Onega ko‘li haqida

Onega ko‘li
karelcha Oniegu, fincha Ääninen, Äänisjärvi, vepscha Änine
Morfometriya
Mutlaq balandlik33,3 m
O‘lchamlari248 × 96 km
Maydoni9720 km²
Hajmi295 km³
Qirg‘oq chizig‘i1810 km
Eng katta chuqurligi120 m
O‘rtacha chuqurligi30 m
Gidrologiya
Minerallashuv turichuchuk 
Sho‘rligi0,01 ‰ 
Shaffofligi1,5—8,0 m
Havzasi
Havza maydoni53 100 km²
Quyiladigan daryolarVitegra, Suna, Andoma, Vodla, Shuya
Oqib chiqadigan daryoSvir
Joylashuvi
61°38′34″ shimoliy kenglik 35°31′08″ sharqiy uzunlikHGYaO
Mamlakat
RF subyektlariKareliya Respublikasi, Leningrad viloyati, Vologda viloyati
Identifikatorlar
Kod Davlat suv reyestrida: 01040100611102000016332
Республика Карелия
Точка
Onega ko‘li
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Onega ko‘li (Onego, vepscha Änine, karelcha Oniegu, fincha Ääninen, Äänisjärvi) — Yevropa qismidagi shimoli-g‘arbiy Rossiyada joylashgan ko‘l, Yevropada Ladoga ko‘lidan keyingi ikkinchi, Rossiyada esa uchinchi eng katta chuchuk suv havzasidir. 1951-yildan buyon u Yuqori Svir suv omborining bir qismi hisoblanib, suv ombori ko‘l sathini 0,3 m ga ko‘targan.

Ko‘l akvatoriyasining qariyb 80 % i Kareliya Respublikasi ma’muriy chegaralarida, 20 % i esa Leningrad va Vologda viloyatlarida joylashgan. U Boltiq dengizi orqali Atlantika okeani havzasiga kiradi.

Orollarsiz ko‘l maydoni 9690 km², orollar bilan birga esa 9720 km² ni tashkil etadi; suv hajmi — 295 km³; janubdan shimolga uzunligi — 248 km, eng katta kengligi — 91,0 km. O‘rtacha chuqurligi — 30 m, eng katta chuqurligi — 120 m (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra — 127 m). Dengiz sathidan balandligi — 33,3 m.

Ko‘l botig‘i tektonik kelib chiqishga ega bo‘lib, yirik geologik tuzilmalar tutashgan joyda — ko‘lning shimoliy qismidagi Boltiq qalqoni va janubiy qismidagi Sharqiy Yevropa platformasi oralig‘ida joylashgan.

Onega ko‘li sohillarida Petrozavodsk, Kondopoga va Medvej’yegorsk shaharlari joylashgan. Onega ko‘li bilan bog‘liq tarixiy-geografik hudud Onegabo‘yi deb ataladi. Onega ko‘liga qariyb 50 ta daryo quyiladi, undan esa Svir daryosi oqib chiqadi.

Etimologiya

Xarita

Qadimgi rus yozma yodgorliklarida ko‘l «Onego» nomi bilan tilga olingan. Uning nomi aniq qayerdan kelib chiqqani noma’lum; ehtimol, u qadimgi, fin tilidan oldingi kelib chiqishga ega.

Nomning kelib chiqishi haqida bir necha taxmin mavjud:

Keng tarqalgan qarashga zid ravishda, ko‘lning nomi Onega daryosi nomi bilan bog‘liq emas. Mazkur daryo Oq dengizga quyiladi.

Fizik-geografik tavsifi

«Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati»dagi chuqurliklar xaritasi

O‘rganilish tarixi

1874—1894-yillarda Rossiya imperiyasining Dengiz vazirligi tomonidan qirg‘oqbo‘yi hududlarini topografik suratga olish, chuqurliklarni o‘lchash, Onega ko‘lining tub cho‘kindilari, oqimlari, harorat va suv sathi rejimlarini o‘rganish maqsadida tashkil etilgan «Onega ko‘lini alohida o‘lchash» gidrografik ekspeditsiyasi o‘tkazilgan. Tadqiqotlar natijasida ko‘lning «Onega ko‘lida suzish bo‘yicha qo‘llanma» nomli umumiy xaritasi tuzilgan. Navigatsiya xaritalari ilk bor 1906-yilda nashr etilgan, keyinchalik esa bir necha marta aniqlashtirilib, qayta bosilgan.

