
Elektromagnit tebranishlar — elektromagnit maydonidagi davriy o‘zgarishlar bo‘lib, ular elektr maydon kuchlanganligi va magnit induksiyasi kattaliklarida namoyon bo‘ladi.
Elektromagnit tebranishlar qatoriga radio to‘lqinlar, mikroto‘lqinlar, infraqizil nurlanish, ko‘rinadigan yorug‘lik, ultrabinafsha nurlanish, rentgen nurlari, gamma nurlari.
Bunga yaqin yana bir atama mavjud — elektr tebranishlari. Davriy ravishda takrorlanadigan va muayyan chegarada o‘zgaradigan zaryad , tok yoki kuchlanish qiymatlari elektr tebranishlari deb ataladi. Sinusoidal o‘zgaruvchan elektr toki majburiy elektr tebranishlarining turlaridan biridir.
Formulani keltirib chiqarish
Elektromagnit to‘lqinlar universal hodisa sifatida elektr va magnetizmning klassik qonunlari asosida bashorat qilingan; bu qonunlar Maksvell tenglamalari deb ataladi. Agar siz Maksvell tenglamalarini manbalar (zaryadlar yoki toklar) mavjud bo‘lmagan holatda diqqat bilan ko‘rib chiqsangiz, nol yechimdan tashqari — bunda fazoning har bir nuqtasida elektr va magnit maydon kuchlanganliklari nolga teng bo‘ladi va hech narsa o‘zgarmaydi — fazo va vaqt bo‘ylab har ikkala maydon kuchlanganligining o‘zgarishini ifodalovchi nolga teng bo‘lmagan yechimlar ham mavjudligini ko‘rasiz. Vakuum uchun Maksvell tenglamalaridan boshlaymiz:
bu yerda
- — vektor differensial operatori nabla.
Tenglamalar (1)—(4) tizimining nol yechimi quyidagicha:
Nolga teng bo‘lmagan yechimni topish uchun istalgan vektor uchun o‘rinli bo‘lgan quyidagi vektor ayniyatidan foydalanamiz:
Bu ayniyatdan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rish uchun (2)-ifodaning uyurmasini (curl) olamiz:
(5)-tenglamaning chap tomoni quyidagiga teng:
bu yerda (1)-tenglamadan foydalanib, ifodani soddalashtiramiz.
O‘ng tomoni quyidagiga teng:
(6) va (7)-tenglamalar o‘zaro teng bo‘lgani sababli elektr maydon uchun quyidagi differensial tenglama hosil bo‘ladi:
Magnit maydon uchun ham xuddi shu amallarni bajarib, mos differensial tenglamani olamiz:
Bu differensial tenglamalar to‘lqin tenglamasiga ekvivalentdir:
bu yerda — vakuumdagi to‘lqin tezligi, — siljishni ifodalaydi.
Yoki
bu yerda — D’Alamber operatori:
E’tibor bering, elektr va magnit maydonlar uchun to‘lqin tezligi quyidagiga teng:
bu vakuumdagi yorug‘lik tezligidir. Maksvell tenglamalari quyidagi kattaliklarni bir-biri bilan bog‘laydi: vakuumning dielektrik singdiruvchanligi — , vakuumning magnit singdiruvchanligi — hamda yorug‘lik tezligi . Bu xulosaga qadar yorug‘lik, elektr va magnetizm o‘rtasida bunday qat’iy bog‘liqlik mavjudligi ma’lum emas edi.
Biroq bizda atigi ikkita tenglama bor, holbuki ishni to‘rtta tenglamadan boshlagan edik. Demak, Maksvell tenglamalarida to‘lqinlar haqidagi yana ko‘plab ma’lumotlar yashiringan. Keling, elektr maydon uchun odatiy vektor to‘lqinni ko‘rib chiqamiz.
Bu yerda — tebranishlarning o‘zgarmas amplitudasi, — istalgan oniy differensiallanuvchi funksiya, — birlik vektor bo‘lib, u tarqalish yo‘nalishini ko‘rsatadi; - radius-vektor. Shuni ko‘ramizki, — to‘lqin tenglamasining umumiy yechimidir. Boshqacha aytganda, quyidagi tenglik
odatiy to‘lqin yo‘nalishida tarqalganda ham o‘rinli.
Bu shakl to‘lqin tenglamasini qanoatlantiradi. Ammo u Maksvellning barcha tenglamalarini ham qanoatlantiradimi va unga mos keladigan magnit maydon qanday bo‘ladi?
Maksvellning birinchi tenglamasidan elektr maydon to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga ortogonal (perpendikulyar) ekanligi kelib chiqadi.
Maksvellning ikkinchi tenglamasi magnit maydonni hosil qiladi. Qolgan tenglamalar esa quyidagicha tanlanganda qanoatlantiriladi: .
Elektr va magnit maydon to‘lqinlari yorug‘lik tezligida tarqaladi, shu bilan birga, ularning yo‘nalishi muayyan shartlarga bo‘ysunadi va kattaliklari o‘zaro proporsional bo‘ladi, , buni darhol Poynting vektoridan ko‘rish mumkin. Elektr maydon, magnit maydon va to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi o‘zaro ortogonal bo‘lib, to‘lqin esa ayni shu vektor bilan bir xil yo‘nalishda tarqaladi: .
To‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalayotgan elektromagnit to‘lqinda elektr maydon yuqoriga va pastga, magnit maydon esa o‘ngga va chapga tebranishi mumkin. Biroq bu holat elektr maydon o‘ngga va chapga, magnit maydon esa yuqoriga va pastga tebranadigan ko‘rinish bilan almashishi ham mumkin. To‘lqinning tarqalish yo‘nalishi saqlangan holda maydonlarning tebranish yo‘nalishini tanlashdagi bunday erkinlik qutblanishdir.
Adabiyotlar
- Baumgart K. K. Elektr tebranishlari // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.