Odam homiladorligi

Homiladorlik
Tibbiyot sohasi Akusherlik
Davomiyligi Taxminan 9 oy
Sabablari insonda homila paydo bo‘lishi va ekstrakorporal urug‘lantirish
Homiladorlikning 26- va 40-haftalaridagi ayol
Embrion insonniki (8 haftalik)

Homiladorlik — ayol organizmida yuz beradigan o‘zgarishlar bilan birga kechuvchi homilani ayol tomonidan ko‘tarib yurish jarayonidir. Bu davr urug‘langan tuxum hujayradan boshlanib, bolaning tug‘ilishi bilan yakunlanadi. Homiladorlik davrida ayol organizmidagi sezilarli anatomik va fiziologik o‘zgarishlar homilaning oziqlanishi va rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, tananing barcha a’zolariga ta’sir qiladi.

Homila paydo bo‘lgan paytdan boshlab homiladorlik o‘rtacha 9 oy (266—270 kun), eng qisqa va eng uzoq muddatlar esa 250—285 kun davom etadi. Urug‘lanishning aniq sanasini bilish qiyinligi sababli taxminiy tug‘ruq sanasini aniqlashda 7 kun qo‘shish qoidasidan foydalaniladi: bunda oxirgi hayz siklining birinchi kuni (yangi tuxumdon follikulasi yetila boshlagan payt) olinadi va shu sanadan 9 oy hisoblanadi (Negele qoidasi). To‘liq rivojlangan homila oxirgi hayz siklining birinchi kunidan hisoblaganda 221-kunga kelib shakllanadi. Tug‘ruqlarning 50 % i taxminiy tug‘ruq sanasidan ±7 kun, 95 % i esa ±14 kun oralig‘ida sodir bo‘ladi.

Homiladorlik quyidagicha yuzaga keladi: ayol va erkak jinsiy hujayralari bachadon nayida qo‘shilgach, zigota hosil bo‘ladi; u 46 ta xromosoma saqlaydi. Bo‘lajak bolaning jinsi jinsiy xromosomalar to‘plamiga (XX yoki XY) bog‘liq. Bunda tuxum hujayralar doimo X-xromosoma tashiydi, spermatozoidlar esa X- yoki Y-xromosoma tashiydi (nisbat 1:1). Shunday qilib, bo‘lajak bolaning jinsi spermatozoid olib kelgan jinsiy xromosomaga bog‘liq (X-xromosoma bo‘lsa, qiz bola, Y-xromosoma bo‘lsa, o‘g‘il bola tug‘iladi). Biroq bu qoidadan istisnolar ham bor — interseks variantlar. Hujayralarning bo‘linishi natijasida blastotsista hosil bo‘ladi va u yettinchi kuni bachadon devoriga birikadi. Homiladorlikning dastlabki uch oyida (birinchi trimestrda) homilaning a’zolari shakllana boshlaydi, 12-haftaning oxiriga kelib esa yo‘ldosh to‘liq shakllanadi. Homila yo‘ldosh orqali oziq moddalarni oladi va moddalar almashinuvining yakuniy mahsulotlari chiqarib yuboriladi.

Akusherlikda fiziologik va patologik homiladorlik farqlanadi. Odatda har qanday homiladorlik tug‘ruq bilan yakunlanib, dunyoga bola keladi, ko‘p homilali homiladorlikda — egizaklar (gomozigot — bir xil yoki geterozigot — har xil).

Homiladorlikni rejalashtirish

Oilani rejalashtirish — voyaga yetmaganlarni ham o‘z ichiga olgan shaxslarga farzandlar sonini va ularning tug‘ilishi orasidagi vaqtni erkin belgilash hamda bunga erishish vositalarini tanlash imkonini beradigan ma’rifiy, kompleks tibbiy yoki ijtimoiy faoliyatdir.

Oilani rejalashtirish usullariga quyidagilar kiradi: jinsiy tarbiya, kontratsepsiya, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklarning oldini olish va ularni davolash, homiladorlik bo‘yicha maslahat va kuzatuv, shuningdek bepushtlikni davolash, o‘g‘il bolani farzandlikka olish va qiz bolani farzandlikka olish.

