| Kolizey | |
|---|---|
| Anfiteatro Flavio, Colosseo | |
| Kolizey. 2020-yil aprel. | |
| 41°53′24″ sh. k. 12°29′32″ sh. u.HGЯO | |
| Turi | Amfiteatr |
| Mamlakat |
|
| Shahar | Rim |
| Eng yaqin metro bekati | Kolosseo |
| Bino turi | Amfiteatr |
| Meʼmoriy uslub | Qadimgi Rim meʼmorchiligi |
| Asoschisi | Vespasian |
| Asos solingan sana | 72-yil |
| Qurilishi | 72—80 yillar |
| Maqomi | Muzey |
| Balandligi | 48 m |
| Qurilish materiallari |
Travertin, Vulkanik tuf, Rim betoni, Rim g‘ishti. |
| Veb-sayti | the-colosseum.net |
Kolizey (lot. Colosseus, colosseum — ulkan), yoki Flaviylar amfiteatri (lot. Amphitheatrum Flavium) — amfiteatr, meʼmoriy yodgorlik Qadimgi Rim, qadimgi dunyoning bugungacha saqlanib qolgan eng mashhur va eng ulkan inshootlaridan biri. U Rimda, Eskvilin, Palatin va Seliy tepaliklari orasidagi pasttekislikda joylashgan.
50 mingdan ortiq odamni sig‘dira oladigan, antik dunyodagi eng yirik amfiteatr sakkiz yil davomida Flaviylar sulolasi imperatorlarining umumiy inshooti sifatida qurilgan. Uning qurilishi milodiy 72-yilda imperator Vespasian davrida boshlangan, milodiy 80-yilda esa amfiteatr imperator Tit tomonidan tantanali ravishda ochilgan. Amfiteatr ilgari Neron saroyiga tegishli hovuz o‘rnida qurilgan. Bu saroy — Neronning Oltin uyi.
Nomining kelib chiqishi
Amfiteatr nomining kelib chiqishi hanuz bahsli. Anʼanaviy talqinga ko‘ra, bu nom «ulkan, bahaybat» so‘zidan kelib chiqqan. Biroq qadimda bino hech qachon bunday nomlanmagan. Boshqa bir farazga ko‘ra, uning keyinroq paydo bo‘lgan nomi amfiteatr yonida «Koloss» — Quyosh xudosi Geliosning ulkan haykali turgani bilan bog‘liq. Bu haykal imperator Neron haykalidan qayta ishlangan. Gelios Kolossi eski gravyuralarda ko‘pincha amfiteatr fonida tasvirlangan. Hozirda uning turgan joyi kvadrat supa bilan belgilangan. Biroq rossiyalik italyanshunos Ye. V. Fyodorova taʼkidlaganidek, italiyalik tarixchilar Rim shevasida amfiteatr hozir ham Colosseo emas, Coliseo deb atalishiga eʼtibor qaratishgan. Demak, colosso (ulkan odam) so‘zi bilan bevosita bog‘liqlik yo‘q. Coliseo atamasi Collis Isaeum («Izeum joylashgan tepalik» — Misr maʼbudasi Isidaning ibodatxonasi) birikmasidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, degan faraz ilgari surilgan. Darhaqiqat, maʼbuda ibodatxonasi yaqin atrofdagi Palatin tepaligida joylashgan.
Tarixi
Qurilishga zamin yaratgan voqealar
Kolizey tarixi 68-yilga borib taqaladi. O‘shanda pretorian gvardiyasining xiyonati va Senatning qoralashi imperator Neronni o‘n to‘rt yillik mustabid boshqaruvdan so‘ng Rim yaqinidagi shahar tashqarisidagi villasida o‘z joniga qasd qilishga majbur qilgan. Neronning o‘limi o‘n sakkiz oy davom etgan fuqarolar urushiga sabab bo‘ldi va urush 69-yilda yakunlandi. Unda Tit Flaviy Vespasian g‘alaba qozondi. Hozir uni oddiygina Vespasian deb atashadi.
Hali imperator bo‘lmasidan avval Vespasian yahudiylarning 66-yilda boshlangan qo‘zg‘olonini bostirishda qatnashgan. Shundan so‘ng Vespasian Tit bilan birga sharqdagi boy viloyatlarda soliqlar yig‘ib, Neron va fuqarolar urushi izdan chiqargan davlat moliyasini tiklashga kirishgan. Ular yahudiylar ustidan qozonilgan g‘alabani nishonlash uchun 71-yilda Rimga qaytishgan.
