
Faradeyning elektroliz qonunlari — elektrokimyoviy tadqiqotlarga asoslangan miqdoriy bog‘lanishlar bo‘lib, ularni Maykl Faradey 1836-yilda e’lon qilgan.
Tarixi va ahamiyati
Faradey elektr hodisalarining turli ko‘rinishlari orasidagi miqdoriy bog‘lanishlarni aniqlash maqsadida elektroliz bo‘yicha tajribaviy tadqiqotlarni boshladi va 1833-1834-yillarda uning qonunlarini kashf etdi (shu sohada hozirgacha qo‘llaniladigan atamalarni ham fanga kiritdi). Bu qonunlar modda va elektrning diskret tuzilishga ega ekanini tasdiqlovchi muhim dalil bo‘ldi. Bundan tashqari, ushbu qonunlarning kashf etilishi elektrokimyo va texnika uchun katta amaliy ahamiyat kasb etdi.
Fizik mazmuni
Faradey kashfiyoti shakllanishiga tarixan hissa qo‘shgan zamonaviy ilmiy qarashlarga ko‘ra, elektroliz qonunlarining mohiyati quyidagicha: modda atom yoki molekulalardan tashkil topgan; muayyan kimyoviy moddaning atomlari yoki molekulalari bir xil bo‘lib, shuning uchun bir xil massaga ega. Bu qoida elektrolitlarda elektr tokini tashuvchi va elektroliz vaqtida elektrodlarda zaryadsizlanadigan (oksidlanadigan yoki qaytariladigan) ionlarga ham taalluqlidir. Bir xil turdagi ionlarning nafaqat massasi, balki zaryadi ham bir xil bo‘ladi. Bu zaryad diskret bo‘lib, doimo elektron zaryadiga karrali bo‘ladi (biroq turli ionlarda uning ishorasi har xil bo‘lishi mumkin).
Shunday qilib, elektrod orqali muayyan miqdordagi elektr zaryadi o‘tganda, bu aniq miqdordagi elektronlar o‘tganini va shu elektrodda muayyan turdagi ionlarning aniq miqdori zaryadsizlanganini bildiradi (bu miqdor o‘tgan elektronlar sonini shu turdagi ion zaryadining elementar zaryad birliklaridagi qiymatiga bo‘lish orqali topiladi). Demak, shu turdagi atomlar, molekulalar yoki ionlarning massasi hamda elementar zaryad (elektron zaryadi) qiymati ma’lum bo‘lsa, elektrod orqali o‘tgan elektr zaryadi miqdori bilan unda ajralib chiqqan modda massasi orasidagi to‘g‘ri proporsional bog‘lanish bevosita aniqlanadi.
Qisqacha aytganda, Faradey qonunlarining zamonaviy fizik mazmuni elektr zaryadining saqlanish qonuni, zaryadning diskretligi («kvantlanishi») hamda bir turdagi zarrachalarning fizik jihatdan bir xilligi (jumladan, massalarining doimo bir xil bo‘lishi) bilan izohlanadi. Turli izotoplarning mavjudligi hisobga olinsa, bu fikr to‘la qat’iy emas: u har bir izotop uchun alohida (yoki faqat bitta izotopga ega elementlar uchun) qat’iy to‘g‘ri bo‘ladi. «Izotoplarning tabiiy aralashmasi» uchun esa u faqat o‘rtacha hisobda to‘g‘ri bo‘lib, ko‘proq geologik faktni ifodalaydi. Ayrim hollarda izotop tarkibi qandaydir sabablarga ko‘ra «odatiy» tarkibdan farq qilsa, atom massalari ham odatiy o‘rtacha (standart) qiymatlardan og‘ishi mumkin; qarang: Atom massasi. Albatta, xuddi shu holat molekulyar massalarga ham tegishli. Biroq eng yengil elementlardan tashqari, izotop tarkibi o‘zgarganda (umri yetarlicha uzoq bo‘lgan izotoplar doirasida) atom massasidagi nisbiy o‘zgarishlar uncha katta bo‘lmaydi.