Homiladorlik belgilari

Qorin hajmining kattalashishi — homiladorlikning taxminiy belgilaridan biri

Homiladorlikni erta aniqlash va uning muddatini belgilash faqat akusherlik nuqtayi nazaridan emas, balki homila paydo bo‘lishidan keyingi anatomik, fiziologik va gormonal o‘zgarishlar bo‘lajak tug‘uvchi ayolning avvaldan mavjud bo‘lgan ekstragenital kasalliklari kechishiga sezilarli ta’sir qilishi mumkinligi uchun ham muhimdir. Homiladorlikni aniqlashga imkon beradigan barcha belgilar taxminiy (shubhali), ehtimoliy va ishonchli belgilarga bo‘linadi. Ular subyektiv yoki obyektiv ma’lumotlarga asoslanishi mumkin. Biroq hozirgi vaqtda akusherlik amaliyotida ultratovush diagnostikasi (UTT)[ingl.] keng qo‘llanayotgani sababli, ginekologiya va akusherlik bo‘yicha klassik darsliklarda tasvirlangan homiladorlik belgilari avvalgidek katta ahamiyatga ega emas.

Shubhali (taxminiy) belgilar (subyektiv ma’lumotlarga asoslanadi):

Ehtimoliy belgilar (ko‘rik paytida aniqlanadigan obyektiv belgilar):

  • homila harakatlarini sezish (birinchi marta tug‘uvchi ayollarda 18—20-haftalarda, ilgari tug‘ganlarda esa 16-18-haftalarda);
  • hayzning kechikishi (ya’ni hayz ko‘rishning to‘xtashi);
  • sut bezlarining kattalashishi, og‘iz sutining paydo bo‘lishi;
  • Ko‘kimtir tus (sianoz) shilliq pardalarda kuzatiladi — qin va bachadon bo‘ynida;
  • Shakl, hajm va konsistensiya o‘zgarishi (bachadonda) — ichki akusherlik tekshiruvida aniqlanadi;
  • homiladorlikning 5—6-haftasidan bachadonning dastlab old-orqa yo‘nalishda, keyin ko‘ndalang yo‘nalishda kattalashishi;
  • Gorvits—Gegar belgisi: bachadonning, ayniqsa uning bo‘yin bilan tana orasidagi tor qismi — istmusning yumshashi. Ikki qo‘l bilan tekshirganda barmoqlar istmus sohasida qarshiliksiz yaqinlashadi. Bu belgi oxirgi hayzdan keyingi 6—8-haftalarga xos;
  • Snegiryov belgisi: bachadon zichligining o‘zgaruvchanligi. Mexanik ta’sir yoki ikki qo‘l bilan tekshirishda bachadon zichlashib qisqaradi, so‘ng yana yumshaydi.
  • Piskachek belgisi: erta muddatlarda bachadon nosimmetrik bo‘lib, homila joylashgan burchaklaridan biri bo‘rtib chiqadi. Homiladorlik davom etishi bilan bu belgi yo‘qoladi.
  • Gubarev va Gauss belgisi: erta muddatlarda istmus sezilarli yumshagani sababli bachadon bo‘yni biroz harakatchan bo‘ladi.
  • Genter belgisi: erta muddatlarda istmusning yumshashi natijasida bachadon oldinga bukiladi va uning old yuzasida o‘rta chiziq bo‘ylab qirrasimon qalinlashish kuzatiladi (har doim ham aniqlanmaydi);
  • Homiladorlikni aniqlash ekspress-testi.

Ishonchli (shubhasiz) belgilar (homiladorlikning ikkinchi yarmida aniqlanadi):

  • homilaning yurak urishi aniqlanadi (akusherlik stetoskopi orqali homilaning yurak qisqarishlarini eshitish mumkin);
  • homilaning yirik (bosh, chanoq) va mayda (qo‘l, oyoq) qismlari va/yoki harakatlari (homiladorlikning ikkinchi trimestridan) tashqi akusherlik tekshiruvi davomida aniqlanib, paypaslab seziladi. Leopold usullari (tashqi akusherlik tekshiruvi) bilan qorinni paypaslash orqali homilaning joylashuvi, pozitsiyasi, turi, homilaning oldinda keluvchi qismi va uning kichik chanoqqa nisbatan holati aniqlanadi;
  • rentgenogramma va exogrammada homila skeleti aniqlanadi;
  • ultratovush tekshiruvi yordamida homila va yo‘ldosh aniqlanadi.

Fiziologiya

Boshqa homiladorlik holatlaridagi kabi, uning boshlanishi urug‘lanish (homila paydo bo‘lishi) jarayoni, ya’ni yetilgan erkak jinsiy hujayrasi (gameta) — spermatozoid va tuxum hujayra — ayol jinsiy hujayrasi (gameta)ning qo‘shilishi bilan bog‘liq. Demak, urug‘lanish yoki ikkita gameta qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan umumiy hujayra (zigota) yangi organizmning boshlanishidir.

