Oxota dengizi

Oxota dengizi
Охотское море у Магадана
Oxota dengizi — Magadan yaqinida
Xususiyatlari
Maydoni1 603 000 km²
Hajmi1 316 000 km³
Eng katta chuqurligi3916 m
O‘rtacha chuqurligi821 m
Joylashuvi
54°16′07″ sh. k. 148°33′26″ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
Дальневосточный федеральный округ
Точка
Oxota dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Oxota dengizi (yaponcha オホーツク海 Oxotsukukay, itelmencha Лам‘ин ӄыӽ, nivxcha Пила ғерӄ, so‘zma-so‘z: «Katta dengiz») — Tinch okeani tarkibidagi, okeanning qolgan qismidan Kamchatka yarimoroli, Kuril orollari va Xokkaydo oroli orqali ajralib turadigan dengiz. Qo‘shni Yapon dengizi bilan orasini Saxalin oroli ajratib turadi. Rossiya (RF) va Yaponiya sohillarini yuvib turadi. Ilgarigi nomi — Kamchatka dengizi. Suv hajmi — 1316 ming km³.

Oxota dengizi akvatoriyasining hududiy dengiz chegaralaridan tashqaridagi asosiy qismi Rossiya va Yaponiyaning mutlaq iqtisodiy zonasiga (MIZ) tegishli. Bundan Xokkaydo oroliga tutash, Yaponiya MIZiga kiradigan kichik qism va dengiz markazidagi tor anklav mustasno. Mazkur anklav barcha qirg‘oqlardan 200 dengiz milidan ortiq masofada joylashgan. Rossiya MIZi bilan to‘liq o‘ralgan ushbu anklav Rossiyaning arizasi va BMTning Kontinental shelf chegaralari bo‘yicha komissiyasining 2014-yil 14-martdagi keyingi qaroriga muvofiq Rossiyaning kontinental shelfiga kiritildi. Shu tufayli Rossiya bu hududdagi yer qa’ri va dengiz tubi resurslariga nisbatan mutlaq huquqlarga ega (ammo ularning ustidagi suvlar va havo bo‘shlig‘iga emas). Ommaviy axborot vositalarida ba’zan Oxota dengizi butunlay Rossiyaning ichki suvlari hisoblanishi haqida noto‘g‘ri da’volar uchraydi.

O‘zlashtirilish tarixi

1639-yilda yer kashfiyotchisi Ivan Moskvitin Oxota dengiziga yetib borgan birinchi rus va birinchi yevropalik bo‘ldi. Buning uchun u Ulya daryosi bo‘ylab pastga suzgan; shu tariqa Tinch okeanining shimoli-g‘arbiy qismi kashf etilgan.

1647-yilda Semyon Dejnyov Moskvitinning yo‘lini takrorlab, Ulya daryosidan shimoli-sharqqa 100 km yo‘l bosib, Oxota daryosiga yetib bordi. Daryoning dengizga quyilish joyidan uch verst masofada qishlov manzilini barpo etdi. Bu manzil keyinchalik Tinch okeanidagi Rossiyaning birinchi porti — Oxotsk shahriga aylandi. Ilgari Kamchatka, Tungus, Penjina va Lam dengizi deb ham atalgan Oxota dengizining hozirgi nomi aynan shu shahardan kelib chiqqan.

1713-yilda Pyotr I ning buyrug‘i bilan Sibir gubernatori Oxota dengizi orqali Kamchatkaga boradigan dengiz yo‘lini o‘rganish uchun ekspeditsiya tashkil etdi. 1716-yil yozida Kuzma Sokolov va Nikifor Treska rahbarligidagi kazaklar guruhi Oxotskdan Kamchatkagacha birinchi muvaffaqiyatli dengiz safarini amalga oshirib, Tigil daryosining quyilish joyiga yetdi va Krutogorova daryosi bo‘yida qishladi. 1717-yil bahorida esa Oxotskka sog‘-salomat qaytdi. 1718-yildan boshlab Oxotsk bilan Bolsheretsk o‘rtasida dengiz qatnovlari deyarli har yili amalga oshirila boshlandi.

