| Polifiletik guruhga mansub o‘simliklar | |
|---|---|
| Ingliz shudringguli (Drosera anglica) uchta ko‘k ninachani tutib olgan (Enallagma cyathigerum) | |
| Nomi | |
| Yirtqich o‘simliklar | |
| Nomning maqomi | |
| aniqlanmagan | |
| Yuqori takson | |
| Olam O‘simliklar (Plantae) | |
| Vakillari | |
|
Qarang: Go‘shtxo‘r o‘simliklar ro‘yxati
|
|

Hasharotxo‘r o‘simliklar (shuningdek, yirtqich o‘simliklar va go‘shtxo‘r o‘simliklaratamalari ham ishlatiladi) — qariyb 600 ta turni o‘z ichiga olgan 19 ta oilagamansub o‘simliklarning umumiy nomidir. Ular mayda hayvonlarni, asosan, hasharotlarnitutish va hazm qilishga moslashgan. Shu tariqa ular o‘z avtotrof oziqlanishini (fotosintez) yana bir turdagi geterotrof oziqlanish bilan to‘ldiradi. Natijada hasharotxo‘r o‘simliklar tuproqdagi noorganik azotga— o‘z oqsillarini sintez qilish uchun zarur bo‘lgan moddaga — kamroq bog‘liq bo‘ladi.
Hasharotxo‘r o‘simliklar asosan ko‘p yillik o‘tsimon o‘simliklar bo‘lib, dunyoning barcha qismlarida uchraydi. MDH hududida to‘rtta turkumgamansub 18 tur ikkita oilada uchraydi: Shudringguldoshlar va Pufakchaguldoshlar.
Haqiqiy hasharotxo‘r o‘simliklar evolyutsiyalashgan bo‘lib, ular beshta turli guruhdagi gulli o‘simliklarda bir-biridan mustaqil ravishda paydo bo‘lgan, deb hisoblanadi.
Tarixiy ma’lumotlar va o‘rganilishi
Hasharotxo‘r o‘simliklar XVIII asrda ma’lum bo‘la boshlagan. Eng dastlabki aniq botanika tavsifini Venera pashshatutqichi (Dionaea muscipula) haqida ingliz tabiatshunosi Jon Ellis Karl Linneyga 1769-yilda yozgan maktubida bergan. U maktubda ilk marta tutilgan hasharotlar o‘simlik uchun oziqa bo‘lishi mumkinligini taxmin qilgan.
1782-yilda nemis shifokori Albrext Vilgelm Rot shudringgul barglarining hasharotlarni tutish paytidagi o‘ziga xos harakatlarini tasvirlab, Ellisning bu o‘simliklar umurtqasizlar bilan oziqlanadi, degan farazini rivojlantirdi.

1791-yilda Uilyam Bartram o‘zining Shimoliy Amerika shtatlariga sayohatlari haqidagi kitobida Sarraceniaturkumiga mansub, hasharotlarni tutadigan ko‘zachasimon bargli o‘simliklarni tasvirlagan. U birinchi marta «go‘shtxo‘r o‘simliklar» atamasini qo‘llagan.
XIX asr boshida ushbu guruhga mansub bir qancha yangi turkum va turlar tavsiflandi. Jumladan, Piter Villem Kortals 1835-yilda hasharotxo‘rlik hodisasini quyidagi turkumga mansub o‘simliklarda tavsiflagan — nepentes (Nepenthes).
Ko‘p o‘tmay, bunday o‘simliklarning xususiyatlarini chuqur o‘rgangan ilmiy ishlar paydo bo‘ldi. 1861-yilda Oje de Lyassyu teginishga sezgirlikni va barglarning harakatlarini tasvirladi. Bu o‘simliklar aldrovanda (Aldrovanda)turkumiga mansub edi. 1868-yilda amerikalik olim Uilyam Kenbi[isp.] birinchi marta bezlar tomonidan Venera pashshatutqichi barglarida ajratiladigan shiraning hazm qilish xususiyatini qayd etdi.
