Magnit gidrodinamika — fizik fan bo‘lib, u gidrodinamika va uzluksiz muhit elektrodinamikasi kesishmasida yuzaga kelgan. U elektr tokini o‘tkazuvchi suyuqlik yoki gazning magnit maydonidagi dinamikasini o‘rganadi. O‘rganiladigan muhitlarga turli xil plazma, suyuq metallar va sho‘r suv kiradi.
Magnit gidrodinamika nazariyasi bo‘yicha tadqiqotlar asoschisi sifatida Xannes Alven e’tirof etiladi. U o‘z ishlari uchun Nobel mukofotiga 1970-yilda sazovor bo‘lgan. Bu sohadagi ilk tajriba ishi Xartmann[dan.] tomonidan 1937-yildanaychada ko‘ndalang magnit maydoni ta’sirida oqayotgan simob oqimining qarshiligini o‘rganish bo‘lgan.
Magnit gidrodinamika tenglamalari
Elektr tokini o‘tkazuvchi suyuqlik uchun norelativistik magnit gidrodinamika tenglamalarining to‘liq tizimi quyidagicha:
Bu yerda:
- — muhit bosimi;
- — muhit zichligi;
- — muhitning elektr o‘tkazuvchanligi;
- — muhitning siljish qovushqoqligi;
- — muhitning hajmiy qovushqoqligi;
- — tezliklar maydoni;
- — magnit maydonining kuchlanganligi.
Ushbu tizim 8 ta tenglamadan iborat bo‘lib, berilgan boshlang‘ich va chegaraviy shartlarda 8 ta noma’lumni (, , , ) aniqlash imkonini beradi.
Quyidagi yaqinlashuvlardan foydalanilsa (dissipatsiyasiz limit):
MGD tenglamalari tizimi quyidagi soddaroq ko‘rinishga keladi:
Tenglamalarni keltirib chiqarish
Quyidagi tizimni yozamiz: Maksvell tenglamalari SGS (CGS) birliklar tizimida:
Quyidagi farazlardan kelib chiqamiz:
- magnit singdiruvchanlik birga teng:
- elektr zaryadlari mavjud emas:
- Om qonuni quyidagi ko‘rinishga ega:
Norelativistik holat (), ya’ni
Shuni ko‘rsatamizki, quyidagi shartga ekvivalent:
Bu ifodani baholaymiz:
bu yerda:
- — xarakterli uzunlik;
- — xarakterli vaqt.
Bu bizni quyidagi munosabatga olib keladi:
Ya’ni tizimdagi xarakterli tezlik yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lishi kerak.
Maksvell tenglamalari ushbu yaqinlashuvda quyidagicha yoziladi:
Om qonunidan ni ifodalab, uni birinchi tenglamaga qo‘ysak, quyidagini olamiz:
Ikkinchi Maksvell tenglamasidagi tokni ushbu tenglamaga qo‘ysak, quyidagini olamiz:
Ideal elektr o‘tkazuvchi suyuqlik chegarasida quyidagini olamiz:
Gidrodinamika bilan bog‘lash uchun Navye–Stoks tenglamasiga magnit maydonning tokka ta’sirida yuzaga keladigan Amper kuchini hisobga oluvchi had qo‘shiladi (tok ikkinchi Maksvell tenglamasidan magnit maydon kuchlanganligi orqali ifodalanadi):
Qo‘llanilishi
Magnit gidrodinamika tamoyillari sanoatda suyuq metallarning harakatini masofadan nazorat qilish va boshqarishda, xususan, quyidagi qurilmalarda qo‘llaniladi:
Adabiyotlar
- Branover G. G., Tsinober A. B.. Siqilmaydigan muhitlarning magnit gidrodinamikasi. Moskva: Nauka, 1970. — 379 b.
- Denisov V. I. «Moddiy muhitlar elektrodinamikasiga kirish: o‘quv qo‘llanma». — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti, 1989. — ISBN 5-211-01371-9
- Landau L. D., Lifshits E. M. Uzluksiz muhitlar elektrodinamikasi. — 4-nashr, stereotip nashr. — Moskva: Fizmatlit, 2003. — 656 b. — («Nazariy fizika», VIII-jild). — ISBN 5-9221-0123-4.
- Kotelnikov I. A. Plazma fizikasi bo‘yicha ma’ruzalar. 2-jild: Magnit gidrodinamika. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Lan, 2021. — 446 b. — ISBN 978-5-8114-6933-8.