Davomiyligi

Urug‘lanishdan tug‘ruqqacha bo‘lgan homiladorlikning o‘rtacha davomiyligi 38 hafta (embrional muddat). Oxirgi hayz boshlangan kundan tug‘ruqqacha o‘rtacha muddat 40 hafta (akusherlik muddati) hisoblanadi. Tibbiyotda akusherlik muddati ko‘proq qo‘llanadi, chunki urug‘lanish sanasini odatda aniq belgilash qiyin.

Homiladorlik muddatini oxirgi hayz sanasidan boshlab hafta va oylarda hisoblash

Insonning bachadon ichidagi rivojlanishi bir necha davrga bo‘linadi. Tuxum hujayra urug‘langanidan implantatsiya boshlanguniga qadar embrionning rivojlanishi (birinchi hafta) implantatsiyadan oldingi davr deb ataladi (qarang: Insonda homila paydo bo‘lishi); undan keyingi rivojlanish implantatsiyadan keyingi davrga kiradi. Implantatsiyadan oldin embrion ona bachadoni devoriga birikmagan bo‘ladi. Dastlabki 4 kun davomida u urug‘lanish joyidan (bachadon nayining ampula qismidan) bachadon nayi orqali bachadon tomonga siljiydi; 5-6-kuni esa bachadonda bo‘lib, implantatsiyaga tayyorlanadi (qarang: shaffof qobiq (zona pellucida)). Shuningdek, rivojlanishning embrional (urug‘lanishdan keyingi dastlabki 8 hafta) va fetal (9-haftadan tug‘ruqqacha) davrlari farqlanadi. Embrional davrda dastlabki tuzilmalar fazoviy tashkil topadi (morfogenez), hujayralar boshlang‘ich ixtisoslashuvdan o‘tadi va a’zolar tizimlarining asosi qo‘yiladi (organogenez). Fetal davrda shakllangan tizimlar tarkibidagi a’zolar rivojlanadi va homilaning o‘lchamlari sezilarli kattalashadi.

Embrional davr

Inson embriogenezining dastlabki bosqichlari
Homiladorlikning birinchi haftasida embrion rivojlanishi

Embrional davr urug‘lanishdan embrional muddatning 8-haftasi oxirigacha (akusherlik muddatining 10-haftasigacha) davom etadi. Embrional davrda embriogenez, jumladan, quyidagi jarayonlar sodir bo‘ladi: urug‘lanish, maydalanish (ko‘p hujayralilikning hosil bo‘lishi), implantatsiya (ya’ni bachadonga birikish), gastrulyatsiya (embrion varaqlarining hosil bo‘lishi), gistogenez (to‘qimalarning shakllanishi), organogenez (a’zolarning shakllanishi), platsentatsiya va boshqa jarayonlar. Embrional davrda embrion o‘lchami 0,1 mm dan (urug‘langan tuxum hujayradan) 3 sm gacha (homila pardalari hisobga olinmaganda) kattalashadi. Dastlab embrion chaqaloqqa o‘xshamaydi, keyinchalik esa asta-sekin chaqaloqqa xos shakl va tuzilishga ega bo‘ladi. Embrional muddatning so‘nggi haftasida embrionning ayrim tuzilmalari o‘zgaradi (jabra yoylari va jabra yoriqlari, dum yo‘qoladi; allantois kichrayadi).

Fetal davr

Fetal davr akusherlik muddatining 11-haftasidan tug‘ruqqacha davom etadi. Fetal davr boshlanganda homilada a’zolarning barcha tizimlari shakllangan bo‘ladi (rivojlanish shakllangan tizimlar doirasida davom etadi). Tashqi ko‘rinishidan homila chaqaloqqa o‘xshaydi, u jadal o‘sadi va tana nisbatlari o‘zgaradi.

Embrion va homilaning salbiy ta’sirlarga sezgirligi homiladorlik muddati qancha qisqa bo‘lsa, shuncha yuqori bo‘ladi. Embrional davrda homiladorlikning o‘z-o‘zidan to‘xtashi xavfi fetal davrdagiga qaraganda taxminan 10 marta yuqori.

Ayol homiladorligi «trimestrlar» deb ataladigan uchta taxminan teng davrga (har biri qariyb uch oy) bo‘linadi. Shunga ko‘ra, homiladorlikning birinchi, ikkinchi va uchinchi trimestrlari farqlanadi. Har bir trimestrning o‘ziga xos akusherlik xususiyatlari va xavflari bor.

