| Metropoliya shahar | |||||
| Pusan | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| kor. 부산광역시 | |||||
| | |||||
|
|||||
| 35°10′46″ sh. k. 129°04′32″ sh. u.HGYaO | |||||
| Davlat |
|
||||
| Maqomi | Metropoliya shahar (kvanyoksi) | ||||
| Mintaqa | Yonnam | ||||
| Ma’muriy bo‘linishi | 15 ta munitsipal tuman, 1 ta uyezd | ||||
| Mer | Chon Chje Su[ingl.] | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Avvalgi nomlari | Kochxilsangun (VI asr), Tonne (757—1910-yillar), Fudzan (1910—1945-yillar)[manba 391 kundan beri ko‘rsatilmagan] | ||||
| Maydoni | 768,43 km² | ||||
| Markazining balandligi | 30 m | ||||
| Iqlim turi | nam subtropik | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+9:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 3 471 949 kishi (2023) | ||||
| Zichligi | 4444 kishi/km² | ||||
| Aholisining atalishi | pusanlik erkak, pusanlik ayol, pusanliklar | ||||
| Rasmiy til | koreys tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +82 51 | ||||
| Pochta indeksi | 46000, 619–963 va 49599 | ||||
|
|
|||||
| busan.go.kr | |||||
Pusan (kor. 부산?, 釜山?) — Koreya Respublikasidagi shahar. U metropoliya shahar maqomiga ega (1995-yilgacha — bevosita bo‘ysunuvchi shahar). Shaharning rasmiy nomi — Pusan metropoliya shahri (kor. 부산광역시?, 釜山廣域市? Pusan-kvanyoksi).
Mamlakatning Seuldan keyingi ikkinchi yirik shahri. U mamlakatning eng yirik porti bo‘lib, «Koreya Respublikasining dengiz poytaxti» sifatida tanilgan. Pusan Koreya yarimorolining janubi-sharqiy chekkasida, Koreya bo‘g‘ozi sohilida joylashgan. Eng zich qurilgan hududlar Nakdonggan va Suyongan daryolari orasidagi bir necha tor vodiyda joylashgan; tog‘lar ayrim shahar tumanlarining tabiiy chegaralarini tashkil etadi.
2002-yilda Pusanda Yozgi Osiyo o‘yinlari va futbol bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazildi, 2005-yilda esa shahar quyidagi forumga mezbonlik qildi: Osiyo–Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (APEC).
Shahar ko‘plab osmono‘par binolari va boshqa me’moriy diqqatga sazovor joylari bilan mashhur. Bu yerda dunyodagi eng yirik universal do‘kon — «Shinsege Sentum Siti».
Iqlimi
Pusan nam subtropik iqlim mintaqasida joylashgan (iqlimning Cfa turi, Kyoppen iqlim tasnifiga ko‘ra). Juda yuqori yoki juda past harorat kamdan-kam kuzatiladi. Maydan iyulgacha, bahor oxiri va yoz boshida, okeanga yaqinligi sababli shaharda yarimorolning ichki hududlariga nisbatan havo odatda salqinroq bo‘ladi. Yoz oxiri va kuz boshida, avgustdan sentabrgacha, havo issiq va dim bo‘ladi. Bu davrda shaharga tayfunlar yopirilishi mumkin. 15-sentabr 1959-yilda Sara supertayfuni shahar sohillaridan o‘tib, halokatli zarar yetkazgan. 12-sentabr 2003-yilda nihoyatda kuchli Memi tayfuni ham kemalar va binolarga katta zarar yetkazgan, 48 kishi halok bo‘lgan.