Imperator bo‘lgach, Vespasian Rim markazini qayta qurishga va o‘z shaxsiga sig‘inish anʼanasini mustahkamlashga qaror qilgan. Shu tariqa u o‘tmishdoshi Neron haqidagi xotirani yo‘qotmoqchi bo‘lgan. Biroq murakkab masala yechilmay qolgan: Neronning «Oltin uy» deb atalgan, atrofidagi bog‘i bilan Rim markazida 120 gektar maydonni egallagan saroyi bilan nima qilish kerak edi? Vespasian saroyda imperiya idoralarini joylashtirishga, uning yonidagi ko‘lni to‘ldirib, xalqning ko‘ngil ochishi uchun amfiteatr qurishga qaror qilgan. Bu puxta o‘ylangan qaror edi: amfiteatr qurilishi bilan Neron foydalanib kelgan yerlar xalqqa qaytarilardi.
Amfiteatr qurilishi

Amfiteatr qurilishini imperator Vespasian Yahudiyadagi g‘alabalaridan so‘ng boshlagan. Bu haqda Svetoniy:
U yangi inshootlar qurishga ham kirishdi: … shahar o‘rtasida, o‘zi bilishicha, hali Avgust
rejalashtirgan amfiteatrni barpo etdi. Amfiteatr harbiy o‘ljalarni sotishdan tushgan mablag‘ evaziga qurilgan, deb hisoblanadi.
Qullardan Tivolidagi konlarda travertin qazib olish, og‘ir toshlarni ko‘tarish va ularni Tivolidan Rimgacha 20 mil masofaga tashish kabi og‘ir ishlarda foydalanilgan. Malakali quruvchilar, muhandislar, rassomlar va bezak ustalari guruhlari Kolizey qurilishi uchun zarur bo‘lgan turli vazifalarni bajargan.
Amfiteatr qurilishi imperator Tit davrida, 80-yilda yakunlangan. Marsial «Tomoshalar kitobi»da imperatorni Sezar deb atab, ushbu qurilishga quyidagi satrlarni bag‘ishlagan:
Mana shu yerda, ko‘z o‘ngimizda ulug‘vor amfiteatr
Qad rostlamoqda, bir vaqtlar bu yer Neron hovuzlari edi...
Rim yana qayta tug‘ildi; sening panohingda, Sezar,
Ilgari hukmdorniki bo‘lgan maskan endi xalqni xushnud etmoqda.
Qadimgi Rimdagi Kolizey

Kolizeyning ochilishi o‘yinlar bilan nishonlangan. Svetoniy bu haqda shunday yozadi:
Amfiteatr va uning yaqinida shoshilinch qurilgan hammomlar ochilishida u [Tit] g‘oyatda serhasham va dabdabali gladiatorlar jangini namoyish etdi; oldingi joyda dengiz jangini uyushtirdi, so‘ng o‘sha yerda gladiatorlarni maydonga chiqarib, bir kunning o‘zida besh mingta turli yovvoyi hayvonni qo‘yib yubordi.
Prisk va Ver — Kolizey ochilgan kuni bo‘lib o‘tgan birinchi gladiatorlar jangi ishtirokchilari. Shoir Mark Valeriy Marsial bu jang haqida shunday yozgan:
«Prisk va Ver imkonlari yetguncha jangni davom ettirdilar,
Ammo uzoq vaqt ularning kuchi ham, jasorati ham teng edi.
Ularga rahm-shafqat qilishni so‘rab qichqiriqlar yangradi,
Biroq Tit o‘z qonunlariga amal qilishni afzal ko‘rdi —
Taqdirlari hal bo‘lguncha qalqonsiz olishishni buyurdi.
U xalqiga hamisha saxiy bo‘lgan,
Bu safar ham ikkisiga birdek yakun nasib etdi.
Jangda teng, mukofotda ham teng.
Tit ularning har biriga yog‘och qilich va dafna chambari yubordi.
Munosib jasorat — munosib mukofot.
Bunday hodisa faqat sening davringda ro‘y berishi mumkin edi, ey Tit.
Ikki kishi o‘limgacha jang qildi — ikkalasi ham g‘alaba qozondi».

