



Embrional o‘zak hujayralar (EO‘H) — sutemizuvchilarga xos pluripotent hujayralar turi bo‘lib, ular kulturada saqlanadi. Ularni ichki hujayra massasidan — blastotsista bosqichidagi embriondan — ajratib olish mumkin. Odam embrioni blastotsista bosqichiga urug‘lanishdan 5-6 kun o‘tgach yetadi. Odam blastotsistasining ichki hujayra massasi 50-150 ta hujayradan iborat.
Embrional o‘zak hujayralar pluripotentdir. Bu ularning differensiatsiyalanishi va uchta birlamchi embrional murtak qavatining barchasiga aylana olishini anglatadi: ektoderma, entoderma va mezoderma. Pluripotent hujayralar voyaga yetgan organizmning taxminan 220 xil hujayra turining barchasiga differensiatsiyalana oladi. Pluripotentlik xususiyati embrional o‘zak hujayralarni faqat cheklangan turdagi hujayralarni hosil qila oladigan multipotent hujayralardan farqlaydi. Differensiatsiyani qo‘zg‘atuvchi omillar bo‘lmaganda, in vitro sharoitida embrional o‘zak hujayralar pluripotentligini ko‘plab hujayra bo‘linishlari davomida saqlay oladi. Bu xususiyat o‘zini o‘zi yangilash qobiliyati deb ataladi (ingl. self-renewal — o‘zini o‘zi yangilash). Voyaga yetgan organizmda pluripotent hujayralarning mavjudligi hanuz ilmiy munozaralar mavzusidir. Biroq tadqiqotlar laboratoriya sharoitida voyaga yetgan odam fibroblastlaridan pluripotent hujayralarni shunday deb ataladigan hujayralarni qayta dasturlash jarayoni orqali olish mumkinligini ko‘rsatgan.
Embrional o‘zak hujayralarning moslashuvchanligi va o‘zini o‘zi yangilash imkoniyatining nazariy jihatdan cheksizligi tufayli ulardan regenerativ tibbiyotda hamda shikastlangan to‘qimalarni almashtirishda foydalanish istiqbollari mavjud. Biroq hozirgi paytda embrional o‘zak hujayralarni tibbiyotda amalda qo‘llash yo‘lga qo‘yilmagan. Voyaga yetgan organizmning o‘zak hujayralari va suyak ko‘migi o‘zak hujayralari turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi. Qon hamda immun tizimining ayrim kasalliklarini (jumladan, irsiy kasalliklarni) embrional kelib chiqishga ega bo‘lmagan o‘zak hujayralar yordamida davolash mumkin.[manba 5194 kundan beri ko‘rsatilmagan] O‘zak hujayralar yordamida onkologik kasalliklar, bolalik davrida boshlanadigan diabet, Parkinson sindromi, ko‘rlik va orqa miya faoliyatining buzilishlari kabi patologiyalarni davolash usullari ishlab chiqilmoqda[manba 5194 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Gematopoetik o‘zak hujayralarni transplantatsiya qilish bilan bog‘liq axloqiy va texnik muammolar mavjud. Bu muammolar, jumladan, to‘qimalarning gistologik mosligi (gistomoslik) bilan bog‘liq. Ularni bemorning o‘z o‘zak hujayralaridan foydalanish yoki terapevtik klonlash orqali hal qilish mumkin.
Embrional o‘zak hujayralarning differensiatsiyalanishi uchun ularga o‘sish omillari ta’sir ettirish kifoya. Masalan, sichqonning in vitro sharoitida nerv hujayralariga differensiatsiyalangan embrional o‘zak hujayralaridan kalamushning shikastlangan orqa miyasini tiklashda foydalanilgan. Gepatotsitlar olish uchun natriy butirat ishlatilgan, shuningdek, gematopoetik o‘zak hujayralarni olish maqsadida embrional o‘zak hujayralarga transfeksiya usuli bilan Cdx va HoxB4 genlari kiritilgan.
Tadqiqot va ishlanmalar tarixi
Hujayralarni ajratib olish va kulturada yetishtirish — in vitro
O‘zak hujayralar teratokarsinomani o‘rganish jarayonida ajratib olingan. Keyinchalik, 1964-yilda tadqiqotchilar teratokarsinoma hujayralari hujayra kulturasida differensiatsiyalanmagan holda qolishini ko‘rsatganlar. Bunday o‘zak hujayralar embrional karsinoma hujayralari deb ataladi. Tadqiqotchilar birlamchi embrional jinsiy hujayralarning kulturada ko‘payishi va turli xil hujayralarni hosil qilishi mumkinligini ko‘rsatganlar.
Embrional o‘zak hujayralar sichqon embrionlaridan 1981-yilda Martin Evans va Metyu Kaufman, shuningdek, ulardan mustaqil ravishda Geyl Martin tomonidan ajratib olingan. Odam embrional o‘zak hujayralarini tadqiq etishda muhim yutuqqa 1998-yil noyabrida Viskonsin universitetida Jeyms Tomson boshchiligidagi guruh erishdi. Olimlar bu hujayralarni odam blastotsistasidan ajratib oldilar.
Hujayra kulturalarini saqlashda ishlatiladigan moddalar bilan ifloslanish
Onlayn nashr — Nature Medicine jurnali 2005-yil yanvarida federal grantlar hisobidan moliyalashtiriladigan tadqiqotlar uchun mavjud odam o‘zak hujayralari hayvonlardan olingan hujayra o‘stirish muhitining molekulalari bilan ifloslangani haqida maqola chop etdi. Faol bo‘linayotgan hujayralarning pluripotentligini saqlash uchun ko‘pincha hayvon hujayralari (odatda sichqon hujayralari) ishlatiladi. Bu bir qator muammolarni yuzaga keltirishi aniqlandi. Xususan, hayvonlardan olingan sial kislota embrional o‘zak hujayralarni davolash maqsadida qo‘llash imkoniyatlarini cheklashi ma’lum bo‘ldi.