Kimyoviy nuqtayi nazardan, elektrolizni elektrodlar yaqinida kechadigan, ishtirokchilaridan biri elektron (yoki elektronlar) bo‘lgan reaksiyalar sifatida qarash mumkin. Elektronning massasi atomlarnikiga nisbatan nihoyatda kichik (amalda nolga yaqin), ammo reaksiyalarda u boshqa ishtirokchilar — atomlar, molekulalar va ionlar singari deyarli bir xil tarzda qatnashadi. Bunda bir elektrod orqali reaksiyalar kechadigan bir sohaga kelgan elektronlar soni va ikkinchi elektrod orqali boshqa reaksiyalar sohasidan chiqib ketgan elektronlar sonini elektr o‘lchov asboblari yordamida miqdoriy aniqlash mumkin (elektron zaryadi ma’lum bo‘lsa). Kimyoviy nuqtayi nazardan Faradey qonunlarining asosiy mazmuni (yoki istalsa, ularni keltirib chiqarish usuli) ana shundan iborat.
Qonunlarning ta’rifi
Darsliklar va ilmiy adabiyotlarda Faradeyning elektroliz qonunlari turlicha ifodalanadi. Masalan, ularni quyidagicha ta’riflash mumkin:
- Faradeyning birinchi elektroliz qonuni: shu elektrodda kechadigan elektroliz jarayonida cho‘kkan moddaning massasi shu elektrodga uzatilgan elektr zaryadi miqdoriga to‘g‘ri proporsionaldir. Elektr miqdori deganda elektrod sirtidan o‘tgan umumiy elektr zaryadi tushuniladi. Bu qonun quyidagi formula bilan ifodalanadi: , bunda — elektrokimyoviy ekvivalent.
- Faradeyning ikkinchi elektroliz qonuni: elektr zaryadining berilgan miqdorida elektrodda ajralib chiqqan kimyoviy element yoki moddaning massasi element yoki moddaning ekvivalent massasiga to‘g‘ri proporsionaldir. Kimyoda umuman olganda moddaning Ekvivalent massasi deb uning molyar massasi shu modda qatnashadigan kimyoviy reaksiyaga bog‘liq butun songa bo‘lingan qiymatiga aytiladi. Bu holatda esa ekvivalent — ion zaryadsizlanganda hosil bo‘ladigan moddaning molyar massasini o‘sha moddaning molekulasi yoki atomini hosil qiluvchi ionlar zaryadlari yig‘indisiga (elementar zaryad birliklarida) bo‘lish natijasidir. Elektrodda atomlardan iborat oddiy modda ajralib chiqsa, uning ekvivalenti atom massasini ion zaryadiga bo‘lish orqali topiladi (yana qarang: Elektrokimyoviy ekvivalent).
Matematik ifodasi
Faradey qonunlarini quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:
bunda:
- — elektrodda cho‘kkan moddaning massasi,
- — modda orqali o‘tgan umumiy elektr zaryadi,
- Kl ·mol−1 — Faradey doimiysi,
- — ionning molyar massasi (masalan, mis ionining molyar massasi = 63,5 g/mol),
- — modda ionlarining valentlik soni (bitta ionga to‘g‘ri keladigan ortiqcha yoki yetishmaydigan elektronlar soni).
E’tibor bering, — bu cho‘kkan moddaning ekvivalent massasi hisoblanadi.
Faradeyning birinchi qonunida va o‘zgarmas kattaliklardir, shuning uchun ortgani sayin ortadigan kattalik esa — .
Faradeyning ikkinchi qonunida va o‘zgarmas kattaliklardir, shuning uchun (ekvivalent massa) ortgani sayin ortadigan kattalik esa — .
Eng oddiy holatda o‘zgarmas tok qo‘llaniladi va elektroliz davomida tizim orqali o‘tgan umumiy elektr zaryadi quyidagiga teng bo‘ladi: . Bundan modda massasi uchun quyidagi ifoda kelib chiqadi:
- , bunda hisoblashlar SI birliklar tizimida bajarilsa, tok kuchining o‘lchov birligi amper, zaryadning o‘lchov birligi esa — kulon (ya’ni amper-sekund) bo‘ladi. Amaliy maqsadlarda zaryadning boshqa birliklaridan, masalan, amper-soatdan (3600 Kl ga teng) ham foydalanish mumkin. Biroq bunday holda tegishli ko‘paytiruvchini kiritishda ehtiyot bo‘lish lozim (boshqa fizik birliklar tizimlaridan, masalan, SGS tizimidan foydalanganda ham shunday; bunda Faradey doimiysining son qiymati, albatta, boshqacha bo‘ladi).
yoki modda miqdori:
bunda:
- — ajralib chiqqan modda miqdori («mollar soni»): ,
- — o‘zgarmas tok ta’sir etgan vaqt.