Oktabr va noyabr Pusanda eng qulay oylar bo‘lib, bu vaqtda osmon musaffo, harorat esa yoqimli bo‘ladi. Qish sovuq, nisbatan quruq va kuchli shamolli kechadi, ammo Koreyaning boshqa qismlariga qaraganda ancha yumshoqroq; bundan Chejudo va janubiy sohil yaqinidagi bir necha orol mustasno. Joylashuvi tufayli Pusan va uning atrofida Koreyaning boshqa hududlariga nisbatan qor eng kam yog‘adi. Yiliga o‘rtacha atigi 6 kun qor yog‘adi. Tog‘li relyef va mahalliy haydovchilarning qorda mashina boshqarish tajribasi kamligi sababli hatto oz miqdordagi qor ham shahar hayotiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
| Ko‘rsatkich \\Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal harorat, °C | 7,6 | 9,1 | 13,0 | 17,8 | 21,5 | 24,0 | 27,3 | 29,2 | 26,1 | 22,1 | 16,1 | 10,3 | 18,7 |
| O‘rtacha harorat, °C | 3 | 4,3 | 8,3 | 13,4 | 17,4 | 20,5 | 24,2 | 25,7 | 22,1 | 17,3 | 11,3 | 5,6 | 14,4 |
| O‘rtacha minimal harorat, °C | −0,7 | 0,5 | 4,6 | 9,7 | 14,0 | 17,7 | 21,9 | 23,2 | 19,2 | 13,7 | 7,6 | 1,8 | 11,1 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 38 | 45 | 86 | 136 | 154 | 223 | 259 | 238 | 167 | 62 | 60 | 24 | 1492 |
| Manba: Koreya meteorologiya boshqarmasi | |||||||||||||
Ma’muriy bo‘linishi
Pusanning ma’muriy chegaralariga 15 ta munitsipal tuman (-ku, -gu), ular 209 ta mahalladan tashkil topgan, shuningdek, 1 ta uyezd (-gun).

| Nomi | Hangil | Maydoni, km² | Aholisi, kishi | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Munitsipal tumanlar | ||||||||
| Pukku[kor.] | 북구 | 39.44 | 313,553 | |||||
| Pusanjin | 부산진구 | 29.69 | 398,174 | |||||
| Tonku[kor.] | 동구 | 9.78 | 102,859 | |||||
| Tonne | 동래구 | 16.63 | 283,636 | |||||
| Kanso | 강서구 | 180.24 | 66,269 | |||||
| Kimjon | 금정구 | 65.17 | 257,662 | |||||
| Xeunde | 해운대구 | 51.46 | 429,477 | |||||
| Chunku | 중구 | 2.82 | 50,555 | |||||
| Namku | 남구 | 26.77 | 301,904 | |||||
| Saxa[kor.] | 사하구 | 40.96 | 362,697 | |||||
| Sasan[kor.] | 사상구 | 36.06 | 261,673 | |||||
| Soku[kor.] | 서구 | 13.88 | 127,068 | |||||
| Suyon | 수영구 | 10.20 | 179,208 | |||||
| Yondo | 영도구 | 14.13 | 148,431 | |||||
| Yonje | 연제구 | 12.08 | 213,453 | |||||
| Uyezd | ||||||||
| Kijan | 기장군 | 218.04 | 103,762 | |||||
Tarixi
Tarixiy «Samguk sagi» asariga ko‘ra, shahar milodiy eraning boshlarida Kochxilsanguk (yoki Kochxilsangun), Tonnoguk, Chansanguk yoki Nesanguk nomi bilan paydo bo‘lgan, 757-yilda esa shahar Tonne deb qayta nomlangan. Pusan nomi geografik tavsiflarda ilk bor «Sinjin tonguk yoji sinnam» asarida, Choson davrida tilga olingan. «Sinjin tonguk yoji sinnam»ga ko‘ra, Pusan Tonne shahar okrugining janubidagi port va baliqchilar qishlog‘ining nomi bo‘lgan. Bu nom qishloq yonidagi tog‘ning shakliga ishora qiluvchi «qozon-tog‘» birikmasidan kelib chiqqan. Qishloqdagi port Pusanpxo deb atalgan. Hozirgi Pusan hududida boshqa aholi punktlari ham bo‘lgan; shuningdek, bu yerda V—VI asrlarga oid dafn yodgorligi joylashgan.
XV asr boshidan 1592-yilgacha Tonnedagi Pusanpxo mamlakatning asosiy savdo porti bo‘lgan. U orqali, avvalo, Yaponiya bilan savdo qilingan. 1592-yilda shaharning Toyotomi Xideyosi qo‘mondonligidagi yapon qo‘shinlari tomonidan bosib olinishi bilan Imjin urushi boshlandi. 1598-yildan 1876-yilgacha Pusan tashqi savdo uchun yopiq edi. Keyinchalik u tashqi savdoga ochilgan Koreyaning birinchi shahriga aylandi, biroq 1883-yilgacha faqat Yaponiya bilan savdo qildi. Port ochilgach, yaponlar Pusanda o‘z ko‘chasini, keyin esa alohida mahallasini barpo etdilar. 1910-yildan boshlab shahar Yaponiya protektorati ostiga o‘tdi va yapon mahallasi Tonnedan ajralib, Pusan nomli mustaqil shaharga aylandi; Tonne esa quyi maqom — uyezd maqomini oldi.