Kolizey uzoq vaqt davomida Rim aholisi va shaharga kelgan mehmonlar uchun gladiatorlar janglari, hayvonlar bilan olishuvlar va dengiz janglari (navmaxiyalar) kabi tomoshalarning asosiy maskani bo‘lgan (taxminlarga ko‘ra, dengiz janglari arena ostiga yerto‘la xonalari qurilguniga qadar, yaʼni Titning ukasi va taxt vorisi, imperator Domitsian davrigacha davom etgan).
Imperator Makrin hukmronligi davrida, 217-yilda Kolizey yong‘indan qattiq zarar ko‘rgan, biroq Aleksandr Sever farmoniga ko‘ra taʼmirlangan. 248-yilda imperator Filipp unda Rim tashkil topganining ming yilligini katta tomoshalar bilan nishonlagan. Gonoriy aynan 405-yilda gladiatorlar janglarini xristianlik ruhiga zid deb taqiqlagan. Bu din Buyuk Konstantin davridan keyin Rim imperiyasida hukmron dinga aylangan edi. Shunga qaramay, Kolizeyda hayvonlar bilan olishuvlar deyarli Buyuk Teodorix vafotigacha davom etgan.
422-yilda kuchli zilzila Rimning ko‘plab yodgorliklariga zarar yetkazgan va Kolizey ham shikastlangan bo‘lishi mumkin. Chunki Valentinian III (425—455) davrida amfiteatrni taʼmirlashga to‘g‘ri kelgan. 467–472-yillarda ham taʼmirlash ishlari bajarilgan. Keyinroq, ehtimol, VI asr boshidagi ikkinchi zilzila Kolizeyga zarar yetkazgan va shahar prefekti Detsiy Mariy Venansiy Vasiliy tomonidan 508-yilda, Teodorix hukmronligi davrida, qayta taʼmirlangan. Biroq bir tomondan davlat xazinasi bo‘shab, Senat qashshoqlashgan, ikkinchi tomondan esa davrning xristianlik taʼsirida shakllangan axloqiy qarashlari Qadimgi Rimda o‘tkazilgan ulkan va shafqatsiz tomoshalarga endi yo‘l qo‘ymagan (gladiatorlar janglari Gonoriy davridayoq arenadan yo‘qolgan edi).
Shundan so‘ng Flaviylar amfiteatri uchun og‘ir davrlar boshlangan.
O‘rta asrlar va Yangi davrda Kolizey


Bosqinchi varvarlarning hujumlari Flaviylar amfiteatrini xarobaga aylantirib, uning yemirilishiga sabab bo‘ldi. VI asr oxirida amfiteatr tuzilmasi ichida kichik ibodatxona qurildi, ammo bu butun binoga sezilarli diniy ahamiyat bermadi. Arena qabriston sifatida, ko‘plab gumbazsimon joylar va arkadalar esa turar joy hamda ustaxona sifatida ishlatildi.
XI asrdan boshlab 1132-yilgacha Kolizey Rimning bir-biri bilan shahardoshlar ustidan taʼsir va hokimiyat uchun kurashgan zodagon oilalari, ayniqsa, Franjipani va Annibaldi oilalari uchun qalʼa bo‘lib xizmat qilgan. Ammo keyinchalik Annibaldilar Kolizeyni imperator Genrix VIIga topshirishga majbur bo‘lishgan. Imperator uni Rim Senati va xalqiga sovg‘a qilgan. Hatto 1332-yilda ham mahalliy zodagonlar bu yerda buqalar jangini uyushtirishgan, biroq aynan shu davrdan Kolizeyning muntazam ravishda vayron qilinishi boshlangan.
1349-yilda Rimdagi kuchli zilzila Kolizeyning, ayniqsa janubiy qismining qulashiga sabab bo‘lgan. Shundan keyin amfiteatr qurilish materiallari manbai sifatida ko‘rila boshlangan: faqat o‘zi qulab tushgan toshlar emas, ataylab ko‘chirib olingan toshlar ham yangi binolar qurilishida ishlatilgan. Masalan, XV va XVI asrlarda papa Pavel II undan Venetsiya saroyi deb atalgan binoni qurish uchun material olgan, kardinal Riario esa kanselyariya saroyi (Kanchelleriya palatssosi), Pavel III — Farneze palatssosini qurishda foydalangan. Shunday bo‘lsa-da, amfiteatrning katta qismi saqlanib qolgan, biroq bino umumiy ko‘rinishda qattiq shikastlangan edi. Sikst V bu yerda movut fabrikasi tashkil etmoqchi bo‘lgan, Kliment IX esa Kolizeyni selitra ishlab chiqaradigan korxonaga aylantirgan.
