| Shahar | |
| Moʻynoq | |
|---|---|
| oʻzb. Moʻynoq / Мўйноқ qoraqalp. Moynaq / Мойнақ | |
| Soat mili yoʻnalishi boʻyicha: shaharga kirishdagi yodgorlik, Moʻynoq baliq konserva kombinatining asosiy kirish eshigi, «Kemalar qabristoni», «Chekingan dengizga» yodgorligi, baliq ovlash kemasiga bagʻishlangan yodgorlik. | |
| 43°46′ sh. k. 59°02′ sh. u.HGЯO | |
| Davlat |
|
| Respublika | Qoraqalpogʻiston Respublikasi |
| Tuman | Moʻynoq tumani |
| Tarix va geografiya | |
| Asos solingan | XVII asr |
| Shahar maqomi | 1963 |
| Markazining balandligi | 50 m |
| Iqlim turi | keskin kontinental |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholisi | |
| Aholi soni | 33 026 kishi (2022) |
| Millatlar | qoraqalpoqlar, oʻzbeklar, qozoqlar, tatarlar va boshqalar |
| Diniy eʼtiqodlar | asosan, musulmonlar-sunniylar |
| Aholining atalishi | moʻynoqliklar (erkak: moʻynoqlik, ayol: moʻynoqlik) |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +99861 322 |
| Pochta indeksi | 230800230800 |
|
|
|
| newmuynakcity.uz muynak.uz moynaqcity.uz | |
Moʻynoq (oʻzb. Moʻynoq / Мўйноқ; qoraqalp. Moynaq / Мойнақ) — shahar, Moʻynoq tumanining Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi maʼmuriy markazi va eng yirik aholi punkti. Qoraqalpogʻiston — suveren respublika sifatida Oʻzbekiston Respublikasi tarkibiga kiradi.
Sobiq dengiz porti Orol dengizi sohilida joylashgan boʻlib, hozir Orolqum choʻlidadir.
Tarixi
15-noyabr, 1933-yilda Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi (VTsIK) qarori bilan Moʻynoq qishlogʻi ishchi posyolkasi toifasiga kiritildi. Oʻsha paytda Moʻynoq Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibida boʻlgan. Bu avtonom respublika esa Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi (RSFSR) tarkibiga kirgan.
1950-yillarda Moʻynoq shaharcha maqomini oldi. 1963-yilda esa unga shahar maqomi berildi. U Orol dengizi sohilidagi ikki shahardan biri boʻlib, ikkinchisi Orol shahri.
1960-yillarda Amudaryodan paxta dalalarini sugʻorish uchun meliorativ kanallar qurila boshlandi. Natijada Orol dengiziga keladigan suv kamayib, dengiz sayozlasha boshladi.
1980-yillarning oʻrtalarigacha Moʻynoq Orol dengizining janubiy sohilidagi rivojlangan baliqchilik port-shahri edi. Shaharda Moʻynoq baliq konserva kombinati ishlagan. U shahar hayotining asosiy korxonasi va sobiq SSSRdagi eng yirik baliq konserva korxonalaridan biri edi.
1980-yillarda Moʻynoqdagi baliq konserva zavodi yopilib ketmasligi uchun bu yerga Rossiyadan muzlatilgan baliq olib kelinar edi. 1990-yillarning boshida zavod yopildi va ishsizlik boshlandi. Aholi oʻz uylarini tashlab, Nukus, Qoʻngʻirot va boshqa shaharlarga koʻchib keta boshladi.
Chang-tuz boʻronlari hamda aholi orasida kasalliklar (oshqozon-ichak yoʻllari, koʻz va teri kasalliklari) tez-tez kuzatila boshladi. Yer osti suvlari sathi pasayib, hududning choʻllanish jarayoni tezlashdi.
Qolgan buloqlarning suvi tarkibida pestitsidlar miqdori yuqori boʻlgani uchun ichishga yaroqsiz boʻlib qoldi. Bu pestitsidlar paxta dalalaridan Amudaryoga yuvilib tushgan edi. Port «kemalar qabristoni»ga aylandi.
Orol dengizida suv sathining pasayishi natijasida hozir qirgʻoq chizigʻi Moʻynoqdan 100 km uzoqlikda joylashgan. Ajoyib plyajlari, baliqning koʻpligi va katta maydoni sababli ilgari dengiz deb atalgan koʻlning ochilib qolgan tubi endilikda choʻlga aylangan.
Mahalliy aholi bu choʻlni Orolqum (Qizilqum choʻliga oʻxshash choʻl) deb ataydi. Ilgari dengizda kemalar suzgan. Hozir esa ular tashlandiq holda «kemalar qabristoni»da — Moʻynoqning sobiq portida zanglab yotibdi.
2011-yil holatiga koʻra, Moʻynoqdan Janubiy Orol dengizining gʻarbiy (chuqur) qismigacha taxminan 100 km, sharqiy (sayoz) qismigacha esa taxminan 180 km boʻlgan. Dengizning sharqiy qismi (nisbatan sayozligi sababli) Moʻynoqdan eng tez chekingan: 1990-yillarning oʻrtalarida u shahardan 45 km, 2000-yillarning boshida esa 100 km uzoqlikda joylashgan.