Shakllanish tarixi

Onega ko‘lining botig‘i muzlik-tektonik kelib chiqishga ega. Paleozoyda (300—400 mln yil avval) hozirgi Onega ko‘li havzasining butun hududini qadimgi Baltika materigi yaqinidagi sayoz shelf dengizi qoplagan; o‘sha materik ham ekvator yaqinidagi kengliklarda joylashgan edi. O‘sha davr cho‘kindi jinslari — qumtoshlar, qumlar, gillar, ohaktoshlar — qalin (200 m dan ortiq) qatlam hosil qilib, kristalli poydevorni, ya’ni granitlar, gneyslar va diabazlardan iborat asosni qoplab yotadi. Hozirgi relyef muzlik qoplami faoliyati natijasida shakllangan (so‘nggi, ya’ni Valday muzlanishi taxminan 12 ming yil avval tugagan). Muzlik chekingach, Litorina dengizi paydo bo‘lgan. Uning sathi 7—9 m ga yuqoriroq edi; taqqoslash uchun hozirgi Boltiq dengizi sathi olingan.

Qirg‘oqlar, ko‘l tubi relyefi va gidrografiya

Onega ko‘lining qirg‘og‘i
Onega ko‘li qishda (2021-yil fevrali)
2022-yil may oyida soat 23:00 da Onega ko‘lidagi quyosh botishi («oq tunlar» allaqachon boshlangan)
Onega ko‘li qirg‘og‘ida tong otishi (2021-yil avgust)

Onega ko‘li suv yuzasi maydoni 9720 km² (orollarsiz), eng katta uzunligi — 248 km, eng katta kengligi — 83 km (Petrozavodskdan Vodla daryosi quyilish joyigacha). Shimoliy qirg‘oqlari qoyali va kuchli parchalangan, janubiy qirg‘oqlari esa asosan past va kam parchalangan. Ko‘lning shimoliy qismida quruqlik ichkarisiga chuqur kirib borgan ko‘plab qo‘ltiqlar mavjud va ko‘lning eng yirik yarimoroli — Zaonejye ham shu yerda joylashgan. Yarimoroldan janubda ko‘lning eng katta oroli — Katta Klimetskiy oroli joylashgan. Orolning g‘arbida ko‘lning eng chuqur (100 m va undan chuqur) qismi — Katta Onego qo‘ltig‘i joylashgan; uning tarkibiga Kondopoga qo‘ltig‘i (chuqurligi 78 m gacha), Ilem-Gora (42 m), Lijma (82 m) va Unitsa (44 m) qo‘ltiqlari kiradi. Ko‘lning shimoli-sharqiy qismida shimolga cho‘zilgan katta qo‘ltiq mavjud bo‘lib, uning shimoliy qismi Povenets qo‘ltig‘i, o‘rta qismi — Zaonejye qo‘ltig‘i, janubiy qismi esa — Kichik Onego qo‘ltig‘i deb ataladi va chuqurligi 40—50 m ga yetadi. Bu yerda chuqur joylar sayozliklar va orollar guruhlari bilan almashinib, qo‘ltiqni bir necha qismga ajratadi. Ko‘l qirg‘oqlarida toshlar juda ko‘p.

Ko‘lning asosiy qismi — Markaziy Onego — 5685 km² maydonni egallab, Petrozavodsk va Svir qo‘ltiqlarini ham o‘z ichiga oladi.

Ko‘lning o‘rtacha chuqurligi 31 m, eng chuqur shimoliy qismida 127 m ga yetadi. Markaziy qismida o‘rtacha chuqurlik 50—60 m, janubga yaqinlashgan sari tubi 20—30 m gacha ko‘tariladi. Onega ko‘li tubida keskin ko‘tarilish va pasayishlar ko‘p. Ko‘lning shimoliy qismida ko‘plab tarnovsimon botiqlar uchraydi; ular tubning baland ko‘tarilgan, suvosti sayoz tepaliklarini hosil qiluvchi qismlari bilan almashinadi. Bunday joylarda ko‘pincha sanoat tral kemalari baliq ovlaydi. Ko‘l tubining katta qismi loyqa cho‘kindilar bilan qoplangan. Bu hududga xos shakllar — ludalar (toshli sayozliklar), selgilar (ko‘lning janubiy qismidagi tubi tosh va qumdan iborat chuqur suv osti balandliklari), suvosti qirlar va tizmalar, shuningdek, botiqlar va chuqurliklardir. Bunday relyef baliqlar yashashi uchun qulay sharoit yaratadi.