Papalarning qadimgi meʼmorchilikning bu ulug‘vor yodgorligiga nisbatan yaxshi munosabati faqat XVIII asr o‘rtalaridan boshlangan. Uni birinchi bo‘lib o‘z himoyasiga olgan papa Benedikt XIV (1740-58) bo‘lgan. U bu joyni ko‘plab xristian shahidlarining qoni to‘kilgan maskan deb hisoblab, Iso Masihning azoblariga bag‘ishlagan va arena markaziga ulkan xoch, uning atrofiga esa mehroblar o‘rnatishni buyurgan. Ular qiynoqlarni, Golgofaga yurishni hamda Najotkorning xochda o‘limini yodga solishi kerak edi. Xoch va mehroblar Kolizeydan 1874-yilda olib tashlangan. Benedikt XIV dan keyingi papalar, ayniqsa Piy VII va Lev XII, binoning saqlanib qolgan qismlarini asrashda davom etib, qulash xavfi bor devorlarni tirgak devorlar bilan mustahkamlashgan, Piy IX esa ichkaridagi ayrim zinapoyalarni taʼmirlagan.


Hozir Kolizey muhofaza ostiga olingan. Imkon bo‘lgan joylarda singan bo‘laklar avvalgi o‘rniga qaytarilgan, arenada esa bir vaqtlar odamlar va hayvonlar guruhlarini sahnaga chiqarish uchun xizmat qilgan yerto‘la xonalarini ochib bergan qiziqarli qazishmalar o‘tkazilgan. Kolizey asrlar davomida boshdan kechirgan barcha kulfatlarga qaramay, uning tashqi va ichki bezaklari yo‘qolgan xarobalari hamon o‘zining jiddiy va ulug‘vor qiyofasi bilan kuchli taassurot qoldiradi hamda asl joylashuvi va meʼmorchiligi haqida yetarlicha aniq tasavvur beradi.
Yomg‘ir suvining sizib kirishi, havoning ifloslanishi (asosan avtomobil chiqindi gazlari) va shahardagi intensiv transport harakatidan yuzaga keladigan tebranishlar Kolizeyni og‘ir ahvolga solgan. Loyihaning birinchi bosqichi arkadalarni restavratsiya qilish va suv o‘tkazmaydigan modda bilan ishlov berishni, shuningdek, bir vaqtlar gladiatorlar jang qilgan arenaning yog‘och polini qayta tiklashni o‘z ichiga oladi.
Bugungi kunda Kolizey Rimning ramzi va eng mashhur sayyohlik maskanlaridan biriga aylangan. XXI asrda Kolizey dunyoning yangi yetti mo‘jizasidan biri bo‘lishga daʼvogarlar qatoriga kiritildi va 7-iyul 2007-yilda eʼlon qilingan ovoz berish natijalariga ko‘ra, dunyoning yangi yetti mo‘jizasidan biri deb tan olindi.
Kolizey meʼmorchiligi


Boshqa Rim amfiteatrlari kabi, Flaviylar amfiteatri reja bo‘yicha ellips shakliga ega. Uning markazida ellipssimon arena, atrofiga esa tomoshabinlar o‘rindiqlarining konsentrik halqalari joylashgan. Kolizey bunday inshootlarning barchasidan o‘zining ulkanligi bilan ajralib turadi. U antik davrning eng katta amfiteatri hisoblanadi: tashqi ellipsining uzunligi 524 m, katta o‘qi — 187,77 m, kichik o‘qi — 155,64 m, arenasining uzunligi — 85,75 m, kengligi — 53,62 m, devorlarining balandligi esa 48 metrdan 50 metrgacha. Qurilishning asosini yopma gumbazlarni ko‘tarib turuvchi radial yo‘nalishdagi 80 ta devor va ustun tashkil etadi. Tomoshabinlar joylari konsentrik devorlardan hosil bo‘lgan yettita halqasimon sathda joylashgan. Ulardan eng balandi binoning tashqi devori vazifasini bajaradi. Hozir qoplamasi yo‘q arenada murakkab yerosti tuzilmalarining qoldiqlari — gladiatorlar va yovvoyi hayvonlar uchun yo‘laklar, saqlanib qolmagan ko‘tarish mexanizmlarining shaxtalari ko‘rinadi. Flaviylar amfiteatri qalinligi 13 metrli poydevor ustiga g‘ishtdan qurilgan, tashqi halqalari esa travertin bloklaridan ankerlar (metall qisqichli mahkamlagichlar) yordamida terilgan. Marmar qoplamasi O‘rta asrlarda yangi binolar qurish uchun ko‘chirib olingan.