Pusan yirik savdo va sanoat markaziga aylandi. U Yaponiyaning Simonosyeki shahri bilan temiryo‘l paromi orqali bog‘langan edi. 1925-yildan Pusan Kyonsan-Namdo provinsiyasining ma’muriy markazi bo‘ldi. 1950—53-yillardagi Koreya urushi davrida u Koreya Respublikasining vaqtinchalik poytaxti bo‘lib xizmat qildi, chunki Koreya Xalq Demokratik Respublikasi chegarasidan eng uzoq nuqtada joylashgan, shuningdek, Koreyadagi AQSH va uning ittifoqchilarining Koreyadagi asosiy harbiy bazasi edi. 4-avgustdan 18-sentabr 1950-yilgacha Pusan perimetri Janubiy Koreya mudofaasining so‘nggi marrasi bo‘lib qoldi. Urushdan keyin Pusan 1963-yilgacha provinsiya markazi bo‘lib turdi. So‘ng Tonne hududining katta qismini o‘ziga qo‘shib, bevosita bo‘ysunuvchi shahar maqomini oldi, 1995-yil yanvaridan esa metropoliya shaharga aylandi.

1990-yillarda Pusan temiryo‘l bekati yaqinidagi Texas-strit hududida rus tilida so‘zlashuvchilarning sezilarli jamoasi shakllandi. Bu Janubiy Koreya bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatilgach, Rossiya va sobiq SSSR mamlakatlaridan kelgan savdogarlar hamda migrantlar sonining oshishi bilan bog‘liq edi. Ularning ortidan mahallada rus tilida so‘zlashuvchi mijozlarga mo‘ljallangan, kirill yozuvidagi peshlavhalarga ega kafe, bar, do‘kon va xizmat ko‘rsatish korxonalari ochila boshladi.
Iqtisodiyoti

Pusanning Kijan uyezdida Sharqiy Osiyodagi eng yirik atom elektr stansiyasi — «Kori» joylashgan.
Pusanning g‘arbida quyidagi kompaniyaning zavodi joylashgan — «Renault Samsung Motors».
Moliya
Pusanda quyidagi muassasalar joylashgan: Koreya birjasi va Pusan xalqaro moliya markazi.
Transport
Pusan porti Koreya Respublikasidagi eng yirik portdir. U suv sig‘imi 50 ming tonnagacha, uzunligi 330 metrgacha va suvga botish chuqurligi 12,5 metrgacha bo‘lgan kemalarni qabul qila oladi.
Shuningdek, shaharda yo‘lovchi tashuvchi suv «tramvayi», temiryo‘l tuguni, rivojlangan avtobus va taksi tarmoqlari mavjud. Janubiy Koreyaning eng uzun ko‘prigi — Kvanan. Ponyonno — shahar va mamlakatdagi birinchi shahar avtomagistrali bo‘lib, shimoldan janubga qarab o‘tadi.
Shaharning g‘arbida Kimxe xalqaro aeroporti joylashgan. Pusanda Rossiyaning yirik shahri Vladivostok bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri havo qatnovi mavjud. Shuningdek, shaharda metropoliten.
- Metroning birinchi yo‘nalishidagi elektr poyezdi
Madaniyati
Teatrlar

Pusan teatrlari ro‘yxati:
Filarmoniya
Festivallar
Pusanda har yili ko‘plab festivallar o‘tkaziladi. Ulardan ayrimlari:
- Pusan xalqaro kinofestivali
- Pusan xalqaro mushakbozlik festivali
- Pusan biyennalesi
- Pusan porti festivali
- Chagalchxi festivali
Muzeylar
- Pusan muzeyi
- Milliy dengiz muzeyi — Koreyadagi eng yirik dengiz muzeyi va mamlakatdagi uchinchi yirik muzey
- Pusan milliy fan muzeyi
- Pokchxon muzeyi
- Pusan zamonaviy tarix muzeyi
- Pusan san’at muzeyi
- Pusan dengiz tabiiy tarixi muzeyi
- Tonsam-dondagi chig‘anoq uyumi ko‘rgazma zali
- Vaqtinchalik poytaxt xotira muzeyi — Koreya urushi davrida Koreya Respublikasi prezidentining qarorgohi bo‘lgan.