O‘tkazilgan 1-Sibir–Tinch okeani ekspeditsiyasi (1725—1730) va 2-Sibir–Tinch okeani ekspeditsiyasi (1733—1743) ishtirokchilari Vitus Bering va Aleksey Chirikov rahbarligida Oxota dengizi qirg‘oqlarini tavsiflash bo‘yicha keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirdi, Stepan Krasheninnikov esa 1737-yildan 1741-yilgacha Kamchatkada bo‘lib, yarimorolning geografik tavsifini tuzdi. Keyinchalik bu asar Yevropaning uch tiliga tarjima qilindi.

Etimologiyasi

XVIII asr o‘rtalarida paydo bo‘lgan dengiz nomi Oxota qal’asi (hozirgi Oxotsk) nomidan olingan. Qal’a nomi esa Oxota daryosi nomidan kelib chiqqan (buzib talaffuz qilingan evencha okat — «daryo»). XVII—XVIII asrlarda dengiz quyidagi nomlar bilan ham atalgan: Tungus dengizi (tunguslar — evenklar va evenlarning eskirgan nomi), Lam dengizi (evenk tilidagi lamu, lam — «dengiz» so‘zidan), Kamchatka dengizi.

Xususiyatlari

Maydoni — 1603 ming km². O‘rtacha chuqurligi — 821 m, eng katta chuqurligi — 3916 m. Geologik nuqtayi nazardan u Kuril orollar yoyining orqa tomonida joylashgan dengizdir. Dengizning g‘arbiy qismi materikning asta-sekin pasayib boruvchi davomi ustida joylashgan bo‘lib, sayozdir. Dengizning markazida Deryugin va TINRO botiqlari joylashgan. Sharqiy qismida esa Kuril botig‘i joylashgan bo‘lib, dengizning eng chuqur nuqtasi shu yerda.

Qishki ob-havo sharoitiga qarab, dengizning g‘arbiy va shimoliy qismlari oktabr—dekabrdan aprel—iyungacha muz bilan qoplanadi. Dengizdagi suv aylanishining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli janubi-g‘arbdagi Shantar dengizida muz iyul—avgustgacha saqlanishi mumkin. Dengizning sharqiy qismida, Kuril botig‘i ustida va Kamchatka yarimorolining janubiy qirg‘og‘i bo‘ylab suv muzlamaydi.

Shimolda qirg‘oq chizig‘i kuchli parchalangan. Oxota dengizining shimoli-sharqida uning eng yirik qo‘ltig‘i — Shelixov qo‘ltig‘i joylashgan. Shimoliy qismidagi kichikroq qo‘ltiqlar orasida Eyreney qo‘ltig‘i hamda Shelting, Zabiyaka, Babushkin, Kekurniy qo‘ltiqlari mashhur. Dengizning sharqida Kamchatka yarimorolining g‘arbiy qirg‘og‘ida qo‘ltiqlar deyarli yo‘q. Dengizning g‘arbida materikning sharqiy qirg‘og‘i kuchli parchalangan bo‘lib, Saxalin qo‘ltig‘i va Shantar dengizini hosil qiladi. Janubdagi eng yirik qo‘ltiqlar — Aniva va Terpeniye, Odessa qo‘ltig‘i esa Iturup oroli yaqinida joylashgan.

Bu yerga quyiladigan Amur daryosi yiliga qariyb 370 mlrd kub metr suv olib keladi. Bu Oxota dengiziga quyiladigan barcha daryolar oqimining 65 % ini tashkil etadi.

Huquqiy maqomi

Oxota dengizining xalqaro hududi[inglizcha]