Ona — homila tizimidagi fiziologik o‘zgarishlar

Homiladorlik boshlangan paytdan bir-biri bilan juda yaqin bog‘liq bo‘lgan ikki tizim shakllanadi:

Homiladorlikning ma’lum bosqichida bu ikki funksional tizim o‘rtasidagi asosiy bog‘lovchi bo‘g‘in yo‘ldosh bo‘ladi. Shu tariqa ona immun tizimi nuqtayi nazaridan begona bo‘lgan homilani himoya qilish uchun fetoplatsentar to‘siq shakllanadi. Homila va yo‘ldosh o‘rtasidagi yaqin morfofunksional bog‘liqlik sababli bu ikki tuzilma odatda yagona fetoplatsentar tizim sifatida tavsiflanadi.

Neyrobiologiya

Tadqiqotlarga ko‘ra, Amsterdam universiteti tibbiyot markazida[ingl.] birinchi homiladorlik paytida ayollarning miyasida o‘zini anglash va bolaning hissiyotlarini idrok etishga mas’ul sohalar o‘zgaradi. Bu esa chaqaloq parvarishiga yordam beradi[ishonchsiz manba].

Ikkinchi homiladorlik qo‘shimcha o‘zgarishlarni, ayniqsa diqqat va sezgi axborotini qayta ishlovchi neyron tarmoqlarda yuzaga keltiradi. Bu bir nechta bolaga qarashni osonlashtirishi mumkin[ishonchsiz manba]. 110 ayol ishtirok etgan guruhda homiladorlikdan oldin va keyin o‘tkazilgan MRT tekshiruvlari passiv rejim tarmog‘i va peshona-tepa tarmog‘idagi[ingl.] o‘zgarishlar ikkinchi homiladorlikda kamroq ifodalanishini, biroq dorsal diqqat tarmog‘i[ingl.] va somatomotor tarmoqdagi[ingl.] o‘zgarishlar kuchliroq bo‘lishini ko‘rsatdi. Natijalar har bir homiladorlik ayol miyasida o‘ziga xos iz qoldirishi va homiladorlik davridagi ruhiy holatga ta’sir qilishini ko‘rsatadi.

Prenatal diagnostika

Homiladorlik muddatiga qarab bachadon tubining joylashuvi va bachadon shakli

Prenatal diagnostika — homila rivojlanishidagi nuqsonlarni tug‘ruqdan oldin aniqlash — bir necha bosqichda amalga oshiriladi. 10- va 13-haftalar oralig‘ida prenatal skrining yordamida Daun sindromi va Edvards sindromi xavfi UTT va biokimyoviy markerlar asosida baholanadi. 16- va 18-haftalar oralig‘i Daun sindromi, Edvards sindromi va nerv naychasi nuqsonlari bo‘yicha uchlik biokimyoviy skrining o‘tkazish uchun eng maqbul muddat hisoblanadi. Uchlik skrining 14-haftadan 20-haftagacha o‘tkazilishi mumkin.

Homilaning ilk harakatlarini ilgari tug‘gan ayollar odatda 18-haftada, birinchi marta tug‘uvchi ayollar esa 20-haftada sezadi. Biroq bu muddat bir necha haftaga farq qilishi mumkin. Odatda ozg‘in ayollar homila harakatlarini to‘laroq ayollarga qaraganda ertaroq sezadi.

20−24-haftalarda homila a’zolarining holatini baholash uchun takroriy UTT o‘tkaziladi.

24-haftada ko‘rsatmaga ko‘ra yo‘ldoshdagi qon oqimi dopplerometriya yordamida tekshirilib, platsentar yetishmovchilik xavfi istisno qilinadi; 26-haftada esa glyukozaga tolerantlik testi orqali gestatsion diabet xavfi baholanadi.

Ko‘p homilali homiladorlikning 28-haftasida va bir homilali homiladorlikning 30-haftasida tug‘ruqdan oldingi ta’til belgilanadi va almashinuv kartasi beriladi. Shu kundan boshlab uni doimo o‘zi bilan olib yurish kerak.

30−34-haftalarda uchinchi UTT o‘tkazilib, homila va yo‘ldoshning holati aniqlanadi.

37-haftadan keyin homiladorlik muddati yetgan hisoblanadi. Odatda tug‘ruq 40-haftada yuz beradi, biroq aniq hisoblangan muddatda ayollarning 5 % dan kamrog‘i tug‘adi va ikki tomonga 2 haftalik farq me’yoriy sanaladi. 42 haftadan oshgan homiladorlik muddati o‘tgan homiladorlik hisoblanadi.

