
Yuqori energiyalar fizikasi — elementar zarralar fizikasining bir bo‘limi bo‘lib, elementar zarralar va/yoki atom yadrolari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni to‘qnashuv energiyasi zarralarning o‘z massasiga ekvivalent energiyasidan ancha yuqori bo‘lgan sharoitlarda o‘rganadi (qarang: Massa va energiyaning ekvivalentligi).
Noaniqlik munosabatlariga ko‘ra, o‘ta relyativistik zarralar yordamida elementar zarralar tuzilishining o‘lchami taxminan bo‘lgan mayda tafsilotlarini o‘rganish uchun energiyasi yoki bo‘lgan zondlovchi zarralar kerak; bu yerda GeV da, esa sm da ifodalanadi. Juda kichik tuzilish tafsilotlarini o‘rganish uchun zarur bo‘lgan zarralar energiyasi bu tafsilotlar o‘lchami kichraygan sari ortadi. Hozirgi vaqtda tezlatkichlardagi elementar zarralarning energiyasi taxminan GeV bo‘lib, bu elementar zarralar tuzilishini sm aniqlikda o‘rganish imkonini beradi.
Yuqori energiyalar fizikasi bo‘yicha tajribalar zaryadlangan zarralar tezlatkichlari va yadro reaktorlari yordamida o‘tkaziladi. Yuqori energiyali zarralarning yana bir manbai — kosmik nurlar. Kosmik nurlar bilan tezlatkichlardan foydalanmasdan o‘tkaziladigan tajribalarda, asosan, neytrinolarning xossalari va zarralarning o‘ta yuqori energiyalardagi xatti-harakati (keng ko‘lamli atmosferik zarra oqimlari).
Zarralar detektorlari
Yuqori energiyalar fizikasi sohasidagi har qanday tajribaning asosini ionlashtiruvchi nurlanish detektorlari va gamma-nurlari detektorlari tashkil etadi. Detektor zarralar orasidagi reaksiyalar mahsulotlarini qayd etadi, fiziklar esa shu ma’lumotlar asosida reaksiyalarning o‘zini qayta tiklaydilar. Hozirgi vaqtda yuqori energiyalar fizikasi tajribalarida foydalaniladigan asosiy detektor turlari — yarimo‘tkazgichli detektorlar, dreyfli gaz kameralari va kalorimetrlar (elektromagnit va adron zarra oqimlari uchun). To‘qnashuv natijalarini qayd etishda qalin qatlamli fotoplastinkalar, pufakchali kameralar, uchqunli kameralar va boshqa elementar zarralar detektorlari ham qo‘llaniladi. Fiziklar har xil turdagi detektorlarni birlashtirib, umumiy maqsadli detektorlar deb ataladigan ulkan elementar zarralar detektorlarini yaratadilar.
Detektorlarga misollar: ATLAS va CMS proton–proton to‘qnashuvlari amalga oshiriladigan Katta adron kollayderida (LHC, Shveysariya/Fransiya), D0 va CDF proton–antiproton kollayderi Tevatronda (AQSH), BaBar va Belle assimetrik elektron–pozitron B-mezon fabrikalarida — SLAC (AQSH) va KEK (Yaponiya) laboratoriyalarida ishlaydi. Shuningdek, SND va KMD-3 detektorlari elektron–pozitron kollayderi VEPP-2000da ishlaydi.
Adabiyotlar
- Perkins D. Yuqori energiyalar fizikasiga kirish. — M.: Mir, 1975. — 416 bet.