Magnitostatika nima

Magnitostatika — klassik elektrodinamika bo‘limi bo‘lib, unda statsionar magnit maydon (ya’ni, doimiy elektr toklaridan yoki doimiy magnitlardan hosil bo‘ladigan maydon), doimiy toklarning magnit maydonini hisoblash usullari ko‘rib chiqiladi va toklarning ular hosil qilgan maydonlar orqali o‘zaro ta’siri tahlil qilinadi.

Magnitostatika yaqinlashuvi

Real elektromagnit maydonlar har doim ma’lum darajada vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. Ularni tavsiflash uchun quyidagi Maksvell tenglamalari qo‘llanadi. Magnitostatika yaqinlashuvi (magnitostatika holati) deganda amaliyotda maydonlarning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi shunchalik sekin bo‘lgan holat tushuniladiki, ularni maqbul aniqlik bilan o‘zgarmas deb hisoblash va soddaroq tenglamalardan foydalanish mumkin.

Magnitostatika bilan elektrostatika birgalikda elektrodinamikaning kichik bo‘limlarini tashkil etadi; ularning yondashuvlaridan birgalikda ham, mustaqil ravishda ham foydalanish mumkin, chunki bu holatda elektr va magnit maydonlarni hisoblash bir-biriga bog‘liq emas.

Magnitostatika doirasida ham vakuum holati, ham magnit muhit — magnit material ko‘rib chiqiladi. Bunda har qanday muhit makroskopik miqyosda qaraladi, ya’ni atom miqyosidagi maydonlar o‘rtachalashtiriladi, molekulyar toklar va magnit momentlar esa faqat ularning umumiy yig‘indisi sifatida hisobga olinadi.

Asosiy nazariy asoslar

Magnitostatikaning nazariy asosini Maksvellning ikkita tenglamasi tashkil etadi. Ularni differensial shaklda quyidagicha yozish mumkin:

divB→=0 (SI, SGS)
rotH→=j→ (SI) rotH→=4πcj→ (SGS)

yoki integral

∮B→⋅ds→=0 (SI, SGS)
∮H→⋅dL→=∫j→⋅dS→ (SI) ∮H→⋅dL→=4πc∫j→⋅dS→ (SGS)

shaklda. Bu yerda B→ — magnit induksiya vektori, H→ — magnit maydon kuchlanganligi vektori, j→ — o‘tkazuvchanlik toki zichligi, c — yorug‘lik tezligi vakuumda, dL→ — integrallash konturining elementi, dS→ — sirtning vektor elementi. Formulalarning chap tomonlarida H→ vektoriga nisbatan integrallash ixtiyoriy yopiq kontur bo‘ylab, o‘ng tomonlarda esa shu kontur bilan chegaralangan ixtiyoriy sirt bo‘ylab bajariladi.

Magnit maydon kuchlanganligi vektori va magnit induksiya vektori quyidagi munosabat bilan bog‘langan:

B→=μ0μH→ (SI) B→=μH→ (SGS),

bu yerda μ0 — magnit doimiysi, μ — magnit singdiruvchanligi bo‘lib, u muhitning (umumiy holda koordinatalarga, ba’zan esa H; vakuum uchun μ=1).

Magnit maydonni hisoblash

Eng umumiy holat

Umumiy holda, magnitostatika masalalarida toklarning taqsimoti ma’lum bo‘lsa, maydon yuqorida keltirilgan formulalar yordamida topiladi. Buning uchun odatda sonli usullardan foydalanish talab etiladi, biroq yuqori simmetriyali holatlarda (masalan, tok zichligi va muhitning magnit xossalari silindrik simmetriyaga ega bo‘lsa: j→=j(R)e→z, μ=μ(R), bu yerda R — biror o‘qqacha bo‘lgan masofa, e→z — shu o‘q bo‘ylab yo‘nalgan birlik vektor) analitik yechimlarni topish mumkin. Vakuum holati uchun hisoblashning maxsus usullari mavjud.

Vakuum uchun Bio–Savar qonuni

Vakuumda magnitostatik maydonni Bio–Savar qonuni yordamida hisoblash mumkin. U muayyan nuqtada tok elementidan hosil bo‘ladigan magnit maydon kattaligini belgilaydi (Idl→, agar element chiziqli bo‘lsa, j→dV, agar hajmiy bo‘lsa):

dB→=μ0I4π[dl→×r→]r3 (SI) dB→=Ic[dl→×r→]r3 (SGS)
dB→=μ04π[j→dV×r→]r3 (SI) dB→=1c[j→dV×r→]r3 (SGS),

bu yerda r→ — tok elementidan magnit maydon aniqlanayotgan nuqtaga yo‘nalgan vektor.