Onega ko‘li rejimiga bahorda suv sathining 1,5—2 oy davomida ko‘tarilishi xos bo‘lib, yil davomida sath 0,9—1 m gacha o‘zgaradi. Ko‘ldan chiqadigan oqim Yuqori Svir GESi tomonidan tartibga solinadi. Daryolar suv balansining kirim qismining 74 % gacha (yiliga 15,6 km³) qismini ta’minlaydi, 25 % esa atmosfera yog‘inlariga to‘g‘ri keladi. Suv balansining chiqim qismidagi 84 % Svir daryosi orqali ko‘ldan oqib chiqadigan suvga (o‘rtacha yiliga 17,6 km³), 16 % esa suv yuzasidan bug‘lanishga to‘g‘ri keladi. Ko‘l suvi eng yuqori sathga iyun—avgustda, eng past sathga esa mart va aprelda yetadi. Ko‘lda tez-tez to‘lqinlanish bo‘lib, bo‘ron to‘lqinlarining balandligi 3,5 m ga yetadi. Ko‘lning markaziy qismi yanvar o‘rtalarida, qirg‘oqbo‘yi va qo‘ltiqlari esa noyabr oxiri — dekabrda muzlaydi. Aprel oxirida quyiluvchi daryolar o‘zanlarining og‘zi muzdan ochiladi, ko‘lning ochiq qismi esa may oyida eriydi. Ko‘lning ochiq, chuqur qismlaridagi suv shaffof bo‘lib, 7—8 m gacha ko‘rinadi; qo‘ltiqlarda esa bu ko‘rsatkich bir metrgacha yoki undan ham kam. Suv chuchuk, minerallashuvi 10 mg/l.

Onega ko‘lining kosmosdan ko‘rinishi. NASA suratga olgan, 2002-yil may
Raqamlar bilan ko‘rsatilgan:
  1. Svir qo‘ltig‘i
  2. Petrozavodsk qo‘ltig‘i va Petrozavodsk shahri
  3. Katta Onego qo‘ltig‘i
  4. Kondopoga qo‘ltig‘i
  5. Kichik Onego qo‘ltig‘i
  6. Zaonejye qo‘ltig‘i
  7. Povenets qo‘ltig‘i
  8. Orol Kiji
  9. Ko‘l Vodlozero va Vodlozero milliy bog‘i
  10. Ivinskiy Razliv
  11. Burun Besov Nos
  12. Orol Katta Klimetskiy

Havza va orollar

Svir daryosi va Onega ko‘li havzasi

Onega ko‘li havzasining maydoni 53 100 km² ni tashkil etadi.

Ko‘lga 1000 dan ortiq suv oqimi quyiladi; ulardan 52 tasi uzunligi 10 km dan, 8 tasi esa 100 km dan ortiq bo‘lgan daryolardir. Ularning eng yiriklari — Vodla va Suna. Ko‘lga, shuningdek, Korovya, Gimreka, Ribreka, Sheltozerka, Yani, Shoksha, Petruchey, Merozlov, Vantik, Bolshaya Uya, Uyka, Derevyanka, Orzega, Nyoluksa, Kamenniy ruchey, Lososinka, Neglinka, Padas, Nyuchkina, Anga, Syalnaga, Chapa, Chebinka, Vikshrechka, Listiga, Unitsa, Malaya Pigma, Matkozero, Vojmarixa, Pijey, Lelrechka, Sudma, Tambitsa, Kaley, Tsaryovka, Makushixa, Vichka, Lumbushka, Pindushka, Oq dengiz–Boltiq kanali, Shimoliy Ijmuksa, Janubiy Ijmuksa, Arjema, Vozritsa, Neleksa, Shoyvana, Nemina, Lukdojma, Kodacha, Pyalma, Pudoj, Tuba, Yalganda, Oravruchey, Chajva, Somba, Andoma, Vitegra, Megra, Pertruchey, Oshta, Puinja, Chyornaya va boshqa daryolar ham suv quyadi.

Ko‘lning janubiy qismidagi Svir qo‘ltig‘ida ko‘ldan oqib chiqadigan yagona daryo — Svirning boshlanish joyi bor; bu daryoda 1953-yilda Yuqori Svir GESi qurilgan.

Oq dengiz–Boltiq kanali ko‘lni Oq dengiz bilan, Volga–Boltiq suv yo‘li orqali esa Volga daryosi, Kaspiy va Qora dengizlar bilan bog‘laydi. 1951—1953-yillarda Yuqori Svir suv ombori barpo etilgach, ko‘l suv omboriga aylangan (maydoni — 9720 km²).

Onega ko‘lida jami 1650 tagacha orol bor, ularning umumiy maydoni 250 km² (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, 224 km²). Onega orollari orasida eng mashhuri — Kiji oroli bo‘lib, unda shu nomdagi muzey-qo‘riqxona joylashgan; bu yerda XVIII—XIX asrlarga oid yog‘och inshootlar bor. Eng katta orol — Katta Klimetskiy (147 km²); unda bir nechta aholi punkti va maktab mavjud. Boshqa orollar — Katta Lyolikovsk, Suysari, Janubiy Oleniy oroli.