Kolizeyda qo‘llangan va vomitoria (lotincha vomere — «tashqariga chiqarish») deb atalgan meʼmoriy-logistik yechim bugungi stadionlar qurilishida ham qo‘llanadi: binoning butun perimetri bo‘ylab ko‘plab kirish joylari teng taqsimlangan. Shu tufayli tomoshabinlar Kolizeyni 15 daqiqada to‘ldirib, 5 daqiqada tark etishlari mumkin bo‘lgan. Kolizeyda 80 ta kirish joyi mavjud bo‘lib, ulardan 4 tasi yuqori tabaqa zodagonlari uchun mo‘ljallangan va pastki qatorga olib borgan. Imperator lojasiga ham marmar bilan qoplangan va freskalar bilan bezatilgan, uzunligi 55 metr bo‘lgan yashirin yo‘lak olib borgan. S shaklidagi bu yo‘lak Kolizey milodiy 80-yilda qurib bitkazilganidan keyin barpo etilgan va Kolizey arenasi tashqarisigacha davom etgan. Oddiy tomoshabinlar amfiteatrga pastki qavatdagi I dan LXXVI gacha raqamlangan ravoqlar ostidan kirishgan va soni 76 ta bo‘lgan zinapoyalardan o‘z joylariga ko‘tarilishgan. O‘rindiqlar butun arena atrofiga bir-biridan yuqori ko‘tarilib boradigan tosh kursilar (lotincha gradus) qatorlari shaklida joylashtirilgan. Eng pastki qator, yaʼni podiy (lotincha podium), faqat imperator, uning oilasi, senatorlar va vestalka kohinalari uchun ajratilgan, imperator esa maxsus baland o‘rindiqqa (lotincha pulvinar) ega bo‘lgan. Podiy arenadan tomoshabinlarni u yerga qo‘yib yuboriladigan hayvonlarning hujumidan himoya qiladigan darajada baland to‘siq bilan ajratilgan. Undan keyin bino fasadining qavatlariga mos keladigan uchta yarus (lotincha maeniana) ko‘rinishidagi umumiy tomoshabinlar o‘rindiqlari joylashgan. Birinchi yarusda 20 qator o‘rindiq (hozir butunlay vayron bo‘lgan) bo‘lib, unda shahar maʼmuriyati vakillari va suvoriylar tabaqasiga mansub kishilar o‘tirgan. Ikkinchi yarus 16 qator o‘rindiqdan iborat bo‘lib, Rim fuqaroligiga ega odamlar uchun mo‘ljallangan edi. Ikkinchi yarusni uchinchisidan ajratib turuvchi devor ancha baland, uchinchi yarus o‘rindiqlari esa tikroq qiyalikda joylashgan edi. Bunday tuzilma uchinchi yarusdagi tomoshabinlarga arenani va unda bo‘layotgan voqealarni yaxshiroq ko‘rish imkonini berardi. Uchinchi yarusdagi tomoshabinlar quyi ijtimoiy tabaqalardan bo‘lgan. Bu yarus ustida butun binoni aylana bo‘ylab o‘rab olgan va bir tomoni bilan tashqi devorga tutashgan portik joylashgan edi.
Amfiteatrning tashqi bezagida qadimgi Rim meʼmorchiligiga xos orderli arkadalar, yaʼni «Rim meʼmoriy yacheykasi» turidagi tuzilma va orderlar superpozitsiyasi — Rim-doriy, ioniy va korinf orderlarining ketma-ket joylashuvi qo‘llangan.
Fasad

Balandligi 48 m dan ortiq bo‘lgan tashqi devor tagida ikki pog‘onali sokol mavjud. Fasad to‘rt yarusga bo‘lingan bo‘lib, pastki uch yarus ochiq arkadalardan iborat. Tashqi devorlarning quyi yaruslarida ochiq arkadalardan foydalanish usuli avval Marsell teatrida qo‘llangan.