Elektr toki vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan murakkabroq holatda umumiy zaryad tok kuchining funksiyasini integrallash orqali hisoblanadi; integrallashning yuqori chegarasi — :
Bu yerda — umumiy elektroliz davomiyligi, — vaqt o‘zgaruvchisi (joriy vaqt), tok vaqtning funksiyasi hisoblanadi. O‘zgaruvchan tok uchun formula kichik vaqt oraliqlari uchun o‘zgarmas tok formulasidan hisoblangan qiymatlar yig‘indisidir (bu tabiiy, chunki juda kichik vaqt ichida tok deyarli o‘zgarishga ulgurmaydi).
- Shuni darhol ta’kidlash kerakki, yuqoridagi ta’rif va undagi kattaliklarning talqini elektrodda bir atomli oddiy modda ajralib chiqadigan holat uchun berilgan (xususan, u eritma yoki suyuqlantirilgan tuz, asos yoxud oksiddan elektroliz paytida qaytarilib, katodda metall cho‘kadigan holatga bevosita va yaxshi mos keladi). Boshqa oddiy moddalar (masalan, kislorod yoki xlor) ajralib chiqishini, hech bo‘lmaganda shartli ravishda (reaksiyaning haqiqiy mexanizmidan qat’i nazar), dastlab atomar modda (atomar kislorod yoki xlor) ajralishi, so‘ng undan ko‘p atomli (ikki atomli) molekula hosil bo‘lishi sifatida tushuntirish mumkin. Ammo bunday holatda ham yakunda hosil bo‘lgan molekulyar modda miqdorini hisoblashda ehtiyot bo‘lish kerak (masalan, molekulyar kislorodning ekvivalenti uning molyar massasini 4 ga, xlorning ekvivalenti esa molyar massasini ikkiga bo‘lgandagi qiymatga teng). Eritma (yoki suyuqlanma) tarkibida ba’zi murakkab (ko‘p atomli) ionlar bo‘lganda elektroliz reaksiyalari yanada murakkablashadi: ajralib chiqqan modda iondan nafaqat zaryadi, balki atom tarkibi bilan ham farq qiladi. Bundan tashqari, moddalar aralashmasi ham ajralib chiqishi mumkin (masalan, sulfatlar suyuqlanmasi elektrolizida). Eritmalar elektrolizida ko‘pincha erituvchi ham reaksiyaga kirishadi va buning natijasida oxirgi mahsulotlarning tarkibi yanada sezilarli o‘zgarishi mumkin. Har qanday holatda ham yakuniy mahsulotning massasi (yoki modda miqdori) bizni qiziqtirsa, formulada aynan shu mahsulotning molekulyar massasi va zaryadsizlanishi natijasida uni hosil qilgan boshlang‘ich ionlarning jami zaryadini ishlatishimiz kerak. Shunga qaramay, ekvivalent va ekvivalent massa tushunchalarini bunday holatlar uchun ham izchil hamda yetarlicha qat’iy aniqlash mumkin. Bir nechta modda ajralib chiqadigan holatni batafsil quyida ko‘rib chiqamiz.
- Faradey qonunlari va ularning matematik ifodasi o‘z mohiyatiga ko‘ra qat’iy va fundamental qonunlardir. Biroq bu ularni amalda qo‘llash har doim oson degani emas. Amaliyotda ular ba’zan go‘yoki aniq ishlamayotgandek ko‘rinishi mumkin. Masalan, katod va anod joylashgan sohalar yetarlicha ajratilmagan bo‘lsa, elektroliz mahsulotlari eritma orqali diffuziya yoki gaz fazasida aralashish natijasida bir-biriga tegishi va muayyan sharoitlarda o‘zaro reaksiyaga kirishishi mumkin. Ba’zan bu reaksiyalarda dastlabki modda qayta hosil bo‘ladi. Bunday paytda reaksiyaning amaliy mahsulot unumi Faradey qonunlari bo‘yicha hisoblangan unumdan kam bo‘ladi. Ammo bu qonunlarning noaniqligini emas, balki elektroliz mahsulotlarining yetarlicha ajratilmaganini va boshqa, jumladan teskari reaksiyalar ham sodir bo‘lishi mumkinligini bildiradi.
