O‘tkazuvchanlik elektronlari nima

O‘tkazuvchanlik elektronlari
Tarkibi Kvazizarracha: elektron
Oilasi Fermion
Guruhi Elektron, zaryad tashuvchilar
Kvant sonlari
Elektr zaryadi -1

O‘tkazuvchanlik elektronlari — elektronlar bo‘lib, ular kristallda elektr zaryadini tashiy oladi va manfiy zaryadlangan kvazizarrachalar sifatida metallarda va yarimo‘tkazgichlarda mavjud bo‘ladi. Ular o‘tkazuvchanlik zonasidagi elektron holatlaridir. Xususan, ular oddiy elektronlardan samarali massasi bilan, shuningdek, samarali massasining o‘tkazuvchanlik elektroniga ta’sir etuvchi tashqi kuchlar yo‘nalishiga bog‘liqligi bilan farq qiladi.

Metalldagi o‘tkazuvchanlik elektronlari

Metall kristall panjaraga ega bo‘lib, u musbat ionlardan tashkil topgan. Bu panjarada delokallashgan valent qobiq elektronlari harakatlanadi. Bu elektronlar bir-biri hamda panjara ionlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Potensial energiya ushbu o‘zaro ta’sirlashuvlarda elektronlarning kinetik energiyasi bilan bir xil tartibdagi kattalikka ega. Metalldagi elektronlarning xatti-harakati o‘zaro ta’sirlashmaydigan, tashqi maydonda harakat qiluvchi zarrachalar tizimiga o‘xshaydi. Bu tashqi maydon panjara ionlari va boshqa elektronlar maydonining o‘rtachalashtirilgan ko‘rinishidir. O‘rtachalashtirilgan maydon kristall panjaraning simmetriya xususiyatlariga, jumladan, uning davriyligiga ega.

Metallarning kinetik va termodinamik xususiyatlarini tavsiflashni soddalashtirish maqsadida kvazizarrachalar — o‘tkazuvchanlik elektronlari (OE) tushunchasi kiritilgan. Metalldagi OE — o‘zaro ta’sirlashmaydigan kvazizarrachalardan iborat aynigan Fermi-gaz (ularning spini ½ ga teng) bo‘lib, bu kvazizarrachalarning energiyasi ε(𝐩) – davriy funksiya sifatida kvaziimpulsga 𝐩 bog‘liq; uning davri teskari panjara vektorlari orqali aniqlanadi. ε(𝐩) funksiyasi kristall panjaraning ion o‘zagi bilan o‘zaro ta’sirlashuvni ham, elektronlarning bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashuvini ham hisobga oladi. OE soni delokallashgan elektronlar soniga teng, ularning zaryadi esa elektron zaryadiga teng. Biroq OE ning samarali massasi erkin elektron massasiga teng emas, u tenzor bo‘lib, umumiy holda kvaziimpulsga bog‘liq. OE ning magnit maydondagi harakatini tavsiflashda massa vazifasini siklotron massasi bajaradi. Uning qiymati manfiy bo‘lishi mumkin. Bunday holda kvazizarrachaning orbita bo‘ylab harakati elektronniki bilan solishtirganda qarama-qarshi yo‘nalishda bo‘ladi va bunday kvazizarracha ko‘pincha «kovak» deb ataladi.

Fermi-suyuqlik (Landau) nazariyasiga ko‘ra, OE ning o‘zaro ta’sirini mazkur kvazizarrachaga atrofdagi boshqa kvazizarrachalar tomonidan ta’sir etuvchi o‘z-o‘ziga moslashgan maydon sifatida ifodalash mumkin. Bunda OE energiyasi boshqa kvazizarrachalarning holatiga bog‘liq bo‘ladi, ya’ni boshqacha aytganda, ularning taqsimot funksiyasiga bog‘liq funksional bo‘ladi.