- Pusan baliqchilar qishlog‘i muzeyi
- Chongvan muzeyi
- Pusan milliy universiteti muzeyi
- Pusan ko‘rgazma va konferensiyalar markazi
Kutubxonalar
Shaharda 31 ta kutubxona faoliyat yuritadi, jumladan:
Buddaviylik ibodatxonalari
Cherkovlar
- Avliyo Georgiy G‘olib ibodatxonasi
Turizm
Shaharda sayyohlik infratuzilmasi rivojlangan. Pusan plyajlari xorijiy va koreyalik sayyohlarni o‘ziga jalb qiladi.
Bog‘lar va maydonlar
- Chunan bog‘i — shaharning markaziy bog‘i.
- Pusan shahar bog‘i — shahar markazidagi yirik bog‘.
- Texjonde — shaharning janubida, Yondo-gu tumanida joylashgan tabiiy bog‘. Bu yerda observatoriya, kruiz kemalari uchun dengiz vokzali va ko‘ngilochar bog‘ mavjud.
- Son Sanxyon maydoni — Pusanning markaziy maydoni, butun Koreyadagi eng katta maydon.
- Yondusan — Pusan markazidagi eng qadimgi bog‘ bo‘lib, «Pusan fuqarolarining abadiy do‘sti» nomi bilan ham tanilgan.
- Pusan minorasi — mamlakatdagi birinchi sayyohlik minorasi, dunyodagi eng baland mayoq va shahar ramzlaridan biri. U quyidagi bog‘da joylashgan: Yondusan.

Tarixiy joylar
- Tonneipson — Choson sulolasi davriga oid, Tonne-gu tumanidagi qal’a.
- Kimjonsanson — Koreyadagi eng yirik qal’a bo‘lib, Kimjonsan tog‘ida joylashgan.
- Chxunnyolsa — Koreyaga yapon bosqinlari davrida halok bo‘lgan koreyalik vatanparvarlarning xotira lavhalari saqlanadigan ziyoratgoh.
- Pusanjindagi tashqi qal’a — 1593-yilda yapon generali Mori Terumoto tomonidan, Yaponiyaning Koreyaga bosqinlari davrida qurilgan qal’a.
- Kijandagi Chukson-ni Veson qal’asi — 1593-yilda yapon generali Kuroda Nagamasa tomonidan, Yaponiyaning Koreyaga bosqinlari davrida qurilgan qal’a.
- Pomosa — mamlakatdagi eng qadimiy va yirik ibodatxonalardan biri.
- Yondo ko‘prigi — mamlakatdagi birinchi va yagona ochiladigan ko‘prik hamda shahar ramzlaridan biri.
- Vaqtinchalik poytaxt prezident qarorgohi — Koreya urushi.
- Tonsam-dondagi chig‘anoq uyumi — Yondo-gu tumanining g‘arbiy sohilidagi qadimgi chiqindi uyumidan iborat arxeologik yodgorlik.
Ko‘priklar
Pusan «Ko‘priklar shahri» sifatida tanilgan.
- Koga ko‘prigi
- Ilsukto ko‘prigi
- Namxan ko‘prigi
- Yondo ko‘prigi — mamlakatdagi birinchi va yagona ochiladigan ko‘prik hamda shahar ramzlaridan biri.
- Pusan ko‘prigi
- Pusanxan ko‘prigi (so‘zma-so‘z: «Pusan porti ko‘prigi») — Pusan porti ustidan o‘tgan avtomobil ko‘prigi.
- Kvanan ko‘prigi — mamlakatdagi uzunligi bo‘yicha ikkinchi ko‘prik, shuningdek, shahar va Suyongu tumanining ramzlaridan biri.
- Kadok ko‘prigi
- Kvanan-tegyo
- Yondo-tegyo — mamlakatdagi birinchi va yagona ochiladigan ko‘prik.
- Pusanxan-tegyo
- Pusan-tegyo
Madhiya
15-iyun 1984-yildan boshlab shaharning rasmiy munitsipal madhiyasi bevosita bo‘ysunuvchi shahar maqomidagi Pusan uchun yaratilgan kor. 부산찬가?, 釜山讚歌? qo‘shig‘idir. Matn muallifi — Yun Pxyonvon (kor. 윤평원?, 尹平遠?), musiqa muallifi — Li Bomxi (kor. 이범희).