Flora va fauna

Onega ko‘lining past qirg‘oqlari botqoqlashgan, suv sathi ko‘tarilganda ularni suv bosadi. Ko‘l qirg‘oqlari va orollaridagi qamish va qamishsimon o‘tlar orasida o‘rdaklar, g‘ozlar va oqqushlar uya quradi. Qirg‘oqbo‘yi hududi qalin, tabiiy holati saqlangan tayga o‘rmonlari bilan qoplangan.

Onega ko‘lida tyulenlar uchragani kuzatilgan. Halqali nerpaning kenja turi — Ladoga halqali nerpasi (Pusa hispida ladogensis Svir daryosi orqali Onega ko‘liga kirib keladi.

Onega ko‘li baliqlar va suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlarning katta xilma-xilligi, jumladan, muzlik davridan qolgan ko‘plab relikt turlari bilan ajralib turadi. Ko‘lda sterlyad, losos (ko‘l lososi), forel (ko‘l foreli), soy foreli, sayozlik paliyasi, chuqurlik paliyasi, ryapushka, kiles ryapushkasi, sig, xarius, koryushka, cho‘rtan, plotva, yelets, gustera, leshch, chexon, oltin karas, golets, shipovka, laqqa baliq, ilonbaliq, sudak, olabo‘g‘a, yorsh, Onega shoxbosh balig‘i, podkamenshik, nalim, shuningdek, minogalar — daryo va soy minogalari. Onega ko‘lida jami 47 ta baliq turi va xili uchraydi; ular 13 ta oilaga mansub 34 ta turdan iborat.

Ekologik holati

XX asrning ikkinchi yarmida Onega ko‘li ekotizimiga ta’sir, ayniqsa ifloslanish kuchaydi. Ko‘lning Petrozavodsk, Kondopoga va Medvej’yegorsk sanoat markazlari joylashgan shimoli-g‘arbiy va shimoliy qismlariga eng katta bosim tushadi. Havza aholisining 80 % i va sanoat salohiyatining 90 % dan ortig‘i shu yerda to‘plangan. Ushbu uchta sanoat markazidan hisobga olingan ifloslanish yiliga qariyb 190 mln m³ oqova va drenaj suvi hamda atmosferaga 150 ming tonna chiqindini tashkil etadi. Onega ko‘li havzasiga antropogen oqova suvlar yiliga qariyb 315 mln m³ hajmda tushadi. Shundan 46 % i sanoat-xo‘jalik oqovalari, 25 % i yomg‘ir oqimi, 16 % i esa drenaj va melioratsiya suvlaridir. Ko‘lga tushadigan biogen elementlar miqdori: fosfor — 810 t, umumiy azot — yiliga 17 ming t. Svir daryosi suvlari bilan ko‘ldan 280 t fosfor va 11,8 ming t azot chiqib ketadi, ya’ni fosforning 68 % i va azotning 31 % i ko‘lda to‘planadi. Kema va motorli qayiqlar (taxminan 8000 ta) chiqindi gazlari, sovitish tizimlaridan chiqarilgan suv va sizib chiqishlar orqali suv muhitini, asosan, neft mahsulotlari (navigatsiya mavsumida qariyb 830 t), fenollar (0,5 t), qo‘rg‘oshin (0,1 t), oksidlar — oltingugurt, azot va uglerod oksidlari.

1990-yillarning boshidan 2010-yillarning oxirigacha Kareliyada iqlim isishi oqibatida ko‘lga ko‘proq organik (gumusli) moddalar oqib keldi. Natijada suvning rangdorligi, muallaq zarrachalar miqdori (1,6 dan 3 mg/l gacha), temir (0,12 dan 0,42 mg/l gacha), fosfor (12 dan 22 mkg/l gacha) va karbonat angidrid (1,2 dan 3,0 mg/l gacha) miqdori oshdi. Ayni vaqtda suvning pH ko‘rsatkichi va kislorod miqdori pasaydi (tegishlicha 7,22 dan 7,12 gacha va to‘yinganlikning 101 % idan 92 % igacha). Loyqaning yuqori qatlamida temir konsentratsiyasining keskin ortishi makrozoobentos organizmlari sonini 6-7 baravar kamaytirdi. Bundan tashqari, 2007—2016-yillarda nuqtaviy manbalardan ko‘l havzasiga 80 ming tonnadan ortiq ifloslantiruvchi moddalar tashlandi; chiqindilarning yarmidan ko‘pi Petrozavodsk va Kondopoga hissasiga to‘g‘ri keldi. Shunga qaramay, ko‘l suvi nisbatan yuqori sifatga ega bo‘lib, 2-sinf («kam ifloslangan») yoki 3 «a»-sinf («ifloslangan») toifasiga kiritiladi. Suvda aniqlangan 28 ta ifloslantiruvchi moddaning faqat 6 tasi bevosita antropogen kelib chiqishga ega edi.