Hasharotxo‘r o‘simliklarni o‘rganishdagi keyingi bosqich Charlz Darvinning1860-yilda shudringgullarni kuzatishidan boshlandi. O‘sha paytda Darvin bir qator laboratoriya tajribalarini o‘tkazib, keyinchalik ularni keng ko‘lamli tadqiqotga aylantirdi. U o‘simliklarning «ta’bini» o‘rganib, ular uchun «menyu» tuzdi. Darvinni ayniqsa o‘simliklarning oziqni hazm qilish qobiliyati, tutib olish harakatlari va teginishga o‘ta sezgirligi — ya’ni hayvonlarnikiga o‘xshash xususiyatlari qiziqtirdi. Keyinchalik bu tajribalar ko‘plab noyob kuzatishlar hamda dadil, ammo asosli xulosalarni jamlagan jiddiy ilmiy ishga aylandi.
Ushbu ish Darvinni shu qadar o‘ziga rom etdiki, u Layellga yozgan maktubida shunday degan:
Hozirgi vaqtda Drosera meni dunyodagi barcha turlarning kelib chiqishidan ham ko‘proq qiziqtirmoqda.
Darvin uzoq vaqt tadqiqot natijalarini e’lon qilishga jur’at etmadi. Faqat 15 yil o‘tgach, boshqa tadqiqotchilar natijalar bilan to‘ldirgach, u «Insectivorous Plants» («Hasharotxo‘r o‘simliklar») kitobini nashr qildi (1875). «Hasharotxo‘r o‘simliklar» kitobining o‘g‘li yozgan ko‘plab qo‘shimchalar bilan boyitilgan ikkinchi nashri Darvin vafotidan so‘ng, 1888-yilda chop etildi.
Charlz Darvinning ishi hasharotxo‘r o‘simliklar tadqiqotida burilish nuqtasi bo‘ldi. Bu haqda K. Gyobel yozganidek (1893),
«…zamonaviy davrda botanikaning deyarli hech bir bo‘limi hasharotxo‘r deb ataladigan o‘simliklar singari keng jamoatchilik e’tiborini tortmagan bo‘lsa kerak. Bunga ayniqsa Darvinning katta tadqiqoti sabab bo‘lib, u ko‘plab boshqa ishlarning yaratilishiga turtki bergan».
Biroq bu tadqiqot zamondosh olimlar tomonidan darhol tan olinmay, qattiq tanqid qilindi. Bunga ko‘pincha ularning Darvinning yangi evolyutsiya nazariyasibilan prinsipial kelishmovchiligi sabab bo‘lgan. Peterburg botanika bog‘i direktori E. Regel (1879) Darvinning tabiatda hasharotxo‘r o‘simliklar mavjudligi haqidagi ta’kidi quyidagi nazariyalardan biri, degan fikrni bildirgan:
«Agar bu fikr mashhur Darvindan chiqmaganida, har qanday sog‘lom fikrli botanik va tabiatshunos uning ustidan kulgan bo‘lardi. Umid qilamizki, nemis tadqiqotchilarimizning sovuqqon aqli (der kuhle Verstand) va puxta kuzatishlari tez orada bu nazariyani ham xuddi hayotning o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi haqidagi nazariyalar, partenogenez, avlodlar almashinuvi va shu kabilar singari ilmiy keraksiz narsalar qutisiga tashlaydi; bir vaqtlar bu nazariyalarga ergashganlarning o‘zi ham o‘sha qutini qayta ochishni istamaydi».
Shunga qaramay, Darvinning fundamental ishi hozirga qadar hasharotxo‘r o‘simliklarni o‘rganishga qo‘shilgan eng katta hissalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Evolyutsiya

Hasharotxo‘r o‘simliklar evolyutsiyasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ularning qazilma qoldiqlari kamligi tufayli juda cheklangan. Toshqotgan qoldiqlar, asosan, urug‘lar yoki gulchangshaklida uchraydi va juda kam topilgan. Hasharotxo‘r o‘simliklarning aksariyati o‘tsimon o‘simliklarbo‘lgani uchun ularda po‘stloq yoki yog‘ochlikkabi zich tuzilmalar yo‘q; ularning tutqich tuzilmalari ham qazilma holatda saqlanib qolmagan bo‘lishi mumkin.
Botanik tavsif
Hasharotxo‘r o‘simliklar asosan ko‘p yillik o‘tsimon o‘simliklardir, lekin ular orasida yarim butalar va kichik butalar ham uchraydi.