Pastki qavat ravoqlarining balandligi 7 m dan ortiq. Ularning tayanchlari kengligi 2,4 m, chuqurligi 2,7 m bo‘lib, tayanchlar orasidagi masofa 4,2 m ni tashkil qiladi. Ularning oldida doriy orderidagi uch chorak ustunlar o‘rnatilgan. Ustunlarga antablement (balandligi 2,35 m) tayanadi; unda doriy orderiga xos belgilar — navbatlashib keladigan trigliflar va metopalar yo‘q. Quyi yarusdagi sakson ravoqning yetmish oltitasiga raqam qo‘yilgan, ikki o‘q uchlaridagi to‘rtta ravoq esa raqamsiz qoldirilgan. Ular binoga asosiy kirish joylari bo‘lib xizmat qilgan.
Ikkinchi qavat ustunlari birinchi yarus antablementi ustidagi attikka tayangan. Ikkinchi qavat arkadasi o‘lchamlari birinchisidan faqat ustunlarining balandligi — atigi 6,45 m bo‘lishi bilan farq qilgan. Ioniy orderidagi yarim ustunlarga balandligi 2,1 m bo‘lgan, ioniy uslubiga to‘liq mos kelmaydigan antablement tayangan. Uning ustida balandligi 1,95 m bo‘lgan va uchinchi qavat ustunlariga tayanch vazifasini bajargan attik joylashgan. Korinf uslubidagi uchinchi arkada ravoqlarining balandligi 6,4 m. Ikkinchi va uchinchi yaruslarning har bir ravog‘ida haykal turgan. Uchinchi arkada ustidagi balandligi 2,1 m bo‘lgan attikda har ikkinchi ravoq tepasida kichik derazalar mavjud.
Devorning yuqori qismi yaxlit bo‘lib, korinf uslubidagi pilyastrlar bilan bezatilgan. Ular quyi yaruslarning yarim ustunlari ustida joylashgan. Har ikkinchi juft pilyastr orasida deraza qilingan.
Velariylar
Kolizeyning eng yuqori yarusiga tik ustunlar o‘rnatilgan. Ularga arqonlar orqali tomoshabinlar o‘rindiqlari ustida osilib turuvchi gorizontal yelkan tayoqlari mahkamlangan. Tomoshalar paytida jazirama quyoshdan himoya qilish uchun imperator flotining maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan dengizchilari bu tayoqlar ustiga chodirlar — velumlar yoki velariylarni (har ikkita tayoqqa bitta chodir) tortib qo‘yishgan. Bunday tuzilma kemalardagi yelkanlarni ko‘tarish moslamalaridan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, degan taxmin bor. Tashqi karnizning ko‘plab joylarida hozir ham ustunlar o‘tgan teshiklar ko‘rinadi. Ustunlarning pastki uchi devordan chiqib turgan kronshteynlarga tayangan. 2015-yilda xalqaro tarixchilar va muhandis-havaskorlar guruhi shunday velariyni tortib o‘rnatish bo‘yicha rekonstruksiya tajribasini o‘tkazdi. Ish oson bo‘lmadi, biroq velariylar texnologiyasiga oid farazni bilvosita tasdiqladi.
Qurilish materiallari
Kolizey devorlari yirik bo‘laklar yoki travertin toshi yoxud travertin marmaridan ishlangan bloklardan tiklangan. Ular yaqin atrofdagi Tivoli shahrida qazib olingan. Bloklar umumiy og‘irligi taxminan 300 tonna bo‘lgan metall bog‘lamalar bilan tutashtirilgan. Ichki qismlarda mahalliy tuf va g‘isht ham ishlatilgan.
Kolizey dastlabki hajmining uchdan ikki qismini yo‘qotgan bo‘lsa-da, hozir ham g‘oyatda ulkan. XVIII asrda bir meʼmor Kolizeydagi qurilish materiallari miqdorini taxminan hisoblab chiqib, ularning o‘sha davrdagi narxlardagi qiymatini 1½ million skudo (taxminan 8 mln frank) deb baholagan. Shu sababli Kolizey qadimdan Rim buyukligining ramzi hisoblangan. «Kolizey turguncha», — deyishgan ziyoratchilar hali VIII asrda, — «Rim ham turadi; Kolizey yo‘qolsa, Rim ham, u bilan birga butun dunyo ham yo‘qoladi».