2018-yilda o‘tkazilgan tadqiqot Petrozavodsk qo‘ltig‘ida zooplanktonning umumiy tur tarkibi va mavsumiy dinamikasi 1960-yillardan beri o‘zgarmaganini ko‘rsatdi.

Xo‘jalikdagi ahamiyati

Onega ko‘li qirg‘oqlarida Petrozavodsk, Kondopoga, Medvej’yegorsk shaharlari va shahar tipidagi Povenets posyolkasi joylashgan. Ko‘l kema qatnoviga yaroqli bo‘lib, Volga–Boltiq suv yo‘li va Oq dengiz–Boltiq kanali tarkibidagi, Boltiq, Kaspiy hamda shimoliy dengiz havzalarini bog‘lovchi suv magistralining bir qismidir. Kanallar va daryolar tizimi orqali Petrozavodskdan qirg‘oqbo‘yi dengiz hududidagi istalgan mamlakatga — Germaniyadan Erongacha. Ko‘lning janubiy qirg‘og‘i bo‘ylab Svir daryosidan Vitegra daryosigacha Onega kema qatnovi kanali qazilgan.

Onega ko‘li qirg‘og‘ida 2 ta port (Petrozavodsk porti va Medvej’yegorsk porti), 5 ta kema to‘xtash joyi (Kondopoga, Povenets, Shala, Vitegra, Voznesenye) va bir nechta oraliq to‘xtash punkti mavjud.

Ko‘lda muntazam yo‘lovchi qatnovi yo‘q, biroq navigatsiya mavsumida Petrozavodsk — Kiji va Petrozavodsk — Velikaya Guba yo‘nalishlarida kuniga bir necha marta sayyohlik teploxodlari va «Meteor» tezyurar kemalari qatnaydi. Bundan tashqari, yo‘lovchi kemalari Petrozavodsk — Shala yo‘nalishida ham qatnaydi.

1972-yildan buyon har yili iyul oxirida Onega ko‘li akvatoriyasida Rossiyadagi eng yirik Onega yelkanli regatasi — yelkanli sport bo‘yicha Rossiya ochiq chempionati bo‘lib, unda kreyser yaxtalari qatnashadi.

o‘rtasida yelkanli sport bo‘yicha Rossiya ochiq chempionati o‘tkaziladi. Ko‘lda baliqchilik rivojlangan. Quyidagi 17 tur sanoat miqyosida ovlash uchun eng katta ahamiyatga ega: ryapushka, koryushka, sig baliqlari, nalim, sudak, plotva, yorsh, olabo‘g‘a, leshch, cho‘rtan, losos va paliya; kamroq ahamiyatga egalari — yaz, xarius, yelets, ukleyka va karas.

Turistik resurslar

Shaharlar

Pyotr I haykali (Petrozavodsk)

Petrozavodsk — Kareliya Respublikasining poytaxti va Onega ko‘li qirg‘og‘idagi eng yirik shahardir. Unga 1703-yilda Pyotr I asos solgan. Petrozavodskda ko‘plab me’moriy yodgorliklar bor. Ularning mashhurlari: Dumaloq maydon me’moriy ansambli (XVIII asr oxiri), sobiq guberniya o‘g‘il bolalar gimnaziyasining 1790-yilda qurilgan binosi, Karl Marks prospektining 1950—1960-yillardagi me’moriy ansambli va qardosh shaharlar sovg‘a qilgan ko‘plab haykallarga ega Onega ko‘li sohilbo‘yi xiyoboni.

Kondopoga 1495-yildan beri ma’lum. Shaharning bosh diqqatga sazovor joyi yog‘och me’morchiligi yodgorligi — Uspeniye cherkovi bo‘lgan. Cherkov 1774-yilda qurilgan. Uning balandligi 42 metr bo‘lib, u Rossiya Shimolidagi eng baland yog‘och cherkovlardan biri edi. 2018-yil avgustida cherkov yong‘inda vayron bo‘ldi. Shaharda ikkita karilyon mavjud bo‘lib, ular 23 va 18 qo‘ng‘iroqdan iborat; bundan tashqari Muz saroyi va organ zalli San’at saroyi mavjud.