7-mart 2005-yilda Lancet Medical Journal jurnalida chop etilgan tadqiqotda hayvon hujayralari va zardobidan butunlay xoli muhitda o‘zak hujayralarning yangi liniyasini yetishtirish usuli batafsil bayon qilingan. Olti oydan ortiq vaqt davomida differensiatsiyalanmagan holatda yetishtirilganidan so‘ng ham bu hujayralar teratomalar tarkibida ham, hujayra kulturasida ham uchala murtak qavatiga mansub hujayralarga differensiatsiyalana olgan.
Davolashda qo‘llanilishi
23-yanvar 2009-yilda odam embrional o‘zak hujayralari populyatsiyasini orqa miyasi jarohatlangan bemorlarga transplantatsiya qilish bo‘yicha klinik sinovlarning birinchi bosqichi boshlandi. Mazkur tadqiqot AQSHning Kaliforniya shtati Irvin shahridagi universitetda Xans Keyrsted va hammualliflari tomonidan, Menlo-Parkda (Kaliforniya, AQSH) joylashgan Geron korporatsiyasi moliyaviy ko‘magida olingan natijalarga asoslangan. Tajriba natijalari orqa miyasi jarohatlangan kalamushlarda lokomotor o‘tkazuvchanlik yaxshilanganini ko‘rsatgan. Transplantatsiyadan keyingi yettinchi kuni odam embrional o‘zak hujayralari oligodendrotsitlarga differensiatsiyalangan. O‘sha yili odam embrional o‘zak hujayralaridan differensiatsiyalab olingan hujayralarni ko‘z to‘r pardasining irsiy makuladistrofiyasini davolashda qo‘llash bo‘yicha klinik tadqiqot boshlangan va u 2015-yilda muvaffaqiyatli yakunlangan. Tadqiqotlarning ko‘p markazli davomi AQSH, Angliya, Avstraliya va Osiyo mamlakatlarida olib borilmoqda. 2015-yilda AQSHning Viacyte kompaniyasi odam embrional o‘zak hujayralaridan olingan me’da osti bezi hujayralari yordamida diabetni davolash bo‘yicha klinik sinovlarni boshladi.
Rossiya Federatsiyasida odam embrional o‘zak hujayralarini davolashda qo‘llash va o‘rganish 2016-yil o‘rtalarida Rossiya Davlat dumasi tomonidan ko‘rib chiqilishi rejalashtirilgan «Biotibbiy hujayra mahsulotlarining muomalasi to‘g‘risida»gi qonun bilan tartibga solinishi ko‘zda tutilgan.
Induksiyalangan pluripotent o‘zak hujayralar
Induksiyalangan pluripotent o‘zak hujayralar (induced pluripotent stem cells, iPSC yoki iPS) turli to‘qimalar hujayralaridan (birinchi navbatda fibroblastlardan) ularni gen muhandisligi usullari bilan qayta dasturlash orqali olingan.
Dastlabki tadqiqotlarda iPSni «voyaga yetgan» hujayralarni EO‘H bilan qo‘shish orqali olishga harakat qilingan. 2006-yilda esa sichqon va odamning spermatogoniylaridan iPS olingan.
2006-yilda hujayralarga pluripotent hujayralarga xos bo‘lgan transkripsiya omillarini kodlovchi genlarni (birinchi navbatda Oct4, Sox2, Klf4, c-Myc va Nanog transkripsiya omillari genlarini) lentiviruslar va boshqa vektorlar yordamida kiritish orqali hujayralarni qayta dasturlash usullari ishlab chiqilgan. Keyinchalik qayta dasturlash bu genlar genomga integratsiyalanmasdan, ularning vaqtinchalik ekspressiyasi orqali ham yuz berishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Hujayralarni iPSga aylantirish uchun qayta dasturlash Science jurnali tomonidan 2008-yilning eng muhim ilmiy yutug‘i deb e’tirof etilgan.
2009-yilda e’lon qilingan tadqiqotda tetraploid komplementatsiya usuli yordamida iPSdan birinchi marta to‘laqonli organizm, jumladan, jinsiy hujayralar rivojlanadigan hujayra liniyasi hosil bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Sichqonlarning teri fibroblastlaridan retrovirus vektori yordamida transformatsiya qilish yo‘li bilan olingan iPS ayrim hollarda sog‘lom, voyaga yetgan va odatdagidek ko‘paya oladigan sichqonlarni hosil qilgan. Shunday qilib, ilk bor tuxum hujayraning genetik materiali aralashmagan klonlangan hayvonlar olindi (an’anaviy klonlash jarayonida mitoxondrial DNK qabul qiluvchi tuxum hujayradan avlodga o‘tadi). 2012-yilda klonlash va genetik qayta dasturlash texnologiyasini ishlab chiqqanlik uchun fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti Jon Gerdon (Angliya) va Sin’ya Yamanakaga (Yaponiya) berilgan. 2014-yilda esa professor M. Takaxasi va S. Yamanaka birinchi marta iPS hujayralardan olingan ko‘z to‘r pardasining pigment epiteliysini yoshga bog‘liq to‘r parda degeneratsiyasi bo‘lgan bemor ayolga transplantatsiya qilgan.
Yaponiyada kelajakda aholining 100 % qismi uchun iPS hujayralari banklari bo‘lishini nazarda tutuvchi davlat dasturi mavjud[ishonchliligi yetarli bo‘lmagan manba].