Qaynash harorati nima

Qaynash harorati, qaynash nuqtasi — harorat bo‘lib, unda qaynash doimiy bosim ostidagi suyuqlikda sodir bo‘ladi. Qaynash harorati qaynayotgan suyuqlikning tekis yuzasi ustidagi to‘yingan bug‘ haroratiga mos keladi, chunki suyuqlikning o‘zi qaynash haroratiga nisbatan har doim biroz ortiqcha qizigan bo‘ladi.

Quyidagi Klapeyron — Klauzius tenglamasiga ko‘ra, bosim ortishi bilan qaynash harorati ko‘tariladi, bosim kamayganda esa qaynash harorati ham pasayadi:

$T_{boil}=\left({\frac {1}{T_{boil.atm}}}-{\frac {R\cdot \ln(P/P_{atm})}{\Delta H_{boil}\cdot M}}\right)^{-1}$ ,
bu yerda $T_{boil.atm}$ — atmosfera bosimidagi qaynash harorati, K,
$\Delta H_{boil}$ — solishtirma bug‘lanish issiqligi, J/kg,
$M$ — molyar massa, kg/mol,
$R$ — universal gaz doimiysi.

Qaynash haroratining chegaraviy qiymatlari moddaning uchlanma nuqtasi va kritik nuqtasi haroratlari bilan belgilanadi. Masalan, Yerda suvning qaynash harorati balandlikka qarab o‘zgaradi: dengiz sathida 100 °C, 69 °C esa Everest cho‘qqisidagi qaynash haroratidir. Balandlik yanada ortganda shunday nuqtaga yetiladiki, unda suyuq suvni olishning iloji qolmaydi: muz va bug‘ suyuq fazani chetlab o‘tib, bevosita bir-biriga aylanadi. Boshqa tomondan, harorat 374 °C gacha, bosim esa 22 MPa gacha oshirilsa, gaz va suyuq fazalar o‘rtasidagi chegara yo‘qoladi (batafsil qarang: o‘ta kritik suyuqlik).

Suvning bosimga bog‘liq qaynash haroratini quyidagi formula yordamida yetarlicha aniq hisoblash mumkin:

$T_{boil}=-{\frac {1823970}{373*ln({\frac {P}{101325}})-4890}}$ , $(R^{2}=0,9983)$ ,

bu yerda bosim $P$ Pa da olinadi.

Qaynash haroratining doimiyligi

Qaynash harorati atmosfera bosimida odatda kimyoviy jihatdan toza moddaning asosiy fizik-kimyoviy xossalaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Biroq o‘ta yuqori darajada tozalangan moddalar, xususan, efir va benzol kabi organik suyuqliklarning qaynash harorati odatdagi jadvallarda keltirilgan ma’lumotlardan sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Bunga suyuqlikda suv bo‘lmaganda, ya’ni muvozanat holatini o‘rnatishda vositachi vazifasini bajaruvchi suv ishtirok etmaganda, assotsiatlar (associates) hosil bo‘lib, to‘planishi sabab bo‘ladi. Masalan, o‘ta kuchli quritilgan benzolni fraksiyalab haydash mumkin, bunda harorat 90—118 °C oralig‘ida bo‘ladi.

Elementlarning xossalari

Oddiy moddalar orasida eng past qaynash haroratiga ega bo‘lgani — geliy (−268,928 °C). Eng yuqori qaynash harorati esa reniy (turli manbalarga ko‘ra, 5597 °C yoki 5630 °C) va volfram (5555 °C yoki 5930 °C) moddalariga xos.

Havolalar

Suvning bosimga bog‘liq qaynash harorati