Patologik homiladorlik

Homilaning rivojlanishi va sog‘lig‘iga perinatal davrning qanday kechishi sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, shuningdek bolalik hamda voyaga yetgan davrdagi sog‘liq holatini sezilarli darajada belgilaydi. Perinatal davrdagi ontogenezga embrion va homilaning 28 haftalikkacha rivojlanish xususiyatlarini belgilovchi omillar, shuningdek yangi hayotga asos bo‘lgan ota-onaning jinsiy hujayralari (gametalar) holati katta ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy fanga ko‘ra, homila rivojlanishidagi nuqsonlar va kasalliklar, avvalo, quyidagilarga bog‘liq:

  • xromosoma va gen darajasidagi buzilishlar (mutatsiyalar);
  • atrof-muhitning noqulay omillari ta’siri;
  • faqat noqulay atrof-muhit omillari ta’sirida namoyon bo‘ladigan genetik buzilishlar.

Perinatal patologiyalar xavfiga ta’sir qiluvchi patologik omillar turlicha ta’sirga ega bo‘lgani uchun quyidagilar farqlanadi:

  • gametopatiyalar;
  • embriopatiyalar;
  • fetopatiyalar.

Homiladorlik asoratlari

Homiladorlik paytida turli noxush prognostik omillar yuzaga kelishi mumkin. Asoratlarga quyidagilar kiradi: qusish, homila suvi kamligi, platsentar yetishmovchilik, ko‘p homilalilik, kamqonlik, homiladorlikning to‘xtashi xavfi, homiladorlikning birinchi va ikkinchi yarmida qon ketishi, gestoz, homila suvi ko‘pligi, Rh- va ABO-izoimmunizatsiya, genital gerpes va sitomegalovirus kabi virusli infeksiyalarning zo‘rayishi, shuningdek muddati o‘tgan homiladorlik, sun’iy usul bilan yuzaga keltirilgan homiladorlik, anatomik jihatdan tor chanoq va homilaning noto‘g‘ri joylashuvi. Uyqu buzilishlari[ingl.] ham homiladorlikning noxush natijalari xavfini oshiradi va oqilona davolashni talab qiladi.

Asoratli homiladorlikning alohida turi — bachadondan tashqari homiladorlik. Bunda homila rivojlana olmaydi va homiladorlik ertami-kechmi homila tushishi bilan yakunlanadi.

Homiladorlar toksikozi va gestoz

Uilyam Hanter, Homilador inson bachadoni anatomiyasi tasvirlangan jadvallar (Anatomia uteri humani gravidi tabulis illustrata)[nima?], 1774

Homiladorlik paytida turli asoratlar, jumladan, toksikoz va gestoz yuzaga kelishi mumkin. Toksikoz qusish, dermatoz, so‘lak oqishi, tetaniya, bronxial astma, osteomalyatsiya, gepatoz va boshqa belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin, ammo ko‘p hollarda (85—90 %) kuzatiladigan belgi — homilador ayollarda qusish.

Gestoz — homiladorlikning 20-haftasidan keyin yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan, organizmdagi a’zolar va tizimlar faoliyati buzilishi bilan kechadigan jiddiy asoratdir. Gestoz yengil, o‘rtacha va og‘ir darajalarga, shuningdek preeklampsiya va eklampsiyaga ajratiladi. Gestozning klassik uchta belgisi — proteinuriya, arterial qon bosimining oshishi va shishlardir.

Patogenez asosida qon tomirlarning umumiy spazmi va undan keyin mikrotsirkulyatsiya buzilishi, to‘qimalarga qon yetib borishining kamayishi hamda gipovolemiya bilan bog‘liq o‘zgarishlar yotadi, deb hisoblanadi.

Psixofaol moddalar

Pivo va sigaret tutgan homilador ayollar

Tamaki chekish, ayniqsa o‘smir qizlar orasida, keng tarqalgan muammodir. Rossiyada 14 yoshli qizlarning 38 % i chekadi, 18 yoshga kelib bu ko‘rsatkich 75 % gacha yetadi. Homiladorlik paytida chekuvchi ayollarda asoratlar, jumladan erta toksikoz, gestoz va homiladorlikning to‘xtashi xavfi ancha yuqori. Alkogolizm ham ayollar orasida keng tarqalgan muammo bo‘lib, uning uchrashi hududlarga qarab farq qiladi. Ba’zi homilador ayollar vaqti-vaqti bilan alkogol iste’mol qiladi, boshqalari esa uni suiiste’mol qiladi. Homiladorlar orasida giyohvand moddalar iste’moli muammosi ham mavjud. Eng keng tarqalgan giyohvand moddalar — opioidlar bo‘lib, har o‘n homilador ayoldan biri u yoki bu psixofaol moddani iste’mol qiladi.