Oxota dengizi akvatoriyasiga ichki suvlar, hududiy dengiz va mutlaq iqtisodiy zona kiradi. Ular ikki qirg‘oqbo‘yi davlat — Rossiya va Yaponiyaga tegishli. Xalqaro huquqiy maqomi jihatidan Oxota dengizi yarim yopiq dengizga eng yaqin turadi (122-modda, BMTning Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasi), chunki u ikki yoki undan ortiq davlat bilan o‘ralgan va asosan ikki davlatning hududiy dengizi hamda mutlaq iqtisodiy zonasidan tashkil topgan. Biroq u rasman yarim yopiq dengiz hisoblanmaydi, chunki Jahon okeanining qolgan qismi bilan faqat bitta tor yo‘lak orqali emas, bir nechta bo‘g‘oz orqali tutashadi. Dengizning markaziy qismida, 200 dengiz mili uzoqlikda o‘lchanadigan boshlang‘ich chiziqlardan narida, 50°42′ sh. k. — 55°42′ sh. k. va 148°30′ sh. u. — 150°44′ sh. u. koordinatalari oralig‘ida meridian yo‘nalishida cho‘zilgan hudud mavjud. Ingliz tilidagi adabiyotlarda u an’anaviy ravishda Peanut Hole deb ataladi. Bu hudud mutlaq iqtisodiy zonaga kirmaydi va Rossiya yurisdiksiyasidan tashqaridagi ochiq dengiz hududi hisoblanadi; jumladan, dunyoning istalgan davlati bu yerda baliq ovlash va BMTning Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasida ruxsat etilgan boshqa faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega, bundan shelfdagi faoliyat mustasno.[manba 637 kundan beri ko‘rsatilmagan] Bu hudud ayrim tijorat ahamiyatiga ega baliq turlari populyatsiyasining ko‘payishida muhim o‘rin tutgani sababli, ayrim davlatlar hukumatlari o‘z kemalariga dengizning ushbu qismida baliq ovlashni bevosita taqiqlaydi.[manba 637 kundan beri ko‘rsatilmagan]

2013-yil 13—14-noyabrda BMTning Kontinental shelf chegaralari bo‘yicha komissiyasi doirasida tuzilgan kichik komissiya yuqorida aytilgan ochiq dengiz hududining tubini Rossiya kontinental shelfining davomi deb tan olish haqidagi Rossiya Federatsiyasi arizasini ko‘rib chiqish jarayonida Rossiya delegatsiyasining dalillarini ma’qulladi. 2014-yil 15-martda Komissiyaning 33-sessiyasi Rossiya dastlab 2001-yilda, qayta ishlangan shaklda esa 2013-yil boshida taqdim etgan ariza yuzasidan ijobiy qaror qabul qildi. Natijada Oxota dengizining Rossiya mutlaq iqtisodiy zonasidan tashqaridagi markaziy qismi Rossiyaning kontinental shelfi deb e’tirof etildi. Shu sababli boshqa davlatlarga markaziy qismda dengiz tubiga bog‘lanib yashovchi biologik resurslarni (masalan, krablar va mollyuskalarni) olish hamda yer qa’rini o‘zlashtirish taqiqlanadi. Shelfga oid cheklovlar baliq kabi boshqa biologik resurslarni ovlashga taalluqli emas.[manba 637 kundan beri ko‘rsatilmagan] Arizani mazmunan ko‘rib chiqish Yaponiya pozitsiyasi tufayli mumkin bo‘ldi. Yaponiya 2013-yil 23-maydagi rasmiy nota orqali Komissiyaning arizani Kuril orollari masalasi hal etilishidan qat’i nazar ko‘rib chiqishiga rozilik bildirganini tasdiqladi.[manba 637 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Harorat rejimi va sho‘rligi

Yilning sovuq davrida dengiz sathining yarmidan ko‘prog‘i 6-7 oy davomida muz bilan qoplanadi. Qishda dengiz yuzasidagi suvning harorati −1,8 dan 2,0 °C gacha bo‘ladi, yozda esa 10—18 °C gacha ko‘tariladi.

Sirtqi qatlam ostida, taxminan 50—150 metr chuqurlikda, harorati yil davomida o‘zgarmaydigan va −1,7 °C atrofida bo‘ladigan oraliq sovuq suv qatlami joylashgan.[manba 889 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Kuril bo‘g‘ozlari orqali dengizga kirib keladigan Tinch okeani suvlari harorati 2,5—2,7 °C bo‘lgan chuqur suv massalarini (dengiz tubining o‘zida — 1,5—1,8 °C) hosil qiladi. Daryo suvlari ko‘p quyiladigan qirg‘oqbo‘yi hududlarda suv harorati qishda 0 °C, yozda 8—15 °C atrofida bo‘ladi.

