
Magnitometr — (yunoncha μαγνητό — magnit + yunoncha μετρεω (o‘lchayman), o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob bo‘lib, u magnit maydonining xususiyatlarini va materiallarning magnit xossalarini o‘lchaydi. O‘lchanadigan kattalikka qarab, maydon kuchlanganligini (erstedmetrlar), maydon yo‘nalishini (inklinometrlar va deklinometrlar), maydon gradienti (gradientometrlar), magnit induksiyasini (teslametrlar), magnit oqimini (vebermetrlar yoki flyuksmetrlar), koersitiv kuchni (koersitometrlar), magnit singdiruvchanlikni (myu-metrlar), magnit qabul qiluvchanlikni (kappa-metrlar), magnit momentni.
O‘lchanadigan kattalikning tabiatiga qarab, magnitometrlar tegishli birliklarda (magnit maydon kuchlanganligi, magnit induksiya birliklari, magnit maydon yo‘nalishi va boshqalar) darajalanadi.
Magnitometrlar quyidagi sohalarda qo‘llanadi:
- geologiyada, foydali qazilmalarni qidirishda;
- arxeologiyada, arxeologik qazishmalarda;
- navigatsiya (dengizda, kosmosda va aviatsiyada);
- harbiy razvedkada suv ostiga sho‘ng‘igan suvosti kemalarini aniqlashda;
- biologiyada va tibbiyotda;
- seysmologiyada (zilzilalarni bashorat qilishda);
- ilmiy tajribalarda;
- magnit geoxronologiyada.
Magnitometrlarning ishlash fizik prinsiplari
Magnitostatik magnitometrlar
Ularning ishlash prinsipi mexanik momentlarni o‘lchashga asoslangan; bu momentlar o‘lchanayotgan maydonda asbobning sezgir elementiga (masalan, kichik doimiy magnitga) ta’sir qiladi. Tashqi maydon ushbu doimiy magnit maydonining yo‘nalishiga mos kelmaganida, sezgir magnitda aylantiruvchi moment yuzaga keladi. Bu moment tashqi o‘lchanayotgan maydon kuchlanganligi hamda o‘lchov magniti va tashqi maydon yo‘nalishlarining o‘zaro joylashuviga bog‘liq. O‘lchov magniti buralishga elastik osmaga osiladi; osmaning buralish darajasiga qarab, asbobning yo‘nalishini hisobga olgan holda, tashqi maydon aniqlanadi.
Sezgir (indikator) magnitga ta’sir qiluvchi moment vektor ko‘paytmasi orqali ifodalanadi:
- ,
bu yerda — indikator magnitining magnit momenti.
Yuzaga keladigan mexanik moment turli konstruksiyadagi magnitometrlarda turli usullar bilan muvozanatlashtiriladi:
- elastik osmaning buralish momenti bilan (odatda sezgir magnitometrlarda, ular kvars ipdan tayyorlanadi; magnitometrlar va universal magnit variometrlar kvars cho‘zma ipiga osilganda ularning sezgirligi ~1 nT gacha bo‘ladi);
- og‘irlik kuchi bilan muvozanatlashtiriladigan richagli tizimdagi moment bilan (sezgirligi ~ nTl bo‘lgan magnit tarozilar);
- kerakli holatda o‘rnatilgan yordamchi etalon doimiy magnitga ta’sir etuvchi moment bilan (muvozanat holatida indikator va yordamchi magnitlarning o‘qlari o‘zaro perpendikulyar bo‘ladi). Elastik osmaga o‘rnatilgan indikator magnitlarning o‘z aylanish tebranishlari chastotasi osmaning elastikligi va tashqi maydon kuchlanganligiga bog‘liq. Bunda tebranish davrlari o‘lchanadi, bu esa magnit maydon kuchlanganligini aniqlash imkonini beradi (Gaussning mutlaq usuli).
Magnitostatik magnitometrlarning asosiy qo‘llanish sohasi — geomagnit maydon kuchlanganligining yo‘nalishi va mutlaq qiymatini o‘lchash, uning gradientini, shuningdek moddalarning magnit xossalarini o‘lchash.