Onaning psixofaol moddalar iste’mol qilishi bolaning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatib, rivojlanish nuqsonlariga olib kelishi mumkin. Ehtimoliy asoratlar orasida o‘lik bola tug‘ilishi, neonatal abstinensiya sindromi[ingl.], go‘dakning to‘satdan o‘lim sindromi.

Tamaki chekish va homiladorlik

Tamaki chekish, jumladan elektron sigaretlardan foydalanish va passiv chekish homiladorlik paytida mumkin emas, chunki ular homila tushishi, muddatidan oldin tug‘ish, bola vaznining past bo‘lishi va boshqa muammolar xavfini oshiradi. Agar qaramlik mavjud bo‘lsa, undan homila paydo bo‘lishidan oldin qutulish maqsadga muvofiq. Amalda homiladorlikdan 3 oy oldin chekishni tashlash yetarli bo‘ladi.

Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, onaning chekishi yangi tug‘ilgan chaqaloqning o‘lim xavfini 20—35 % ga oshiradi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, chekish bolaning hayotining dastlabki to‘rt haftasida o‘lim xavfini 40 % ga oshiradi. Chekuvchi ayollarda homiladorlik va tug‘ruq patologiyalari chekmaydiganlarga qaraganda ko‘proq uchraydi.

Passiv chekish ham homilador ayol va homilaga zarar yetkazadi. Masalan, chekuvchi erkaklarning chekmaydigan xotinlarida homiladorlikning erta va kech toksikozlari boshqalarga qaraganda ko‘proq kuzatiladi.

Homiladorlikning turli muddatlarida chekishning ta’siri:

Muddat Ta’siri
1-trimestr Xavfli, chunki bu davrda inson organizmining barcha asosiy a’zolari shakllanadi. O‘z-o‘zidan homila tushishiga olib kelishi mumkin. Homilaning nobud bo‘lish xavfi mavjud.
2-trimestr Vaqti-vaqti bilan toksikozni kuchaytiradi. Bola yomonroq rivojlanadi, kamroq vazn oladi. Muddatidan oldin tug‘ish xavfi paydo bo‘ladi.
3-trimestr Xavfli, preeklampsiya rivojlanish ehtimoli o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan oshadi. Go‘daklar o‘limi bo‘yicha salbiy ko‘rsatkichlar kuzatiladi.

Nasha chekish va homiladorlik

Kannabis — homilador ayollar orasida eng ko‘p iste’mol qilinadigan noqonuniy psixofaol moddalardan biri. Bu moddani chekish homiladorlik paytida homila tushishi, homilaning o‘sishdan ortda qolishi va bolaning kognitiv faoliyatidagi yetishmovchiliklar xavfi bilan bog‘liq.

Alkogol va homiladorlik

Alkogol homiladorlik davrida mumkin emas, chunki ayol yoki erkakning alkogol iste’mol qilishi homila va bo‘lajak bolaning rivojlanishida muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Alkogolga qaramlik bo‘lsa, undan homila paydo bo‘lishidan oldin, yaxshisi homiladorlikni rejalashtirishdan 3 oy ilgari qutulish kerak. Homiladorlikda alkogol iste’mol qilish homilaning alkogol sindromi rivojlanishi ehtimolini oshiradi. Bu sindrom bolada turli nevrologik buzilishlar va aqliy rivojlanishning orqada qolishi hamda ko‘plab displaziyalar bilan tavsiflanadi.

Abortlar va homiladorlik

Xavfsiz abort aksariyat hollarda ayol sog‘lig‘iga (jumladan reproduktiv salomatlikka) ta’sir qilmaydi. Ilmiy tadqiqotlar birinchi trimestrda xavfsiz o‘tkazilgan abort bilan keyingi homiladorliklarning noxush natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ham tasdiqlamaydi. Ikkinchi trimestrdagi abortlarga oid ma’lumotlar kamroq, biroq ular ham xavfsiz abortning keyingi homiladorliklarga ta’sirini ko‘rsatmaydi.