Ma’lum bo‘lgan eng yirik hasharotxo‘r o‘simlik — ulkan biblis (Byblis gigantea) — bo‘yi yarim metrgacha yetadigan kichik buta, Biblisdoshlaroilasiga mansub bo‘lib, Avstraliyadao‘sadi. Uning tuzog‘iga nafaqat hasharotlar, balki shilliqqurtlar, hatto qurbaqalar va kaltakesaklar ham tushadi. Nepenteslar — tropik chirmashuvchi o‘simliklar bo‘lib, yog‘ochlashgan poyasining uzunligi 4 m gacha yetadi (qanotli nepentes). Ayrim nepentes turlari nektari bilan kichik sutemizuvchilarni jalb qilib, ularning najasidan o‘g‘it sifatida foydalanadi.
Ular asosan botqoqlashgan o‘tloqlar va botqoqliklarda, shuningdek, chuchuk suv havzalarida yashaydi. Rosolist (Drosophyllum), yarim buta bo‘lib, bo‘yi 30 sm gacha yetadi; u Shimoliy Afrikaning va Pireney yarimoroliningquruq qumlarida o‘sadi. Mahalliy dehqonlar qadimdan bu o‘simlikni uy ichiga osib, pashshaga qarshi yopishqoq qog‘oz o‘rnida ishlatadilar.
O‘simliklar hayvonlardan qo‘shimcha fosfor, kaliy va boshqa elementlarmanbai sifatida foydalanadi. Ular hasharotlarni shakli o‘zgargan barglar — tutqich organlar yordamida tutadi. Hasharotlarni rang, hid yoki shirin ajratmalar bilan jalb qiladi. Barg yuzasida ovqat hazm qiluvchi bezlarbo‘lib, ular hazm qilish fermentlari: pepsin va organik kislotalarni (chumoli kislotasi, benzoy kislotasi va boshqalarni) ajratadi. Ular tutilgan o‘ljani hazm qilib, hayvon oqsillariniparchalaydi. Bunday hujayradan tashqari hazm qilish natijasida hosil bo‘lgan mahsulotlar, asosan, aminokislotalarso‘rilib, o‘zlashtiriladi.
Ildiz tizimi quruqlikda o‘sadigan hasharotxo‘r o‘simliklarda sust rivojlangan, suvda yashaydiganlarida odatda reduksiyaga uchraganbo‘ladi. Shunga qaramay, bunday o‘simliklarning barchasi tuproqdan yoki suvdan so‘riladigan moddalar hisobiga yashay oladi. Hayvonlardan qo‘shimcha oziqlanish o‘simliklar rivojlanishini tezlashtirib, ularning gullashiga va meva berishiga yordam beradi.
Tarqalishi
Hasharotxo‘r o‘simliklar kosmopolitlardir — ular barcha ekotizimlarda, ya’ni gulli o‘simliklaro‘sa oladigan joylarda: Arktikadan tortib tropiklargacha va dengiz sathidan tortib tog‘larning alp mintaqasigacha uchraydi. Ular odam yashaydigan barcha qit’alardama’lum bo‘lib, asosan iliq, mo‘tadil va tropik iqlimli hududlarda tarqalgan.
Rossiya va unga qo‘shni mamlakatlarda quyidagi hasharotxo‘r o‘simliklar yovvoyi holda o‘sadi:
- Besh tur — shudringgul (Drosera)turkumiga mansub bo‘lib, torfli (odatda sfagnumli) botqoqlarda o‘sadi: Kyelman shudringguli (Drosera kihlmanii) ,Oraliq shudringgul (Drosera intermedia) ,Yumaloqbargli yoki oddiy shudringgul (Drosera rotundifolia), Ingliz yoki uzunbargli shudringgul (Drosera anglica) va oxirgi ikkitasining duragayi — Teskari tuxumsimon shudringgul (Drosera obovata).
- Pufakchali aldrovanda (Aldrovanda vesiculosa). Bu suv o‘simligi Rossiyaning Yevropa qisminingmarkaziy hududlarida, Kavkazda va Rossiyaning Uzoq Sharqida uchraydi.
- Besh tur — pufakchagul (Utricularia): Janubiy pufakchagul (Utricularia australis), Oraliq pufakchagul (Utricularia intermedia), Yirik ildizli pufakchagul (Utricularia macrorhiza), Kichik pufakchagul (Utricularia minor), Oddiy pufakchagul (Utricularia vulgaris). Ular mamlakatning deyarli hamma joyida ( Uzoq Shimolhududlaridan tashqari) ariqlarda, botqoqlarda, hovuz va ko‘llarning sayoz joylarida uchraydi.
