Selsiy darajasi
°C
Kattalik	harorat
Tizim	SI
Turi	hosilaviy
Kimning sharafiga nomlangan	Anders Selsiy
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Selsiy darajasi (belgilanishi: °C yoki U+2103 Unicode belgisi ℃) — keng qo‘llaniladigan harorat o‘lchov birligi, u Xalqaro birliklar tizimida (SI) kelvin bilan bir qatorda qo‘llaniladi. Quyidagi mamlakatlardan tashqari barcha davlatlarda ishlatiladi: AQSh, Bagama orollari, Beliz, Kayman orollari va Liberiya.

Selsiy darajasi shved olimi Anders Selsiy sharafiga nomlangan. U 1742-yilda haroratni o‘lchash uchun yangi shkalani taklif qilgan.

Selsiy darajasining dastlabki ta’rifi standart atmosfera bosimi tushunchasiga bog‘liq bo‘lgan, chunki suvning qaynash harorati ham, muzning erish harorati ham shu kattalikka bog‘liq. Bu o‘lchov birligini standartlashtirish uchun unchalik qulay emas edi. Shuning uchun kelvin (K) haroratning asosiy o‘lchov birligi sifatida qabul qilingach, Selsiy darajasining ta’rifi qayta ko‘rib chiqildi.

Hozirgi ta’rifga ko‘ra, bir Selsiy darajasi bir kelvin (K) ga teng. Selsiy shkalasining nol nuqtasi esa suvning uchlamchi nuqtasi harorati 0,01 °C bo‘ladigan qilib belgilangan. Natijada Selsiy va Kelvin shkalalari bir-biridan 273,15 birlikka siljigan:

Xalqaro birliklar tizimida (SI) kelvinlarda ifodalanadigan «termodinamik harorat» bilan Selsiy darajalarida ifodalanadigan kattalik farqlanadi. SI birliklarini tavsiflaydigan va ulardan foydalanishni tartibga soladigan asosiy xalqaro hamda Rossiya hujjatlarida Selsiy darajasi shunchaki harorat birligi emas, balki Selsiy harorati, (ingl. Celsius temperature) birligi deb ataladi. Bu atama SI risolasida ham ishlatiladi. Ushbu risola Xalqaro o‘lchov va tarozilar byurosi (BIPM) tomonidan nashr etilgan bo‘lib, SI tizimining to‘liq rasmiy tavsifi va uning izohini o‘z ichiga oladi. Bu atama GOST 8.417-2002 «Fizik kattaliklar birliklari» standartida hamda «Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizom»da ham qo‘llanadi. Mazkur nizom Rossiya Federatsiyasi hukumati tomonidan tasdiqlangan. O‘z navbatida, Selsiy haroratini (belgisi t) SI risolasi va GOST 8.417-2002 quyidagi ifoda orqali ta’riflaydi: {{{1}}}, bunda T — kelvinlarda ifodalangan termodinamik harorat, T₀ = 273,15 К. Shunday qilib, Selsiy darajasi SI tizimining hosilaviy birliklariga kiradi.

Aynan 1742-yilda shved astronomi, geologi va meteorologi Anders Selsiy (1701—1744) ushbu g‘oya asosida yangi harorat shkalasini ishlab chiqdi. Dastlab bu shkalada suvning qaynash nuqtasi harorati nol nuqta, suvning muzlash harorati esa 100 °C deb belgilangan (muzning erish nuqtasi harorati). Keyinroq, Selsiy vafotidan so‘ng, uning zamondoshlari va vatandoshlari — botanik Karl Linney va astronom Morten Shtremer shkalani teskari ko‘rinishda qo‘lladilar (muzning erish harorati 0 °C, suvning qaynash harorati esa 100 °C deb belgilandi). Shkala hozirgacha shu ko‘rinishda qo‘llaniladi.

Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, Selsiy Shtremerning maslahatiga binoan shkalasini o‘zi teskari qilgan. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, uni 1745-yilda Karl Linney yoki Jan-Pyer Kristin^[ingl.] 1743-yilda teskari qilgan. Uchinchi talqinga ko‘ra, shkalani Selsiyning vorisi Morten Shtremer teskari qilgan va XVIII asrda bunday termometr «shved termometri» nomi bilan keng tarqalgan, Shvetsiyaning o‘zida esa Shtremer nomi bilan atalgan. Biroq shved kimyogari Yens Yakob Berselius o‘zining «Kimyo qo‘llanmasi» asarida shkalani «Selsiy shkalasi» deb atagan va shundan buyon yuz darajali shkala Anders Selsiy nomi bilan yuritila boshlagan. Shunga qaramay, shkala ko‘pincha oddiygina yuz darajali shkala (ingl. va frans. centigrade) deb yuritilgan. Selsiy darajasi nomi rasman IX O‘lchov va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiyada 1948-yilda qabul qilingan.

Selsiy «Termometrdagi ikki o‘zgarmas holatni kuzatish» nomli asarida (shved. Observationer om twänne beständiga grader på en thermometer) muzning erish harorati (0 °C) bosimga bog‘liq emasligini ko‘rsatgan tajribalari haqida yozgan. Shuningdek, suvning qaynash harorati atmosfera bosimiga bog‘liq ravishda qanday o‘zgarishini hayratlanarli darajada aniq o‘lchagan. U 100 °C belgisini (suvning qaynash nuqtasi) kalibrlash mumkinligini, buning uchun asbob dengiz sathidan qancha balandlikda joylashganini bilish kifoya ekanini taxmin qilgan. Ushbu asbob — termometr.

• SI risolasi rus tilida
• Selsiy darajasini boshqa harorat birliklariga aylantirish uchun onlayn konvertor