Homiladorlik davridagi vitaminlar

Homiladorlar uchun maxsus ishlab chiqilgan prenatal vitaminlar[ingl.] ishlab chiqariladi; ular dozalari hamda tarkibidagi qo‘shimchalar, masalan, omega-3 to‘yinmagan yog‘ kislotalari bilan farqlanadi.

Xalqaro amaliyotda ayollarga homila paydo bo‘lishiga urinish davrida har kuni 400 mkg foliy kislotasi qabul qilish va buni homiladorlikning dastlabki 12 haftasi davomida davom ettirish tavsiya etiladi. Foliy kislotasini qabul qilish tavsiyasi bo‘lajak onaning ushbu moddani qo‘shimcha qabul qilishi bolada nerv naychasi nuqsonlari rivojlanish xavfini kamaytirishiga asoslanadi. Foliy kislotasi boshqa nuqsonlar xavfini ham kamaytiradimi — bu aniq ma’lum emas.

Homiladorlik haqidagi afsonalar

Ovqatlanish haqidagi afsonalar

Homiladorlikka oid eng keng tarqalgan va ko‘p muhokama qilinadigan e’tiqodlar ovqatlanish bilan bog‘liq. Hindistonda za’faron iste’mol qilish homiladorlik davrida bolaning terisini oqartirishi mumkin, degan qarash bor. Ammo za’faronning katta dozalari bachadon qisqarishini kuchaytiruvchi xususiyati tufayli homila tushishi xavfini oshiradi. Hayvonlarda o‘tkazilgan tajribalarda katta dozalar homilaning rivojlanish nuqsonlariga olib kelgani sababli homiladorlarga za’faron iste’molidan tiyilish tavsiya etiladi.

Ayrim meva yoki sabzavotlarni iste’mol qilish homiladorlikka salbiy ta’sir qilishi mumkin, degan qarashlar ham bor. Italiyada esa shakar holsizlik yoki bosh aylanishiga yordam beradi, deb hisoblashadi. Biroq ovqatlanish modellarini o‘rgangan bir tadqiqotda tozalangan don mahsulotlari, yog‘ va qo‘shilgan shakarni ko‘p, meva va sabzavotlarni esa kam iste’mol qilish gestatsion qandli diabet rivojlanish ehtimolini oshirishi ko‘rsatilgan.

Turli mamlakatlar va qabilalarda ovqatlanish bilan bolaning ayrim xususiyatlari yoki tug‘ruqning borishini bog‘lovchi irim-sirimlar va e’tiqodlar mavjud. Bular to‘yimli mahsulotlardan, ayrim oziq-ovqat turlaridan voz kechishga yoki ovqatlanishni cheklashga olib kelishi, hatto kam vaznli bola tug‘ilishi xavfini oshirishi mumkin. Masalan, Turkiyadagi ayollar bolasi «baliq og‘izli» tug‘ilishidan qo‘rqib baliq yemaydi. Nigeriyaning janubi-sharqida va Keniyaning qishloq hududlarida esa ayollar yirik bola tug‘ilishi yoki tug‘ruqning uzoq davom etishidan qo‘rqib, o‘sha hududlarda kundalik oqsilning asosiy manbai bo‘lgan shilliqqurt va yovvoyi hayvonlar go‘shtini iste’mol qilmaydi. Bunga qarama-qarshi ravishda homilador ayol «ikki kishi uchun ovqatlanishi» kerak, degan afsona ham mavjud. Aslida semizlik va homiladorlik uchun odatiy darajadan tezroq vazn ortishi bir qator xavflar bilan bog‘liq.