Induksion magnitometrlar

Ular elektromagnit induksiya — magnit oqimi o‘zgarganda o‘lchov g‘altagida elektr yurituvchi kuch (EYuK) paydo bo‘lishi hodisasiga asoslangan. G‘altakdagi magnit oqimining o‘zgarishi quyidagilar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin:
- o‘lchanayotgan maydon kattaligi yoki yo‘nalishining vaqt davomida o‘zgarishi bilan (masalan, induksion variometrlar va flyuksmetrlar). Eng oddiy flyuksmetr (vebermetr) ballistik galvanometr bo‘lib, kuchli so‘ndirilgan rejimda ishlaydi (G ~ Wb/bo‘linma); magnitoelektrik vebermetrlar uchun G ~ Wb/bo‘linma, fotoelektrik vebermetrlar uchun G ~ Wb/bo‘linma va boshqa turlari keng qo‘llanadi.
- o‘lchanayotgan maydonda o‘lchov g‘altagi holatini davriy o‘zgartirish (aylantirish yoki tebratish) orqali (2-rasm); eng oddiy teslametrlar sinxron dvigatel valiga o‘rnatilgan g‘altakka ega bo‘lib, G ~ T. Eng sezgir vibratsion magnitometrlarda G ~ 0,1—1 nT.
- o‘lchov g‘altagining magnit qarshiligini o‘zgartirish orqali; bunga permalloy o‘zagining magnit singdiruvchanligini davriy o‘zgartirish bilan erishiladi (o‘zak yordamchi o‘zgaruvchan qo‘zg‘atish maydoni ta’sirida vaqti-vaqti bilan to‘yinish darajasigacha magnitlanadi); shu prinsip asosida ishlaydigan ferromodulyatsion magnitometrlarning G qiymati ~0,2—1 nT.
Induksion magnitometrlar Yerning va kosmosning magnit maydonlarini, texnik magnit maydonlarni, magnitobiologiya sohasidagi maydonlarni va hokazolarni o‘lchash uchun qo‘llanadi.
- Vibratsion magnitometr
- Flyuksmetr
- Ferrozondli magnitometr.
Kvant magnitometrlar
Erkin pretsessiya hodisasiga (yadrolar yoki elektronlarning tashqi magnit maydondagi magnit momentlari pretsessiyasiga) va boshqa kvant effektlariga asoslangan asboblar (yadro magnit rezonansida, elektron paramagnit rezonansidaMikrozarralar magnit momentlari pretsessiyasi chastotasi ning o‘lchanayotgan maydon kuchlanganligi ga bog‘liqligini kuzatish uchun (, bu yerda — magnit-mexanik nisbat) mikrozarralar ansamblining (yadrolar yoki elektronlar) makroskopik magnit momentini hosil qilish zarur. Makroskopik magnit momentni hosil qilish usuli va signalni qayd etish metodiga qarab, quyidagi magnitometrlar farqlanadi: proton magnitometrlari (erkin pretsessiyali, dinamik qutblanishli va sinxron qutblanishli), rezonans magnitometrlar (elektron va yadro), optik nasoslashli magnitometrlar va boshqalar. Kvant magnitometrlar kuchsiz magnit maydonlar (jumladan, geomagnit maydon va kosmik fazodagi magnit maydon) kuchlanganligini o‘lchashda, geologik qidiruvda va magnit kimyoda (G qiymati — nT). Sezgirligi ancha past (G ~ T) bo‘lgan kvant magnitometrlar kuchli magnit maydonlarni o‘lchash uchun qo‘llanadi.
- Proton magnitometri.
- Geliy magnitometri.
- Overxauzer magnitometri.
- Ishqoriy metallar asosidagi optik nasoslashli atom magnitometri.
- Spin-almashinuv kengayishidan xoli atom magnitometri (SERF-magnitometr)
- SKVID (ingl. SQUID).