Tomoshabinlar uchun o‘rindiqlar


«354-yil xronografi» maʼlumotiga ko‘ra, amfiteatr taxminan 87 000 kishini sig‘dirgan, biroq zamonaviy hisob-kitoblarga ko‘ra Kolizeyga atigi 50 000 kishi sig‘ishi mumkin. O‘rindiqlar yaruslarga ajratilgan va har bir yarus maʼlum bir tabaqa yoki odamlar guruhi uchun mo‘ljallangan. Shimol va janub tomonda imperator hamda vestalka kohinalari uchun joylar bo‘lgan, ulardan arena yaxshi ko‘ringan. Xuddi shu sathda senatorlar uchun joylar ham mavjud bo‘lib, ularga o‘z stullarini olib kelishga ruxsat etilgan. Senatorlar uchun ajratilgan ayrim joylarda V asr senatorlarining o‘yib yozilgan ismlari saqlangan. Ehtimol, ular joylarni band qilib qo‘yish uchun yozilgan. Senatorlar yarusidan yuqorida suvoriylar tabaqasi uchun o‘rindiqlar bo‘lgan. Ulardan yuqorida esa Rim fuqarolari ikki toifaga bo‘linib joylashtirilgan: badavlat fuqarolar suvoriylarning bevosita yuqorisida, kambag‘al fuqarolar esa Rim zodagonlaridan ham yuqoriroqda o‘tirishgan.
Keyinroq imperator Domitsian davrida kambag‘al fuqarolar, qullar va ayollar uchun eng yuqori yarus qo‘shilgan. U yerdagi joylarning aksariyati tik turib tomosha qilishga mo‘ljallangan. Bundan tashqari, ayrim guruhlarga, jumladan, go‘rkovlar, aktyorlar va sobiq gladiatorlarga Kolizeyga kirish taqiqlangan.
Kolizey obrazidan foydalanish
Kolizey eng ulug‘vor inshootlardan biri sifatida ko‘pincha Rimning ramzi bo‘lib xizmat qiladi. Boshqa mashhur shahar ramzlari: Eyfel minorasi — Parijning ramzi, «Big Ben» — Londonning ramzi, Spasskaya minorasi (Kreml) — Moskvaning ramzi, Piza minorasi — Pizaning ramzi, shuningdek, Karl ko‘prigi — Praganing ramzi. Yevropa xaritasi sxematik tasvirlanganda Rim ko‘pincha Kolizeyning sxematik rasmi bilan belgilanadi. Kolizey ilk bor dunyoning yetti mo‘jizasi ro‘yxatiga kiritilgan. Bu ro‘yxat Rim shoiri Marsial tomonidan I asrda tuzilgan.
Galereya
- Kolizeyning ichki ko‘rinishi, 2011-yil
- Kolizey, 2012-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kolizey, 2013-yil
- Kechga yaqin Kolizey, 2024-yil
- Kolizey, 2018-yil
- Kolizey, 2021-yil
- Karakalla va Geta. Lourens Alma-Tadema kartinasi, 1907-yil
Adabiyotlar
- Kolizey // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Berd M., Xopkins M. Kolizey = M. Berd, K. Xopkins «Kolizey». — Moskva: Eksmo, 2007. — ISBN 978-5-699-23900-9.
Havolalar
- Platner S. B., Eshbi T. Qadimgi Rim topografik lug‘ati: Flaviylar amfiteatri.
- Kolizey haqidagi sayt (ingl., ital.). Murojaat qilingan sana: 23-dekabr 2012-yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 1-dekabr 2012-yil.
- «Arxitektura va qurilish» jurnalida Kolizey tuzilishi haqida. Murojaat qilingan sana: 26-may 2007-yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 1-dekabr 2012-yil.
- Kolizeyning 3D ko‘rinishi. Murojaat qilingan sana: 26-may 2007-yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 1-dekabr 2012-yil.
- Kolizey. Italyinsider.ru. Murojaat qilingan sana: 9-noyabr 2019-yil.
- Kecha va bugun Kolizey. Murojaat qilingan sana: 27-sentabr 2010-yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 1-dekabr 2012-yil.
- Kembrij universitetining faxriy professori Xopkins, Kit, Kolizey: Rim timsoli (ingl.)