Boshqa afsonalar

Go‘yoki hayz paytida homilador bo‘lish mumkin emas.
Homiladorlik ovulyatsiyadan keyingi bir sutka ichida yuz berishi mumkin. Agar hayz 7 kun yoki undan ko‘proq davom etsa va/yoki erta ovulyatsiya bo‘lsa (hayz boshlangandan keyingi 14-kundan oldin) va/yoki erkak urug‘ida 5 kundan ortiq yashaydigan «chidamli» spermatozoidlar bo‘lsa, hayzning oxirgi kunlaridagi jinsiy aloqa homiladorlikka olib kelishi mumkin.
Go‘yoki homila paydo bo‘lish vaqtini tanlab bolaning jinsini rejalashtirish mumkin; buning uchun maxsus jadvallar bor.
Ota-onaning yoshi, homila paydo bo‘lish vaqti va boshqa omillarga qarab bolaning jinsini ko‘rsatadigan jadvallar hech qanday ilmiy asosga ega emas; bu usul ilmga zid.
Bo‘lajak bolaning jinsi homila paydo bo‘lgan vaqtga mutlaqo bog‘liq emas. Afsona 1960-yillarda olimlar orasida Y-xromosomali va Y-xromosomasiz spermatozoidlarning harakat tezligi turlicha, degan qarash keng tarqalganiga asoslanadi. Tajribalar spermatozoidning harakat tezligi unda Y-xromosoma bor-yo‘qligiga bog‘liq emasligini ko‘rsatdi.
Go‘yoki 1−3 oy muntazam jinsiy aloqa qilinsa, homiladorlik albatta yuz beradi.
Sog‘lom juftlikda muntazam[aniqlashtirish kerak] jinsiy aloqa bo‘lganda homiladorlik 1 yil ichida yuz beradi. Ayolning yoshi 35 dan katta bo‘lsa va 6 oy davomida himoyalanmagan jinsiy aloqa homiladorlikka olib kelmasa, tekshiruvdan o‘tish maqsadga muvofiq. Sheriklarda surunkali kasalliklar bo‘lsa, yarim yil kutmasdan tekshiruvdan o‘tish tavsiya etiladi.

Ijtimoiy va huquqiy jihatlar

Qonuniy himoya

Homiladorlik davri bo‘lajak onalar uchun ancha nozik davrdir. Bo‘lajak onalar o‘zlariga yoki bolalariga zarar yetishining oldini olish uchun himoyaga muhtoj; ularga bolani ko‘tarib yurish va tug‘ruqdan keyin tiklanish uchun vaqt kerak bo‘ladi. Shu bilan birga, ish joyini yo‘qotmaslik kafolati ham zarur. Bunday kafolatlar bo‘lajak ona va uning oilasi odatiy hayot kechirishi uchun mehnatga layoqatsizlik davrida avvalgi daromadni saqlab qolishni ham talab qiladi. Ko‘plab mamlakatlarda Xalqaro mehnat tashkilotining onalikni muhofaza qilish bo‘yicha kamida bitta konvensiyasi qabul qilingan. Deyarli har bir mamlakatda onalikni u yoki bu shaklda himoya qiladigan qonunlar mavjud. Ma’lumotlarga ko‘ra, 64 ta mamlakatda onalik ta’tilidan keyin avvalgi yoki teng lavozimga qaytish kafolati bor.

Ma’lumot mavjud bo‘lgan 145 ta mamlakatda ayollarni homiladorlik yoki tug‘ruq ta’tili davrida kamsitish qonun bilan taqiqlangan. Shunga qaramay, homilador ayollar turli ko‘rinishdagi kamsitishlarga duch kelishi mumkin. Bu butun dunyoda mehnatni muhofaza qilish va gender tengligiga erishish nuqtayi nazaridan jiddiy muammodir. Homiladorlar uchun ishdan bo‘shatilish xavfi ayniqsa dolzarb. Bir tadqiqotga ko‘ra, bunga stereotiplar yoki ish beruvchilarning moliyaviy manfaatlari sabab bo‘ladi. Himoya choralaridan biri — ishdan bo‘shatish homiladorlik bilan bog‘liq emasligini isbotlash majburiyatini ish beruvchiga yuklashdir. Bu Xalqaro mehnat tashkilotining 183-sonli, 1952 yildagi konvensiyasida ko‘zda tutilgan va ma’lumot mavjud bo‘lgan 54 mamlakat qonunchiligida belgilangan.

Transgender odamlarda

Homiladorlik transgender erkaklarda, agar ular ooforektomiya operatsiyasini o‘tkazmagan bo‘lsa hamda tuxumdonlari va bachadoni faoliyatini saqlab qolgan bo‘lsa, yuz berishi mumkin. Ularda homila paydo bo‘lishiga urinish boshlanganidan tug‘ruqqacha gormonal o‘rinbosar terapiya vaqtincha to‘xtatiladi.

Transgender ayollarda bachadon ichida homila rivojlanishi uchun zarur anatomiya va fiziologiya, avvalo bachadon mavjud emas. Bachadon omili bilan bog‘liq mutlaq bepushtlikka qarshi istiqbolli usullardan biri — bachadon transplantatsiyasi. Bunday operatsiya qilingan 12 ayol 42 nafar bemor orasidan 2019 yilga kelib farzandli bo‘la olgan. Transgender ayollarga bachadon ko‘chirib o‘tkazishga urinishlar hozircha muvaffaqiyatsiz tugagan.

Adabiyotlar

Havolalar