- Olti tur — yog‘barg (Pinguicula):Alp yog‘bargi (Pinguicula alpina), Kuraksimon yog‘barg (Pinguicula spathulata), Tukli yog‘barg (Pinguicula villosa), Oddiy yog‘barg (Pinguicula vulgaris). Ular soy bo‘ylarida, sfagnumli botqoqlarda, ayrimlari esa epifit sifatida mox va daraxtlarda uchraydi.
Tutqichlarning mexanizmlari va turlari
Tutish mexanizmlari

Barcha hasharotxo‘r o‘simliklarni tutish mexanizmiga ko‘ra shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin:
- faol tutuvchilar — hasharotlarni tutishga mo‘ljallangan faol harakatlanuvchi organlari bo‘lgan o‘simliklar (shudringgul, pashshatutqich);
- passiv tutuvchilar;
- barglari yuzasida shilimshiq va yopishqoq ajratmalar hosil qiladigan barglarorqali hasharotlarni tutadigan o‘simliklar (rosolist, yog‘barg);
- ko‘zacha, pufakcha va shu kabi tuzoqlari bo‘lganlar (pufakchagul, nepentes, genliseya, sarratseniya, sefalot).
Tutqichlarning turlari
O‘simliklar o‘ljani tutish uchun beshta asosiy turdagi tuzoqdan foydalanadi:
- ko‘zachasimon tutqich barglar;
- qopqon kabi yopiladigan barglar;
- yopishqoq tuzoqlar;
- so‘rib oluvchi tuzoqlar;
- qisqichbaqa changaliga o‘xshash tuzoq.
Tuzoq turi o‘simlikning muayyan oilaga mansubligiga bog‘liq emas.
Yirtqichlik xususiyatining yo‘qolishi

Ko‘plab o‘simlik turlarini protohasharotxo‘r yoki parahasharotxo‘r deb tasniflash mumkin. Protohasharotxo‘r o‘simliklar yuzasiga yopishgan hasharotlardan o‘ziga kerakli oziq moddalarni ajrata oladi. Ammo ular haqiqiy hasharotxo‘r o‘simliklardan farqli ravishda maxsus tutqich moslamalarga, hasharotlarni jalb etuvchi hidga va ajratuvchi bezlarga ega emas. Protohasharotxo‘rlik bezli tuklari bo‘lgan o‘simliklarda (sariq ibitsella, ayrim beshbarg, yorongul) va yopishqoq poyali o‘simliklarda (smolka) keng tarqalgan. Parahasharotxo‘r o‘simliklar mayda hayvonlarni tutish va hazm qilish qobiliyatini qisman yo‘qotib, evolyutsiya davomida boshqa oziq manbalaridan foydalanishga moslashgan. Shunday o‘simliklardan biri — ko‘zachasimon nepentes (Nepenthes ampullaria), o‘lja sifatida tutib hazm qiladigan bo‘g‘imoyoqlilardan tashqari, ko‘zachasiga tushgan boshqa o‘simliklarning barglaridan ham oziq moddalar oladi. Yana bir misol — Lou nepentesi (Nepenthes lowii). Dastlabki tadqiqotlar bu tur o‘z nektari bilan oziqlanadigan qushlarningaxlatini «tutish»ga moslashgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu qushlar uning nektari va shirin ajratmalari bilan oziqlanadi. Attenboro nepentesi (Nepenthes attenboroughii), Filippindao‘sadi va ko‘zachasi qopqog‘ida shirin nektar hosil qiladi. Bu nektarni mayda hayvonlar — tupayalarxush ko‘radi. Ular ko‘zachalardan hojatxona sifatida foydalanadi. O‘simlik hayvon najasidan azot va fosfor oladi hamda yangi nektar ishlab chiqarib, aylanishni yakunlaydi.
Binafsharang pufakchagul (Utricularia purpurea) o‘lja tutish qobiliyatini qisman yo‘qotgan. Shu bilan birga, u o‘zaro manfaatli (mutualistik) munosabatlaro‘rnatib, o‘z pufakchalarini suvo‘tlar va zooplankton yashashi uchun taqdim etadi.
