Geterozigot — gomolog xromosomalarda ma’lum genning nusxalari turli allellar bilan ifodalangan diploid yoki poliploid yadro, hujayra yoki ko‘p hujayrali organizm. Ma’lum organizm geterozigota (yoki “gen X bo‘yicha geterozigota”) deyilganda, bu har bir gomologik xromosomadagi gen nusxalari (yoki aynan shu gen) bir-biridan qisman farqlanishi nazarda tutiladi.
Geterozigota individlarda ko‘pincha har bir allel asosida turli oqsil variantlari (yoki transport RNK (tRNK) va ribosomal RNK (rRNK) kabi mahsulotlar) sintezlanadi va organizmda bu variantlarning aralashmasi paydo bo‘ladi. Agar tashqi ko‘rinishda (fenotipda) faqat bittasining ta’siri namoyon bo‘lsa, u allel dominant, ko‘zga tashlanmaydigan allel esa retsessiv deb ataladi. An’anaga ko‘ra chatishtirish sxemalarida dominant allel katta harf bilan, retsessiv allel kichik harf bilan belgilanadi (masalan, A va a); ba’zan boshqa belgilashlar ham qo‘llanadi, masalan, genning qisqartma nomi va “+ / −” ishoralari. Geterozigota organizmlar aA yoki Aa ko‘rinishida yoziladi.
Gomozigota va geterozigota
To‘liq dominantlikda (Mendelning klassik no‘xat tajribalaridagi urug‘ shakli irsiylanishida bo‘lgani kabi) geterozigota individ dominant gomozigotaga o‘xshab ko‘rinadi. Masalan, silliq urug‘li gomozigota o‘simlik (AA)ni buruq (murtishiq) urug‘li gomozigota o‘simlik (aa) bilan chatishtirganda, geterozigota avlod (Aa) urug‘lari silliq bo‘ladi.
To‘liq bo‘lmagan dominantlikda oraliq variant kuzatiladi (ko‘plab o‘simliklarda gultoj rangining irsiylanishida bo‘lgani kabi). Masalan, qizil gvozdika (Dianthus)ning gomozigota (RR) navini oq gvozdikaning gomozigota (rr) navi bilan chatishtirilsa, geterozigota avlod (Rr) pushti gultojli bo‘ladi.
Agar tashqi ko‘rinishda ikkala allel ta’siri yonma-yon namoyon bo‘lsa (masalan, odamdagi qon guruhlarining irsiylanishida), bu holat ko-dominantlik deb ataladi.
Dominantlik va retsessivlik tushunchalari klassik genetika doirasida shakllangan bo‘lib, ularni molekulyar genetika nuqtai nazaridan izohlashda ba’zan terminologik va konseptual qiyinchiliklar yuzaga keladi.