Qo‘shiqni birinchi bo‘lib xonanda Yun Sine[kor.] (윤시내) ijro etib, yozib olgan. 25-sentabrdan boshlab mahalliy hukumat qo‘shiqni turli tashuvchilarda faol tarqatgan, efir OAV orqali targ‘ib qilgan va sport tadbirlarida yangratgan.
Pusandagi oliy ta’lim
Universitetlar
- Pusan universiteti
- Pusan chet tillar universiteti
- Pugyon universiteti
- Koreya dengiz universiteti
- Pusan pedagogika universiteti
- Tona universiteti
- Tonyi universiteti
- Kyonson universiteti
- Silla universiteti
- Tonso universiteti
- Tonmyon universiteti
- Konsin universiteti
- Pusan katolik universiteti
- Yonsan universiteti
- Pusan universiteti
- Pusan chet tillar universiteti
- Pugyon universiteti
Sport

2002-yilda Pusan XIV Yozgi Osiyo o‘yinlariga mezbonlik qildi hamda futbol bo‘yicha jahon chempionati o‘tkazilgan shaharlardan biri bo‘ldi.
Pusandagi tibbiyot muassasalari
Xalqaro aloqalar
Qardosh shaharlar
19-iyun 2023-yil holatiga ko‘ra, Pusanning qardosh shaharlari quyidagilar:
Gaosyun, Xitoy Respublikasi (1966)
Los-Anjeles, AQSH (1967)
Simonosyeki, Yaponiya (1976)
Barselona, Ispaniya (1983)
Rio-de-Janeyro, Braziliya (1985)
Vladivostok, Rossiya (1992)
Shanxay, Xitoy (1993)
Surabaya, Indoneziya (1994)
Viktoriya shtati, Avstraliya (1994)
Tixuana, Meksika (1995)
Xoshimin, Vyetnam (1995)
Oklend, Yangi Zelandiya (1996)
Valparaiso, Chili (1999)
G‘arbiy Keyp provinsiyasi, Janubiy Afrika Respublikasi (2000)
Monreal, Kanada (2000)
Istanbul, Turkiya (2002)
Dubay, BAA (2006)
Fukuoka, Yaponiya (2007)
Chikago, AQSH (2007)
Sankt-Peterburg, Rossiya (2008)
Pnompen, Kambodja (2009)
Mumbay, Hindiston (2009)
Saloniki, Gretsiya (2010)
Kasablanka, Marokash (2011)
Sebu, Filippin (2011)
Yangon, Myanma (2013)
Mombasa, Keniya (2023)
Luanda, Angola (2023)
Dorussalom, Tanzaniya (2023)
Hamkor shaharlar
San’atda Pusan
- 2009-yilda rejissyor va ssenariynavis Pak Chi Von suratga olgan Janubiy Koreya jangari filmi ekranlarga chiqdi — «Pusan» (ingl. Busan)
- 2009-yilda Janubiy Koreyada rejissyor va ssenariynavis Yun Jegyun «2012: Sunami[ingl.]» (ingl. Tidal Wave) nomli falokat filmi ekranlarga chiqdi. Film Xeunde-gu — Pusan metropoliya shahridagi tumanga yopirilgan sunami haqida hikoya qiladi.
- 2016-yilda Janubiy Koreyada fantastik dahshatli film namoyishga chiqdi. Uning rejissyori, ssenariynavisi va animatori — Yon San Xo. Filmning nomi «Pusanga poyezd» (kor. 부산행, Xancha: 釜山行, Pusanxen).
Galereya
- Pusan portining sobiq xalqaro dengiz vokzali
- Ko‘prik Kvanan
- Pusan meriyasi

Havolalar
- Pusan: Janubiy Koreyaga xush kelibsiz!
- Shaharning rasmiy sayti (ingl.)
- Sayyohlik ma’lumotlari. Asl nusxasidan arxivlangan 14-sentabr 2008-yil.
- Shahar mehmonxonalari
- Pusan xalqaro kinofestivali. Asl nusxasidan arxivlangan 7-yanvar 2015-yil.
- Pusanda 48 soatni qanday o‘tkazish mumkin