- Shu bilan birga, yuqorida aytilganidek, Faradey qonunlarining qat’iy aniqligi faqat sof izotoplar uchun yoki tabiiy izotoplar aralashmasining «o‘rtacha» qiymati uchun ta’minlanadi. Ya’ni izotop tarkibining o‘zgarishi tufayli Faradey qonunlaridan kichik, ko‘rinadigan og‘ishlar kuzatilishi mumkin (ammo rasmiy jihatdan izotop tarkibi nostandart bo‘lsa, shunchaki unga mos ravishda tuzatilgan atom massasini yoki quyida aytilgan molekulyar massani qo‘llash kerak; bundan tashqari, amaliyotda ko‘pincha — lekin har doim ham emas (!) — izotop tarkibi farqlari tufayli atom massasining o‘zgarishi kichik bo‘ladi; umumiy ma’lumot uchun qarang: Atom massasi.
- ). Qat’iy aytganda, ionning atom massasi emas, balki katodda qaytarilgan metallning (yoki anodda oksidlanib, atomar gaz holida ajralgan moddaning) atom massasi haqida gapirish lozim. Ammo bu holatda massalar farqi bor-yo‘g‘i bir yoki bir nechta elektron massasiga teng bo‘lib, atom yoki ion massasiga nisbatan amalda e’tiborga olinmaydigan darajada kichik (taxminan 1/1000 yoki undan kam). To‘g‘ri, elektrodda murakkab (ko‘p atomli) ion zaryadsizlanganda (quyiga qarang), oxirgi mahsulot odatda kimyoviy tarkibi bilan ham farqlanadi, demak, massa farqi sezilarli bo‘ladi. Shu sababli, aynan yakuniy mahsulot massasi bizni qiziqtirsa, hisoblashda o‘sha mahsulotning molekulyar massasidan foydalanish kerak. Beqaror oraliq mahsulotlarning massasini esa kuzatish qiyin va ular to‘planmaydi, ya’ni hech bir aniq vaqtda barchasi real ravishda bir vaqtda mavjud bo‘lmaydi. Bunday massani mohiyatan faqat vaqt davomida o‘tgan ma’lum bir massa oqimi sifatida rasmiy ravishda yig‘ish mumkin. Buning ustiga, reaksiyaning aniq mexanizmi va real oraliq mahsulotlarini o‘rganish ko‘pincha ancha qiyin, hatto ba’zan ular noma’lum bo‘ladi).
Bir nechta modda ajralib chiqadigan holat
Elektroliz jarayonida bitta elektrodda bir yoki bir nechta turli modda ajralib chiqishi mumkin. Ikkinchi holat ba’zan muqarrar bo‘ladi: reaksiya aynan bir elektrodda bir vaqtning o‘zida bir nechta turli mahsulot hosil qilmasdan kecha olmaydi (bu, masalan, kislorodli kislotalar tuzlarining suyuqlanmalarini yoki shu kislotalarning o‘zini elektroliz qilishga xos). Ko‘pincha esa bu hodisa reaksiyaning aniq sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi (jumladan, aralashmalar elektroliz qilinsa, ularning tarkibiga; eritma elektroliz qilinsa, erituvchining turi va miqdoriga). Bundan tashqari, turli moddalar vaqt davomida ketma-ket va har xil nisbatlarda ajralib chiqishi mumkin. Masalan, avval (asosan) faolligi pastroq metall qaytariladi, u eritmada tugagach esa faolligi yuqoriroq metall qaytarila boshlaydi. Faradey qonunlari nuqtayi nazaridan, yakuniy natija bo‘yicha bu holat bir vaqtning o‘zida bir nechta modda ajralib chiqadigan holatdan farq qilmaydi. Faqat moddalarning ajralish tezligi vaqtning turli lahzalarida boshqacha bo‘ladi. Shunga qaramay, quyida keltiriladigan ta’rifga ko‘ra Faradey qonunlari har bir lahzada ham bajariladi.
bu yerda, oson ko‘rish mumkinki, tenglamaning chap tomonida barcha ajralib chiqqan moddalarning ekvivalentlari miqdorlari yig‘indisi turadi; M1, M2 va hokazo — bir vaqtning o‘zida yoki ketma-ket qancha modda ajralib chiqishidan qat’i nazar, ularning barchasining molyar (aniq mahsulotga qarab molekulyar yoki atom) massalaridir; z1, z2 va hokazo — har bir muayyan mahsulot hosil bo‘lishi uchun zaryadsizlanishi kerak bo‘lgan ionlarning jami zaryadlari (elementar zaryad birliklarida). Metall ajraladigan alohida holatda bular har bir metallning atom massasi va eritmadagi shu metall ionining zaryadidir; bir elementning turli ionlari mavjud bo‘lsa, ularning har biri alohida qo‘shiluvchi sifatida hisobga olinishi lozim. Q, albatta, yuqorida elektrodda bitta modda ajralib chiqadigan holat uchun ko‘rsatilganidek hisoblanadi.
