Matematik fizika

Matematik fizika — fizik hodisalarning matematik modellari nazariyasi. U matematika fanlariga kiradi; unda haqiqat mezoni — matematik isbot. Biroq sof matematik fanlardan farqli ravishda, matematik fizikada fizik masalalar matematik darajada tadqiq etiladi, natijalar esa teoremalar, grafiklar, jadvallar va hokazolar ko‘rinishida ifodalanib, fizik jihatdan talqin qilinadi. Matematik fizikani shu qadar keng ma’noda tushunganda, unga mexanikaning quyidagi bo‘limlarini ham kiritish kerak: nazariy mexanika, gidrodinamika va elastiklik nazariyasi. Journal of Mathematical Physics jurnali tahrir hay’ati matematik fizikani «matematikani fizik masalalarga tatbiq etish hamda bunday tatbiqlar va fizik nazariyalarni ifodalash uchun mos matematik usullarni ishlab chiqish» deb ta’riflaydi.

Unga yaqin tushuncha — nazariy fizika. U hali qoniqarli modellari yaratilmagan hodisalar uchun yangi matematik modellar ishlab chiqadi va ba’zan usul hamda modellarning matematik qat’iyligidan voz kechadi. Matematik fizika esa, odatda, allaqachon yaratilgan modellarni matematik jihatdan qat’iy ifodalaydi va chuqur tadqiq etadi.

Rivojlanish tarixi

Fan tarixchisi Jerald Uitrouning fikricha, matematik fizikaning boshlanishi Isaak Nyuton tadqiqotlarining cho‘qqisi bo‘lgan umumjahon tortishishining matematik nazariyasiga borib taqaladi. Nyuton bu nazariyani 5-iyul kuni, 1687-yilda nashr etilgan «Asoslar» asarida bayon qilgan.

Klassik matematik fizika

Dastlab matematik fizika differensial tenglamalar uchun chegaraviy masalalarni yechish bilan cheklangan. Bu yo‘nalish klassik matematik fizikaning tadqiqot predmetini tashkil etadi va hozir ham katta ahamiyatga ega.

Klassik matematik fizika Isaak Nyuton davridan boshlab fizika va matematika bilan bir vaqtda rivojlanib kelgan. XVII asr oxirida differensial va integral hisob kashf etildi (I. Nyuton, G. Leybnits) hamda klassik mexanikaning asosiy qonunlari va umumjahon tortishish qonuni shakllantirildi (I. Nyuton). XVIII asrda matematik fizika usullari torlar, sterjenlar va mayatniklar tebranishlarini, shuningdek, akustika va gidrodinamika bilan bog‘liq masalalarni o‘rganishda shakllana boshladi; analitik mexanikaga asos solindi (J. Dalamber, L. Eyler, D. Bernulli, J. Lagranj, K. Gauss, P. Laplas). XIX asrda matematik fizika usullari issiqlik o‘tkazuvchanligi, diffuziya, elastiklik nazariyasi, optika, elektrodinamika, nochiziqli to‘lqin jarayonlari va boshqa masalalar bilan bog‘liq ravishda yanada rivojlandi; potensiallar nazariyasi va harakat barqarorligi nazariyasi yaratildi (J. Furye, S. Puasson, L. Bolsman, O. Koshi, M. V. Ostrogradskiy, P. Dirixle, J. K. Maksvell, B. Riman, S. V. Kovalevskaya, D. Stoks, G. R. Kirxgof, A. Puankare, A. M. Lyapunov, V. A. Steklov, D. Gilbert, J. Adamar, A. N. Tixonov — bu yerda sanalgan ayrim olimlar XX asrda yoki XIX va XX asrlar chegarasida ham faoliyat yuritgan). XX asrda gaz dinamikasi, zarrachalar ko‘chishi nazariyasi va plazma fizikasiga oid yangi masalalar paydo bo‘ldi.

Zamonaviy matematik fizika

XX asrda fizikaning yangi bo‘limlari paydo bo‘ldi: kvant mexanikasi, kvant maydon nazariyasi, kvant statistik fizikasi, nisbiylik nazariyasi, gravitatsiya, sinergetika (A. Puankare, D. Gilbert, P. Dirak, A. Eynshteyn, N. N. Bogolyubov, V. A. Fok, E. Shryodinger, G. Veyl, R. Feynman, J. fon Neyman, V. Geyzenberg, I. Prigojin, S. Kurdyumov). Alohida o‘rinni biologik obyektlarning matematik fizikasi egallaydi. Bu yo‘nalish modda va energiya tashkil topishining biologik darajasida fizik qonunlar qanday amal qilishini o‘rganadi. Rossiyada ushbu soha, jumladan, quyidagi muassasa negizida rivojlantirilmoqda — Rossiya Fanlar akademiyasining Amaliy matematika instituti (IPM RAN).

Bu hodisalarni o‘rganishda qo‘llanadigan matematik vositalar doirasi sezilarli darajada kengaydi: matematikaning an’anaviy sohalari bilan bir qatorda, operatorlar nazariyasi, umumlashtirilgan funksiyalar nazariyasi, ko‘p kompleks o‘zgaruvchili funksiyalar nazariyasi, topologik va algebraik usullar, sonlar nazariyasi, p-adik analiz, asimptotik va hisoblash usullari keng qo‘llanila boshlandi. Elektron hisoblash mashinalari (EHM) paydo bo‘lishi bilan batafsil tahlil qilish mumkin bo‘lgan matematik modellar sinfi ancha kengaydi; hisoblash tajribalarini o‘tkazish, masalan, atom bombasi portlashini yoki atom reaktori ishini real vaqt miqyosida modellashtirish imkoniyati paydo bo‘ldi[aniqlashtirish kerak]. Zamonaviy nazariy fizika va zamonaviy matematikaning ana shunday jadal o‘zaro ta’siri natijasida yangi soha — zamonaviy matematik fizika shakllandi. Uning modellari har doim ham differensial tenglamalarning chegaraviy masalalariga keltirilavermaydi; ular ko‘pincha aksiomalar tizimi sifatida ifodalanadi.

Adabiyotlar

Havolalar