Medvej’yegorsk shahriga 1916-yilda asos solingan. 1931-yildan boshlab u Oq dengiz–Boltiq kanali qurilishining markazi bo‘lgan. Medvej’yegorskdan 15 km uzoqlikda Sandarmox joylashgan. Bu yer NKVDning ommaviy qatl va kanal qurilishida ishlagan mahbuslarni dafn etish joyidir.

Orol Kiji

Kiji pogosti

Ko‘lning bosh diqqatga sazovor maskani — Kiji oroli bo‘lib, unda shu nomdagi tarixiy-me’moriy va etnografik muzey-qo‘riqxona joylashgan. Uning hududida XV—XX asrlarga oid yog‘och me’morchilikning 89 ta yodgorligi mavjud. Orol markazida XVIII asrga mansub Kiji pogosti me’moriy majmuasi joylashgan. U yozgi, yigirma ikki gumbazli Iso Masihning qiyofasi o‘zgarishi cherkovi, qishki, to‘qqiz gumbazli Bibi Maryamning himoyasi cherkovi va chodirsimon qo‘ng‘iroq minorasidan iborat. 1990-yilda Kiji pogosti Butunjahon merosi ro‘yxatiga YUNESKO tomonidan kiritilgan.

Onega petrogliflari

Onega petrogliflari Onega ko‘lining sharqiy qirg‘og‘ida joylashgan. Ular miloddan avvalgi 4—2-ming yilliklarga mansub. Petrogliflar Besov Nos, Kladovets, Gajiy, Peri Nos burunlari va Guriy oroli qoyalarida alohida guruhlar holida tarqalgan. Umuman, Onega petrogliflari ko‘l qirg‘og‘ining 20,5 km uzunlikdagi qismini qamrab oladi va taxminan 1200 ta shakl hamda belgidan iborat.

2021-yil iyulda Onega ko‘li petrogliflari (Oq dengiz petrogliflari bilan birga) YUNESKOning madaniy meros obyektlari ro‘yxatiga kiritildi.

Alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar

Onega ko‘li qirg‘oqlarida maxsus muhofaza rejimi o‘rnatilgan quyidagi tabiiy majmualar va obyektlar joylashgan:

  • «Onega» — Onega ko‘lining janubi-sharqiy qirg‘og‘ida, Vitegra tumanida joylashgan mintaqaviy ahamiyatga ega muhofaza etiladigan tabiiy majmua. Uning landshaftida Vologda viloyatidagi eng yosh, Onegabo‘yi pasttekisligida shakllangan ko‘l-muzlik relyefi ustunlik qiladi. Hududda mintaqa uchun noyob eol relyefi — qum tepalari uchraydi. Majmua turlarga boyligi bilan ajralib turadi. Majmua chegaralarida ikkita tabiat yodgorligi ham bor: Andom tog‘i (Andom geologik kesimi) va Pyatnitskiy qarag‘ayzori.
  • «Murom» — Onega ko‘lining sharqiy qirg‘og‘ida, Pudoj tumanida joylashgan bo‘lib, u bir-biridan ajralgan uchta uchastkadan (klasterdan) tashkil topgan: № 1 «Murom», № 2 «Kochkovnavolok yarimoroli» va № 3 «Orollar». Qo‘riqxonaning janubida Kareliya uchun xos bo‘lmagan, yaxshi rivojlangan qum tepalari mavjud qirg‘oq joylashgan. Qo‘riqxonaning shimoliy qismida (Chyornaya daryosining quyilish joyidan shimolda) «qo‘y peshonalari» deb ataluvchi, muzlik silliqlagan qattiq kristalli jinslarning ochilib qolgan joylari uchraydi. Bu yerda ko‘plab qadimgi qabrlar, manzilgohlar va qoya rasmlari (petrogliflar)dan iborat arxeologik yodgorliklar majmuasi joylashgan. Qo‘riqxona hududida muzlikdan keyingi davrning noyob tabiat yodgorligi — Murom ko‘l-lagunasi joylashgan. Uni Onega ko‘lidan bir kilometr kenglikdagi quruqlik ajratadi, bu yerda XIV asrda asos solingan madaniy meros obyekti — Murom Muqaddas Uspeniye erkaklar monastiri mavjud.
  • Chelmuja qum tili — Onega ko‘lining shimoli-sharqidagi mintaqaviy ahamiyatga ega geologik tabiat yodgorligi; u Zaonejye qo‘ltig‘ida, Medvej’yegorsk tumanida joylashgan. Shimoli-sharqqa 13 km cho‘zilgan manzarali qum burni muzlanishning Neva bosqichida yon chekka tizma sifatida shakllangan.
  • Orov yarimoroli (Orovnavolok) — Povenets qo‘ltig‘ida, Medvej’yegorsk tumani hududida joylashgan, «tarixiy-madaniy maqsadlardagi yerlar» maqomiga ega tabiiy majmua. Kengligi 2,5 km gacha, uzunligi 8 km bo‘lgan yarimorol flyuvioglyatsial delta hisoblanadi (ya’ni muzlikdan erigan oqim suvlar ta’sirida shakllangan). U dengiz sathidan 90 metrgacha balandlikdagi tizmalarga uyushgan xarsangtosh va shag‘alli qumlardan tarkib topgan. Yarimorolda 30 dan ortiq federal ahamiyatga ega arxeologik yodgorlik mavjud — mezolit davridan ilk o‘rta asrlargacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.
  • Klim tog‘i (Klim yarimoroli) — Onega ko‘lining shimoliy qismida, Povenets va Zaonejye qo‘ltiqlari orasida, Medvej’yegorsk tumanida joylashgan. Klim tog‘i (86,0 m) joylashgan Klim yarimoroli, shuningdek, uning sharqiy sohilidagi Klim Nos burni yaqinidagi 2,5 km davom etadigan keng qum-shag‘al plyajlari muhofaza qilinadi. Klim Nos burni flyuvioglyatsial delta bo‘lib, uning chekka morenasi to‘rtlamchi muzlik davriga tegishli. Bu yerda yirik termokarst o‘ralari uchraydi: chuqurligi 20 m gacha bo‘lgan bunday o‘ralar qum cho‘kindilari ostidagi muz bo‘laklarining erishi natijasida hosil bo‘lgan. Ularning tik yonbag‘irlarida to‘rtlamchi davr yotqiziqlari, jumladan, lentasimon gillar va gilli cho‘kindilardagi alohida xarsangtoshlar qatlamlarining geologik kesimi ko‘rinadi.
  • Kiji buyurtma qo‘riqxonasi — Onega ko‘lining shimoli-g‘arbiy qismidagi shxerlar (qoyali mayda orollar) hududida, Medvej’yegorsk tumanida joylashgan federal ahamiyatga ega zoologik buyurtma qo‘riqxona. U Katta Klimenetskiy va Kiji orollarini hamda ularga tutash akvatoriyaning bir kilometrli hududini qamrab oladi. Shuningdek, «tarixiy-madaniy maqsadlardagi yerlar» maqomiga ega.
  • Zaozerskiy buyurtma qo‘riqxonasi — Onega ko‘lining shimoli-g‘arbida, Petrozavodsk qo‘ltig‘ining shimoli-sharqiy qirg‘og‘i va Baraniy Bereg yarimoroli bo‘ylab, Petrozavodsk shahar okrugi hamda qisman Prionejye tumanida joylashgan mintaqaviy ahamiyatga ega kompleks landshaft buyurtma qo‘riqxonasidir. Qo‘riqxona landshafti qirg‘oq bo‘ylab cho‘zilgan ko‘l terrasalari bilan ajralib turadi. Uning shimoli-g‘arbiy qismida «Chyortov Stul» tabiiy maskani joylashgan. Bu geologik tabiat yodgorligi qariyb 2 mlrd yil avval paydo bo‘lgan Suysari vulqon majmuasining vulkanogen jinslari yer yuzasiga chiqib qolgan joylardan iborat.
  • Onega ko‘li sohillari — Prionejye tumanida ko‘lning g‘arbiy qirg‘og‘ida, Petrozavodskdan 10 km janubda joylashgan tabiiy-dam olish hududidir. U ikki qismdan (klasterdan) iborat: № 1 «Qumli» (Nyoluksa daryosining quyilish joyi yaqinida) va № 2 «Orzega» (Orzega daryosining quyilish joyi yaqinida).
  • Shcheleyki — Onega ko‘lining janubi-g‘arbiy qirg‘og‘ida, Podporojye tumani hududida joylashgan mintaqaviy ahamiyatga ega geologik tabiat yodgorligi bo‘lib, Shoksha tizmasining janubiy chekkasidagi proterozoy davriga oid gabbro-diabazlar va kvarsitlardan iborat, qirg‘oq yaqinida tik uzilib tushadigan qoya jinslarining ochilib qolgan qismlarini tashkil etadi. Relyefning bu qismi Svir–Lovat hududidagi abraziya va akkumulyatsiya tekisliklarining boshqa shakllaridan farq qiladi. Bu yerda turli to‘rtlamchi davr yotqiziqlarini ko‘rish mumkin: morena, flyuvioglyatsial qumlar, sohil plyajlarining qum cho‘kindilari. Shuningdek, qoya yonbag‘irlari, tik jarliklar va qoya tokchalarining o‘simliklari, jumladan, ko‘p yillik qarag‘ay va archa.