O‘tkazuvchanlikning kvaziklassik nazariyasi

Kvaziklassik nuqtayi nazardan kristalldagi barcha elektronlar doimiy harakatda bo‘ladi. Biroq muvozanat holatida muayyan yo‘nalishda harakatlanayotgan har bir elektronga teskari yo‘nalishda harakatlanayotgan bittadan elektron to‘g‘ri keladi. Shu sababli elektr zaryadining ko‘chishi (ya’ni, kristall orqali elektr toki o‘tishi) kuzatilmaydi. Nomuvozanat holatiga o‘tilganda elektr toki yuzaga kelishi uchun elektronlarni (ular manfiy zaryad tashiydi) tok yo‘nalishiga qarama-qarshi tomonga tezlashtirish zarur; bunda tok yo‘nalishi deb musbat zaryadning ko‘chish yo‘nalishi qabul qilinadi. Ammo bu ikki asosiy qiyinchilikka duch keladi: birinchidan, tashqi maydonlarning aksariyati barcha elektronlarga bir xil ta’sir qiladi (masalan, elektr maydoni har qanday elektronga uning zaryadi bilan maydon kuchlanganligi ko‘paytmasiga teng kuch bilan ta’sir qiladi); ikkinchidan, elektronning tezlanishi uning tezligini (yoki shu bilan teng kuchli ravishda to‘lqin vektorini) o‘zgartiradi. Bunga Pauli prinsipiga muvofiq, holatlar fazosida bunday to‘lqin vektoriga ega bo‘lgan bo‘sh holat mavjud bo‘lsagina ruxsat etiladi. Natijada elektr maydoni (yoki magnit maydoni yoxud, masalan, harorat gradiyenti kabi boshqa ta’sir) yoqilganda kristallning istalgan energetik zonasidagi kvaziklassik elektronlarning butun majmuasi tezlashishga va demak, holatlar fazosida (to‘lqin vektorlari fazosida, k-fazoda) birgalikda siljishga intiladi. Ammo energiyasi past valent zonalarda barcha mavjud holatlar allaqachon band bo‘lgani uchun Pauli prinsipi bunday siljishni taqiqlaydi. Shu yaqinlashuvda dielektriklar tashqi maydon ta’sirida o‘z holatini o‘zgartirmaydi va ularning holati elektr toki oqmaydigan muvozanat holatidan farq qilmaydi. Shuni ta’kidlash kerakki, juda kuchli maydon qo‘llanganda izolyatorlardagi elektronlar ham qo‘shni zonalardagi holatlarga o‘tishi mumkin. Bu elektr teshilishiga yoki taqiqlangan zonasi keng yarimo‘tkazgichlarga xos xatti-harakatga olib keladi. Agar zonadagi holatlarning bir qismi bo‘sh bo‘lsa, undagi elektronlarning butun majmuasi (Fermi sirtini to‘ldiradigan elektronlar) shu sirt bilan birga bo‘sh holatlar tomon siljiydi. Bunday zona o‘tkazuvchanlik zonasi deb ataladi: Fermi sirti siljishi natijasida uning bir tomonidagi ayrim elektronlarning holatlari qarama-qarshi tomonda teskari yo‘nalishda harakatlanuvchi elektronlar bilan kompensatsiyalanmay qoladi. Aynan shu elektronlar ko‘chiradigan zaryad elektr tokini hosil qiladi. Tashqi maydon qanchalik kuchli bo‘lsa, bunday elektronlar soni shunchalik ko‘p bo‘lishi tushunarli. Bundan tashqari, bozonlar uchun Pauli prinsipi amal qilmaydi; ularning Fermi sirti nuqta hisoblanadi. Shuning uchun kristalldagi barcha bozonlar bir vaqtda tezlashib, zaryadini tashiy boshlaydi; elektronlar singari jarayon Fermi sirti yaqinidagi yupqa qatlamdan boshlanmaydi. Aynan shu holat o‘ta o‘tkazuvchanlik hodisasi bilan bog‘liq (bu holda bozon Kuper jufti — zaryadi 2e bo‘lgan ikki elektron juftligidir).

Kvaziklassik nuqtayi nazardan o‘tkazuvchanlik elektronlari erkin elektronlar bilan ko‘p umumiy xususiyatlarga ega. Sababi, erkin elektronlar singari, ularning ham k-fazodagi atrofida bo‘sh holatlar mavjud. Biroq kristall panjara bilan o‘zaro ta’sirlashuvi tufayli ular erkin elektronlarnikidan farq qiluvchi dispersiya qonuniga ega bo‘ladi. Spinning o‘tkazuvchanlik elektronidagi qiymati ham har doim 1/2 ga teng bo‘lavermaydi, biroq u doimo yarim butun qiymatga ega; demak, o‘tkazuvchanlik elektronlari fermionlardir.

Yarimo‘tkazgichda o‘tkazuvchanlik elektronlari uyg‘ongan holatlarni ifodalaydi. Xususiy yarimo‘tkazgichda ular kovaklar bilan juft holda yuzaga keladi. Shu ma’noda xususiy yarimo‘tkazgichda har doim ikkita o‘tkazuvchanlik zonasi mavjud: birida bo‘sh holatlar ko‘p bo‘lib, zaryad elektronlar orqali tashiladi; ikkinchisida esa band holatlar ko‘p va kovaklar orqali o‘tkazuvchanlik haqida gapirish qulayroq. n-turdagi yarimo‘tkazgichlarda (yoki p-turdagi yarimo‘tkazgichlarda) elektronlar o‘tkazuvchanlik zonasiga aralashmalarda lokallashgan holatlardan o‘tadi (yoki aksincha, aralashmalardagi band bo‘lmagan holatlarga o‘tib, kovaklar qoldiradi). Bunday holda o‘tkazuvchanlik zonasi bitta bo‘ladi, chunki aralashmalar tartibsiz joylashgani sababli ulardagi holatlar alohida zona hosil qilmaydi. Aralashma holatlari orasida elektronlarning «sakrashlari» orqali yuz beradigan diffuzion o‘tkazuvchanlik esa odatda kichik bo‘ladi.

O‘tkazuvchanlik elektronining muhim xususiyatlari uning samarali massasi, harakatchanligi, diffuziya koeffitsiyenti.

O‘tkazuvchanlik elektronlari zaryad tashuvchilarning o‘tkazgichlardagi va yarimo‘tkazgichlardagi turlaridan biri bo‘lib, ularning elektr o‘tkazuvchanligiga yoki issiqlik o‘tkazuvchanligiga katta hissa qo‘shadi. Yuqorida ta’kidlanganidek, qizdirilganda faqat o‘tkazuvchanlik elektronlari o‘z energiyasini o‘zgartira oladi, chunki faqat ularning yaqinida egallanmagan, o‘tish mumkin bo‘lgan holatlar mavjud.

Adabiyotlar

  • Ashkroft N., Mermin N. Qattiq jism fizikasi. M.: Mir, 1979.
  • Kaganov M. I., Edelman V. S. O‘tkazuvchanlik elektronlari. — Nauka, 1985. — 415 bet.

Havolalar

  1. ↑ И. М. Лифшиц, М. Я. Азбель, М. И. Каганов. Электронная теория металлов. М.: Наука, 1971. — 416 с.
  2. ↑ Абрикосов А. А. Основы теории металлов: Учебное руководство. — М.: Наука, 1987. — 520 с.
  3. ↑ Э. M. Эпштейн. Электроны проводимости. Энциклопедия физики и техники. Дата обращения: 23 апреля 2022. Архивировано 18 апреля 2021 года.