Kvant magnitometrining sezgirligi quyidagi munosabat bilan aniqlanadi:
bu yerda — doimiy, — spektral chiziq kengligi, — giromagnit nisbat va — signal/shovqin nisbati. Sezgirlik Larmor chastotasiga bog‘liq emas. Larmor chastotasi 0.042 Hz/nT bo‘lgan Overxauzer magnitometrlari, mos ravishda 3.5 Hz/nT va 28 Hz/nT chastotali seziy va geliy-4 magnitometrlari bir xil sezgirlikka ega. Spektral chiziq kengligi turli kvant magnitometrlar uchun jadvalda keltirilgan.
Magnitometrlarni taqqoslash
| Magnitometr turi | Rezonans chizig‘ining tabiiy kengligi, , nT (maydon ~50 µT) |
|---|---|
| Seziy | |
| Geliy-3 | |
| Geliy-4 | |
| Overxauzer | |
| Kaliy | |
| Proton |
Magnitometrlarning tibbiyotda qo‘llanilishi
| Magnit maydon kattaligi, T | Manbalar va magnitometr bahosi | Magnitometr turi |
|---|---|---|
| Ish joyida ruxsat etilgan eng yuqori maydon | ||
| Geomagnit maydon | Xoll datchigi | |
| Shahar magnit xalaqitlari, | Ferrozond | |
| Magnitobiologik reaksiyalar chegarasi | Ferrozond | |
| Baliqlarning elektr organi signali, geomagnit shovqin, yurak, ferromagnit qo‘shilmalar | Induksion | |
| Skelet mushaklari, ko‘z | Optik nasoslashli magnitometr | |
| Miyaning fon va chaqirilgan faolligi | Optik nasoslashli magnitometr | |
| Ko‘z to‘r pardasi | Optik nasoslashli magnitometr | |
| SKVID sezgirligi | SKVID |
Magnitometrlarni kalibrlash

Rossiyada magnitometriya rivojlanishiga oid ayrim faktlar
Rus olimi M. V. Lomonosov 1759-yilda «Dengiz yo‘lining yuqori aniqligi haqida mulohazalar» nomli ma’ruzasida kompas ko‘rsatkichlari aniqligini oshirishga yordam beradigan qimmatli tavsiyalar bergan. Yer magnitizmini o‘rganish uchun M. V. Lomonosov muntazam magnit kuzatuvlar olib boriladigan doimiy punktlar (observatoriyalar) tarmog‘ini tashkil etishni tavsiya qilgan; bunday kuzatuvlarni dengizda ham keng miqyosda olib borish zarur edi. Lomonosovning magnit observatoriya tashkil etish haqidagi g‘oyasi Rossiyada faqat 60 yil o‘tgach amalga oshirildi.
1956-yilda sovetlarning «Zarya» shxunasida magnit maydoni o‘lchangan. Ushbu shxunadagi barcha materiallar va kema jihozlari yog‘och hamda magnit xususiyatiga ega bo‘lmagan qotishmalardan tayyorlangan, dvigatellar va boshqa uskunalarning magnit maydonlari ta’siri esa imkon qadar kamaytirilgan. Hozirgi vaqtda butun Yer shari magnit o‘lchovlari olib boriladigan punktlar tarmog‘i bilan qoplangan (masalan, magnitometrik stansiyalarning xalqaro tarmog‘i INTERMAGNET[ukr.]).
1936-yilda ilk bor dunyoda sovet geologi A. A. Logachyov (A. T. Mayboroda bilan birgalikda) aeromagnitometr — samolyotdan turib Yerning magnit maydonini o‘lchash imkonini beruvchi asbobni yaratdi. Aeromagnitometr g‘altagi Yerning magnit maydonida tez aylanadi va unda elektr toki hosil bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Voynarovskiy P. D.,. Elektr o‘lchash asboblari // Brokxauz va Efronning ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Pomerantsev N. M., Rijkov V. M., Skrotskiy G. V. Kvant magnitometriyasining fizik asoslari, Moskva, 1972;
Havolalar
- NISTning mikrosxema o‘lchamidagi atom magnitometri loyihasi. Murojaat sanasi: 2011-yil 25-yanvar. Arxiv nusxasi: asl nusxa (2012-yil 14-mart holatiga ko‘ra).
- Magnitometr — Katta Sovet ensiklopediyasidagi maqola.