Aynan 2008-yilda «Petro Alyans» kompaniyasi Orol dengizining sobiq tubida neft va gaz qidiruv ishlarini olib bordi va natija ijobiy boʻldi. Bu yerdagi gaz sifati yuqori, tarkibidagi vodorod sulfidi miqdori esa juda kam.
20-21-yanvar kunlari, 2017-yilda Qoʻngʻirot — Moʻynoq suv quvuri tarmogʻini yotqizish ishlari boshlandi. Qiymati 26,6 milliard soʻm, uzunligi 101 km boʻlgan inshoot qurilishi 5 oy davom etdi. Endi 25 000 nafardan ortiq kishi toza ichimlik suvi bilan taʼminlangan. Moʻynoq — Uchsoy suv quvuri yana 1,51 km ga uzaytiriladi.
2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab shahar dunyoning turli mamlakatlaridan sayyohlarni jalb qila boshladi. 2016-yildan keyin Moʻynoqqa keluvchi sayyohlar oqimi keskin oshdi.
Hozirgi kunda Moʻynoq Orol dengizining qurigan qismlaridagi olis hududlarni borib koʻrish va oʻrganishni rejalashtirgan sayyohlar hamda olimlar uchun muhim oraliq manzil hisoblanadi.
Sayyohlar aynan Moʻynoq orqali yoʻltanlamas avtomobillarda Orol dengizining shahardan bir necha oʻn kilometr shimol va shimoli-gʻarbga chekingan qirgʻoqlariga yetib boradilar.
Aholisi
Aholi soni: 13 000 kishi — 1991-yilda, 18 196 kishi — 2012-yilda. 1-yanvar, 2018-yil holatiga koʻra, Moʻynoq aholisi 13 500 kishini tashkil etgan.
Oʻzbekistonning aksariyat shaharlaridan farqli ravishda, Moʻynoqda aholi sonining muntazam kamayish tendensiyasi kuzatiladi. Shahar aholisining asosiy qismini qoraqalpoqlar tashkil etadi.
Shuningdek, shaharda koʻplab oʻzbeklar va qozoqlar yashaydi. Milliy ozchiliklar orasida tatarlar, turkmanlar va boshqalar ham bor.
Tillar
Qoraqalpogʻistonning boshqa hududlaridagi kabi, Moʻynoqda ham oʻzbek va qoraqalpoq tillari rasmiy maqomga ega. Rus tili amalda millatlararo muloqot tili vazifasini bajaradi. Shaharda turizm va xizmat koʻrsatish sohasi xodimlari orasida ingliz tili ham keng tarqalgan, chunki shahar xorijiy sayyohlar orasida mashhur.
Transport
Hozirgi vaqtda suv transporti mavjud emas. Moʻynoq porti ishlamaydi. Shaharning janubi-sharqida kichik aerodrom joylashgan boʻlib, u muntazam ishlamaydi. Jamoat transporti kam qatnovchi Daewoo Damas yoʻnalishli mikroavtobuslari, shuningdek, yengil avtomobillarda xizmat koʻrsatuvchi xususiy haydovchilar va taksilardan iborat.
«Stixiya» festivali
2018-yildan buyon Moʻynoqda har yili elektron musiqa, sanʼat va ilm-fanga bagʻishlangan «Stixiya» notijorat festivali oʻtkaziladi. Festivalning maqsadi Orolboʻyi mintaqasiga yordam berish va Orol dengizi fojiasi haqida xabardorlikni oshirish.
Bugungi kunda «Stixiya» — musiqachilar, didjeylar, prodyuserlar, sanʼat va ilm-fan namoyandalari qatnashadigan bir nechta loyihaning uygʻunlashuvidir. Ularning barchasini Yer yuzidagi juda noodatiy joyni kuchli joziba markaziga aylantirish maqsadi birlashtiradi. Dengiz quriy boshlaganidan beri festival hududdagi eng shov-shuvli voqeaga aylangan.
Festival odatda bevosita kemalar qabristonida 2 kun davom etadi va bir necha yil ichida elektron musiqa ishqibozlari orasida katta shuhrat qozondi. Festival «SEA» harflaridan yasalgan 10 metrlik installyatsiyani tantanali ravishda yoqish marosimi bilan yakunlanadi.
Galereya
- Kemalar qabristoni
- Dengizning sobiq qirgʻogʻiga oʻrnatilgan yodgorlik
- Oʻtmishdan yodgorlik: baliqchi tasvirlangan plakat
- Shaharga kirish
Adabiyotlar
- Zonn I. S., Glants M. G. Orol ensiklopediyasi / Mualliflar va tuzuvchilar: I. S. Zonn, M. G. Glants; muharrirlar: A. N. Kosarev, A. G. Kostyanoy. — M.: Xalqaro munosabatlar, 2008. — B. 129. — 256 b. — 1000 nusxa — ISBN 978-5-7133-1326-5.
Havolalar
- Orol dengizidagi ekologik falokat markazida (Moʻynoq shahri haqida maqola)
- Qoraqalpogʻistonning norasmiy sayti
- Kemalar qabristoni (Moʻynoq atrofining fotosuratlar toʻplami, 2010-yil aprel)
- A. Payevskiy. Dengiz tubida // «Troitskiy variant» № 54, 9-b. (2010)
- Moʻynoq — Katta sovet ensiklopediyasidan olingan maqola.