Yetishtirish

Turli go‘shtxo‘r o‘simliklar yorug‘lik, havo va tuproq namligiga nisbatan turlicha talablar qo‘ysa-da, ularni bir qancha umumiy xususiyatlar birlashtiradi.
Sug‘orish
Ko‘pchilik go‘shtxo‘r o‘simliklar uchun yomg‘ir suvi yoki minerallardan maxsus tozalangan, biroz kislotali, deyarli neytral muhitga ega (pH taxminan 6,5) suv talab etiladi.
Oddiy vodoprovod yoki ichimlik suvida mineral tuzlar (xususan, kalsiytuzlari) bo‘lib, ular to‘qimalarda tez to‘planib, o‘simlikni nobud qilishi mumkin. Bunga sabab — ko‘pchilik go‘shtxo‘r o‘simliklar kislotali tuproqlardao‘sadi; bu tuproqlar oziq moddalarga kambag‘al bo‘lgani uchun o‘simliklar ortiqcha kalsiy va ko‘p miqdordagi oziq moddalargajuda sezgir. Bu o‘simliklarning aksariyati botqoqli hududlardao‘sishi sababli deyarli barchasi namsevar va qurg‘oqchilikka chidamsiz. Biroq istisnolar bor: masalan, tuganakli shudringgullar uchun quruq (yozgi) tinim davri zarur; shuningdek, Luzitaniya rosolisti (Drosophyllum lusitanicum), qurg‘oqchil sharoitda o‘sadi.
«Oziqlantirish»
Ochiq havoda o‘stirilgan o‘simliklar o‘zlari yetarlicha hasharot tuta oladi. Ularning ozuqasini to‘ldirish uchun hasharotlarni qo‘lda berish mumkin. Biroq go‘shtxo‘r o‘simliklar odatda ko‘p miqdordagi oziqni hazm qila olmaydi: tuzoq ichida chirigan oziq o‘simlikning nobud bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ba’zi chumoli va o‘rgimchak turlari kabi mayda yirtqich hayvonlar hazm shirasi ichiga kirib, o‘simlik tutgan o‘ljani yeydi va shu tariqa uning hazm qilish jarayoniga yordam beradi.
Hasharot tutmaydigan go‘shtxo‘r o‘simlik kamdan kam hollarda nobud bo‘ladi, ammo uning o‘sishi sekinlashishi mumkin. Umuman, bunday o‘simliklarni o‘z holiga qo‘ygan ma’qul. Vodoprovod suvi bilan sug‘orishdan keyin Venera pashshatutqichi nobud bo‘lishining eng ko‘p uchraydigan sababi — tuzoqlarni yaqindan ko‘rish uchun qo‘zg‘atish va ularni pishloq yoki boshqa mahsulotlar bilan «oziqlantirish»dir.
Yoritilish
Ko‘pchilik go‘shtxo‘r o‘simliklar kuchli yorug‘likka muhtoj. Bunday sharoitda ular, odatda, chiroyliroq ko‘rinadi, chunki yorug‘lik qizil va binafsharang pigmentlar — antotsianlar. Nepenthes va Pinguicula kuchli ultrabinafsha nurlanishsharoitida yaxshiroq o‘sadi, ammo boshqa ko‘pchilik turlar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri yetarli.
Namlik
Yirtqich o‘simliklar asosan botqoqlarda o‘sgani sababli havoning yuqori namligini talab qiladi. Kichik miqyosda bunga gultuvakni doimo nam saqlanadigan shag‘al to‘ldirilgan keng taglikka qo‘yish orqali erishish mumkin. Kichik nepentes turlari katta terrariumlarda yaxshi o‘sadi.
Harorat
Ko‘plab go‘shtxo‘r o‘simliklar mo‘tadil iqlimli sovuq hududlardan kelib chiqqan va ularni yil bo‘yi ochiq havoda o‘stirish mumkin. Ko‘pchilik Sarracenia turlari muzlash nuqtasidan past haroratga chiday oladi, garchi aksariyat turlarning vatani AQSh janubi-sharqi bo‘lsa ham. Drosera va Pinguicula turlari ham past haroratga chidaydi. Nepenthes tropik o‘simliklar hisoblanadi va gullashi uchun +20 dan +30 °C gacha harorat kerak.

