, to‘plamga Wacom stilusi ham kiritilgan.
- 6-yanvar 2011-yil kuni Motorola XOOM plansheti e’lon qilindi. U maxsus planshetlar uchun yaratilgan Google Android 3.0 Honeycomb operatsion tizimida ishlaydi. Unda Nvidia Tegra 2 platformasi va o‘ta mustahkam Gorilla Glass oynasi qo‘llangan.
- 7-noyabr 2011-yil kuni Nook Tablet plansheti e’lon qilindi. Uni kitob mahsulotlari chakana savdosi bilan shug‘ullanuvchi mashhur Amerika kompaniyasi Barnes & Noble ishlab chiqqan va ishlab chiqaradi. Nook Tablet moslashtirilgan Google Android tizimi asosida ishlaydi, versiyasi 2.3.
Havolalar
- Internet-planshet sizga qachon kerak emas? PCask.ru (2016-yil 20-aprel). Murojaat qilingan sana: 2021-yil 25-oktabr.