O‘zgaruvchan tok holati
Yuqorida ko‘rib chiqilgan o‘zgaruvchan tok holati amalda, asosan, kuchi o‘zgarib turadigan, ammo yo‘nalishi doimiy qoladigan tokka mos keladi. Bu holatda ham ayrim murakkabliklar yuzaga kelishi mumkin, lekin ular Faradey qonunlarining o‘ziga ta’sir qilmaydi; ayniqsa, elektrolizning bir nechta mahsuloti ajraladigan holat uchun berilgan ta’rif hisobga olinsa. Gap shundaki, tok kuchi o‘zgarishining asosiy sabablaridan biri qo‘yilgan potensiallar farqining o‘zgarishidir. Potensiallar farqi o‘zgarsa, ajralib chiqayotgan mahsulotlarning ulushlariga kuchli ta’sir etishi mumkin: kichik potensiallarda ayrim mahsulotlarning ajralishi butunlay to‘xtashi yoki aksincha, qayta boshlanishi mumkin. Biroq barcha mahsulotlar bo‘yicha umumiy hisobda Faradey qonunlari baribir bajariladi.
Yo‘nalishi ham o‘zgaradigan tokda esa vaziyat ancha murakkablashishi, hatto prinsipial jihatdan o‘zgarishi mumkin. Ba’zi hollarda hammasi bevosita yaxshi ishlaydi (masalan, integral ifodasida , tok kuchining I manfiy qiymatlari yakuniy zaryad Q miqdorini kamaytiradi, xolos). Ammo ayrim hollarda tok yo‘nalishi o‘zgarganda elektrod materiali reaksiyaga kirishib (erib) ketishi mumkin, holbuki tok doim bir yo‘nalishda oqsa, bu material hech qachon erimas edi. Hatto inert elektrodlar ishlatilganda ham (ayniqsa, tok yo‘nalishi yetarlicha tez almashsa), doimiy yo‘nalishdagi tokda sodir bo‘lmaydigan oraliq mahsulotlar reaksiyalari boshlanishi mumkin. Rasmiy va fundamental ma’noda Faradey qonunlari bu yerda ham o‘z kuchini saqlaydi. Biroq bunda deyarli har doim ko‘plab turli moddalar, jumladan, oldindan taxmin qilish hamisha ham oson bo‘lmagan oraliq mahsulotlar ishtirok etadi. Shuning uchun Faradey qonunlarining ifodasi deyarli hech qachon eng sodda holatdagi ko‘rinishda bo‘lmaydi (hatto bunga maxsus intilinsa ham, ko‘pincha bunday soddalikka erishish qiyin).
Bundan tashqari, yo‘nalishi yetarlicha tez o‘zgarib turadigan tokda, umuman olganda, bir elektrod orqali o‘tadigan tok ikkinchi elektrod orqali o‘tadigan tok bilan bir xil bo‘lmaydi. Biroq bunday holatda har bir elektroddan o‘tgan zaryadni alohida hisoblash mumkin (uzoq vaqt davomida esa elektrodlardan o‘tgan zaryadlar amalda deyarli bir-biriga tenglashadi). Tez o‘zgaruvchan tokda reaksiyalarning kechish tezligi va mahsulotlarning muhitdan chiqarib yuborilish tezligi ham muhim ahamiyatga ega (bu o‘zgaruvchan tok chastotasi orqali turli reaksiyalar mahsulotlari unumining nisbatini boshqarish imkonini beradi). Shunga qaramay, Faradey qonunlari umuman olganda bajariladi (garchi bunda mahsulotlarning izotop tarkibi o‘zgarishi mumkin bo‘lsa ham; bunday o‘zgarish o‘zgarmas tok elektrolizida ham yuz berishi mumkin).
Havolalar
- Servay, Mozes va Moyer, Zamonaviy fizika (Modern Physics), uchinchi nashr (2005).