Sarratseniyaning ko‘plab sun’iy duragaylari juda talabchan emas; xususan, tuproqdagi oziq moddalar miqdoriga uncha sezgir emas. Ularning aksariyati sfagnum torfi ( Sphagnum ) va qumning 3:1 nisbatdagi aralashmasini ma’qul ko‘radi. Torf o‘rniga kokos qirindisidan foydalanish ham mumkin: u maqbul va ekologik jihatdan afzal. Nepenteslar orxideya kompostida yoki sof sfagnum moxida o‘sadi.
Zararkunandalar
Go‘shtxo‘r o‘simliklar shira va unli qurt kabi parazitlar bilan zararlanishga sezgir. Ko‘pincha zararkunandalarni qo‘lda olib tashlash mumkin, ammo ommaviy zararlanish holatida insektitsidlarni qo‘llash talab etiladi. Izopropil spirti ayniqsa unli qurtlar bilan zararlanishda mahalliy qo‘llash uchun samarali insektitsid hisoblanadi. O‘simlikning o‘ziga zarar yetkazmaydigan yana bir tizimli insektitsid — diazinon. Shuningdek, malation va Acephate (Orthene) preparatlarini ham qayd etish mumkin.
Hasharotlar o‘simlikka katta zarar yetkazishi mumkin, biroq yetishtirishda eng avvalo kulrang mog‘or (Botrytis cinerea) paydo bo‘lishidan ehtiyot bo‘lish kerak. U ko‘pincha nam va iliq sharoitda, ayniqsa qishda rivojlanadi. Mog‘orga qarshi kurashish uchun qishda o‘simlikni salqin va shamollatiladigan joyda saqlash, qurigan va to‘kilgan barglarni muntazam olib tashlash zarur. Oxirgi chora sifatida fungitsidlar qo‘llanadi.
Endi gul yetishtirishni boshlayotganlarga mo‘tadil-salqin iqlimdan kelib chiqqan turlarni tavsiya qilish mumkin. Issiqxonada (qishda kamida 5 °C, yozda ko‘pi bilan +25 °C) ular yozda yomg‘ir yoki kislotalashtirilgan suv solingan keng idishlarda, qishda esa nam havoda yaxshi o‘sadi.
- Drosera capensis, Kap shudringguli: ingichka bargli, pushti gulli, juda talabchan emas.
- Drosera binata, ingichka bargli shudringgul: katta Y shaklidagi barglari bor.
- Sarracenia flava (sariq pashshatutqich): ichi bo‘sh, ichki yuzasi naqshli barglar; bahorda sariq gullar.
- Yirik gulli yog‘barg (Pinguicula grandiflora), oddiy yog‘barg (Pinguicula vulgaris): bahorda binafsharang gullaydi, qishni kurtak (Hibernaculum) holida o‘tkazadi. Chidamli.
- Pinguicula moranensis (Moran yog‘bargi, Meksika yog‘bargi): pushti gullaydi, go‘shtxo‘r emas, qishni yaxshi o‘tkazadi.
Venera pashshatutqichi ham bu sharoitda yashay oladi, ammo amalda uni o‘stirish ancha qiyin: yaxshi parvarishlansa va havo aylanishi yetarli bo‘lsa ham, qishda ko‘pincha kulrang mog‘or bilan zararlanadi.
Ayrim pasttekislik nepenteslari (Nepenthes) nisbatan barqaror iliq va nam sharoitda juda tez o‘sadi.
Adabiyotlar
- Hasharotxo‘r o‘simliklar / S. S. Morshixina // Morshin — Nikish. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild. 17).
- Beketov A. N. Hasharotxo‘r yoki go‘shtxo‘r o‘simliklar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
Havolalar
- Mixail Rugal — Borneo orolining yirtqich o‘simliklari
- Hasharotxo‘r o‘simliklar // Kollyer ensiklopediyasi — Ochiq jamiyat. — 2000. Kollyer ensiklopediyasida (Murojaat qilingan sana: 15 oktabr 2009)
- Yirtqich o‘simliklar haqidagi ommabop maqola
- International Carnivorous Plant Society bosh sahifasi
Yirtqich o‘simliklar / Hasharot yeyuvchi o‘simliklar haqidagi g‘aroyib taymlaps