Vakuum uchun magnitostatika tenglamalari chiziqli bo‘lgani sababli, superpozitsiya prinsipidan:

B→=∫dB→,

ya’ni maydonga alohida elementlar qo‘shadigan hissalarni yig‘ish (integrallash) usulidan foydalanish mumkin.

Magnit zaryadlar usuli

Magnit maydonni hisoblashda magnitostatika doirasida magnit zaryad tushunchasidan foydalanish mumkin (bu ko‘pincha juda qulay bo‘ladi); u magnitostatika bilan elektrostatika o‘rtasida o‘xshashlik yaratadi va magnitostatika masalalarida elektrostatika formulalariga o‘xshash formulalarni qo‘llash imkonini beradi — biroq ular elektr maydoni uchun emas, magnit maydoni uchun qo‘llanadi. Odatda (faraziy magnit monopollarni nazariy jihatdan ko‘rib chiqish holati bundan mustasno) bu tushunchadan faqat formal ravishda foydalaniladi, chunki amalda magnit zaryadlar aniqlanmagan. (Soxta) magnit zaryadlardan bunday formal foydalanish magnit zaryadlar maydoni va doimiy elektr toklarining maydoni ekvivalentligi teoremasi tufayli mumkin. Soxta magnit zaryadlardan turli masalalarni yechishda magnit maydon manbalari sifatida ham, tashqi magnit maydonlarning magnit jismga (magnit yoki g‘altakka) ta’sirini aniqlash uchun ham foydalanish mumkin.

Muhitdagi holat haqida izoh

Mikroskopik nuqtayi nazardan qaraganda, muhit vakuumda joylashgan zarrachalardan (molekulalar va boshqalardan) tashkil topgan. Nazariy jihatdan, vakuum uchun Maksvell tenglamalaridan har doim foydalanish mumkin bo‘lardi; buning uchun μ ni hamma joyda bir deb olish lozim. Biroq bunday qilish uchun j→ tarkibiga barcha toklarni (shu jumladan, moddaning magnit qutblanishini ta’minlaydigan mikro toklarni (molekulyar toklarni) ham) kiritish kerak bo‘lardi; ular odatda oldindan noma’lum. Shu sababli, jumladan, Bio–Savar qonunining qo‘llanish sohasi faqat muhit mavjud bo‘lmagan holat bilan cheklanadi.

Shu sababli, magnitostatikada (va umuman elektrodinamikada) boshqa yondashuv qabul qilingan: bunda maydon B→ makroskopik maydon deb tushuniladi; boshqacha aytganda, bu — muhitning kichik (ammo yetarli miqdordagi molekulalarni o‘z ichiga oladigan) hajmi bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan maydon. Bunda j→ deganda aynan o‘tkazuvchanlik toki nazarda tutiladi. Molekulyar tok esa j→mol ni hisobga olish uchun magnitlanganlik M→ kattaligidan foydalaniladi; u quyidagi munosabat tarkibiga kiradi:

H→=1μ0B→−M→ (SI) H→=B→−4πM→ (SGS),

bu yerda

rotM→=j→mol (SI) rotM→=c−1j→mol (SGS).

Formal ravishda, muayyan muhitga taalluqli barcha xususiyatlar yagona bog‘liqlikda — magnitlanganlikning magnitlovchi maydonga bog‘liqligida (ya’ni, mohiyatan, bitta formulada) mujassam bo‘ladi; u quyidagi ko‘rinishga ega: M→=f(H→)=χmH→. Bu yerda χm — magnit qabul qiluvchanlik (u doimiy bo‘lishi shart emas), bunda μ=1+χm (SI) yoki μ=1+4πχm (SGS).

O‘zaro ta’sir kuchini hisoblash

Quyida Lorens kuchi (harakatlanayotgan zaryadlangan zarrachaga magnit maydon ta’sir etadigan kuch) quyidagicha ifodalanadi:

F→=q∗[v→∗×B→] (SI) F→=q∗c[v→∗×B→] (SGS),

bu yerda q∗ va v→∗ — zaryad miqdori va tezligi bo‘lib, zaryadlangan zarracha bu yerda sinov jismi vazifasini bajaradi.

Quyidagi kuch — Amper kuchi (sinov toki o‘tayotgan konturdagi I∗dl→∗ elementga ta’sir etuvchi kuch; bunda tok I∗ ga teng) quyidagicha yoziladi:

dF→=I∗[dl→∗×B→] (SI) dF→=I∗c[dl→∗×B→] (SGS).

Amalda magnit maydon B→ boshqa bir kontur tomonidan hosil qilinishi mumkin, demak, oxirgi formula aslida o‘zaro ta’sir kuchini ifodalaydi.

Maydonning harakatlanayotgan zaryadga (Lorens kuchi) yoki tokka (Amper kuchi) ta’sirini ifodalovchi formulalar magnit muhitlar va vakuum uchun bir xil ko‘rinishga ega.