Sho‘rlik dengiz yuzasidagi suvlarda — 32,8—33,8 ‰. Oraliq qatlamning sho‘rligi — 34,5 ‰. Chuqur suvlarning sho‘rligi 34,3—34,4 ‰. Qirg‘oqbo‘yi suvlari sho‘rligi 30 ‰ dan kam.

Turli chuqurliklarda suvning o‘rtacha harorati, °C
(46,5° sh. k., 150,5° sh. u. koordinatalaridagi nuqta uchun; 1942—2005-yillar ma’lumotlari)
Chuqurlik mYanvarFevralMartAprelMayIyunIyulAvgustSentabrOktabrNoyabrDekabr
0 2,37 0,34 -0,44 0,05 1,27 2,08 5,26 6,04 10,0 8,12 4,47 3,08
10 2,38 0,32 -0,42 0,10 1,30 1,68 4,48 5,47 8,20 6,76 5,03 3,09
20 2,37 0,33 -0,23 0,10 1,14 1,47 3,57 4,07 6,31 6,45 4,56 3,09
50 2,50 0,86 -0,09 0,25 0,38 1,10 1,70 2,16 2,42 4,17 3,48 3,06
100 3,06 1,01 0,29 0,50 0,12 0,98 1,30 1,53 1,90 2,53 2,46 2,66
200 2,25 1,46 0,60 0,70 0,72 0,94 1,16 1,41 1,13 1,68 1,44 1,59
400 1,71 1,21 1,25 1,10 1,23 1,01 1,11 1,28 1,44 1,49 1,39 1,15

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Oxota dengizida juda ko‘p turdagi baliqlar yashaydi. Bu yerda baliqlar doimo mo‘l bo‘lgani sababli dengiz muhim sanoat baliqchiligi hududiga aylangan. Eng ko‘p uchraydiganlari — seldsimonlar, losos, mintay va navaga. Boshqa qimmatli dengiz mahsulotlari orasida Kamchatka krabi alohida ajralib turadi. U Uzoq Sharq suvlaridagi eng yirik qisqichbaqasimonlardan biri bo‘lib, juda katta o‘lchamlarga yetadi va tansiq taom hisoblanadi. Bu yerda dengiz tipratikanlari, dengiz yulduzlari, krevetkalar va krablar, midiyalar, meduzalar, marjonlar ham uchraydi. Ko‘plab shimoliy dengizlardagi kabi, Oxota dengizida bir qancha kit turlarini, jumladan noyob finvallarni, shuningdek, sayyoramizdagi eng yirik sutemizuvchilar — ko‘k kitlarni ko‘rish mumkin. Dengiz suvlarida beluxa, tyulen va nerpa ham yashaydi. Qushlar dunyosi xilma-xil va ko‘p sonli. Oxota dengizi orollarida chaykalar, baklanlar, chistiklar, kayralar, ipatkalar, bo‘ronqushlar, g‘ozlar va boshqa qushlar ham katta koloniyalar bo‘lib uya quradi. Dengizda qo‘ng‘ir, yashil va qizil suvo‘tlar, laminariya o‘sadi; ayrim joylarda esa dengiz o‘ti — zosteraning qalin o‘tzorlari uchraydi.

Xo‘jalikda foydalanilishi

Baliqchilik (losossimonlar, seld, mintay, navaga va boshqalar), dengiz mahsulotlari (Kamchatka krabi). Saxalin shelfi hududida uglevodorod xomashyosi qazib olinadi. Asosiy portlar: materikda — Magadan, Oxotsk (port punkti); Saxalin orolida — Korsakov, Kuril orollarida — Severo-Kurilsk. Dengiz Oxota subplitasi ustida joylashgan. Bu subplita Yevrosiyo plitasining bir qismidir. Yer po‘sti Oxota dengizining katta qismi ostida kontinental tipga mansub.

Madaniyatda

  • Avstriyada suratga olingan ikki qismli «Rossiyaning yovvoyi dengizi» nomli hujjatli film (inglizcha Russia's Wild Sea, 2018) Oxota dengiziga bag‘ishlangan.

Adabiyotlar