Adabiyotlar

  • Onega ko‘lining biologik resurslari / Tuzuvchilar: V. I. Kuxarev, A. A. Lukin. — Petrozavodsk: Rossiya Fanlar akademiyasi Kareliya ilmiy markazi, 2008. — 272 bet. — [Arxivlangan: 26 2019-yil oktabr .
  • Bogoslovskiy B. B., Georgiyevskiy Yu. M. Onego. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1969. — 120 bet. — 35 500 nusxa.
  • Onega ko‘li va unga quyiluvchi daryolarning gidrokimyosi / N. F. Solovyov tahriri ostida. — Leningrad: Nauka, 1973. — 243 bet.
  • Darinskiy A. V. Leningrad viloyati. — Leningrad: Lenizdat, 1975.
  • Onega ko‘li suv massalarining dinamikasi / Mas’ul muharrir T. I. Malinina; SSSR Fanlar akademiyasi, Ko‘lshunoslik instituti. — Leningrad: Nauka. Leningrad bo‘limi, 1972. — 208 bet.
  • Onega ko‘li zooplanktoni. — Leningrad: Nauka, 1972. — 326 bet.
  • Kareliya ko‘llari / Aleksandrov B. M., Zitsar N. A., Novikov P. I., Pokrovskiy V. V., Pravdin I. F. — Petrozavodsk: Kareliya ASSR davlat nashriyoti, 1959. — B. 86—135. — 618 bet. — 3000 nusxa.
  • Ozeretskovskiy N. Ya. Ladoga va Onega ko‘llari bo‘ylab sayohat. — Petrozavodsk: Kareliya, 1989. — 208 bet.
  • Onega ko‘li / Ilmiy muharrir G. S. Biske. — Petrozavodsk: Kareliya, 1975. — 166 bet.
  • Kert G. M., Mamontova N. N. Kareliya toponimikasining sirlari. Kareliyaning geografik nomlari haqida hikoya. — 3-nashr. — Petrozavodsk: Kareliya, 2007. — 120 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-7378-0097-0.
  • Kislovskiy S. V. Bilasizmi? Leningrad viloyati geografik nomlari lug‘ati. — Leningrad: Lenizdat, 1974.
  • Onega ko‘lining litoral zonasi. — Leningrad: Nauka, 1975. — 244 bet.
  • Molchanov I. V. Onega ko‘li. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1946. — 208 bet.
  • Onega ko‘li: ekologik muammolar / Mas’ul muharrir N. N. Filatov. — Petrozavodsk, 1999.
  • Shokalskiy Yu. M. Onega ko‘li // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jildda (82  jild va 4  qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Onega ko‘li paleolimnologiyasi / G. G. Martinson va N. N. Davidova tahriri ostida. — Leningrad: Nauka, 1976. — 202 bet.
  • Onega ko‘lining Petrozavodsk qo‘ltig‘i / Mas’ul muharrir X. F. Lifshits. — Petrozavodsk: SSSR FA Kareliya filiali, 1981. — 168 bet.
  • Petrozavodsk Onegosi va uning limnologik xususiyatlari / Ilmiy muharrir Z. S. Kaufman. — Petrozavodsk: SSSR FA Kareliya filiali, 1984. — 182 bet.
  • Onega ko‘liga quyiluvchi daryolar. — Petrozavodsk: Rossiya FA Kareliya ilmiy markazi, 1990. — 163 bet.
  • Onega ko‘li o‘simliklar dunyosi. — Leningrad: Nauka, 1971. — 194 bet.
  • Semenovich N. I. Onega ko‘lining tub cho‘kindilari. — Leningrad: Nauka, 1973. — 104 bet.
  • Sovetov S. A. Onega ko‘li. — Petrograd: Bosh Admiralteystvodagi Dengiz vazirligi bosmaxonasi, 1917. — 164 bet.
  • Onega ko‘lining harorat rejimi. — Leningrad: Nauka, 1973. — 326 bet.
  • Onega ko‘li ekotizimi va uning o‘zgarish tendensiyalari / Z. S. Kaufman tahriri ostida. — Leningrad: Nauka, 1990. — 264 bet.
  • V. G. Mixaylenko. Ladoga va Onega ko‘llari paliyalarining uvildiriq tashlash joylari atlasi. — Sankt-Peterburg: GosNIORX, 2014. — 134 bet. — ISBN 978-5-91648-018-4.

Kartografik materiallar

Havolalar