Mikroskop haqida

Levengukning XVII asrga oid, 30x gacha kattalashtiruvchi mikroskopi.

Mikroskop (qadimgi yunoncha μικρός «kichik» + σκοπέω «qarayman») — obyektlar va tuzilish qismlarining kattalashtirilgan tasvirlarini olish, shuningdek, ularni o‘lchash uchun mo‘ljallangan optik asbob; bu obyektlar yoki tuzilish qismlari qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rinmaydi yoki yaxshi ko‘rinmaydi..

Mikroskoplardan amaliy foydalanish texnologiyalari va usullari majmui mikroskopiya deb ataladi.

Yaratilish tarixi

Insoniyat ixtiro qilgan ilk mikroskoplar optik mikroskoplar bo‘lgan. Ularning birinchi ixtirochisini aniq ajratib ko‘rsatish va nomini aytish oson emas. Kattalashtirish darajasini oshirish uchun ikki linzani birlashtirish mumkinligini 1538-yilda italiyalik shifokor J. Frakastoro. Mikroskop haqidagi eng qadimgi ma’lumotlar 1590 yilga va Middelburg shahri (Zelandiya viloyatida) bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘zoynak yasash bilan shug‘ullangan Ioann Lippersgey (u, shuningdek, birinchi sodda optik teleskop) va Zaxariy Yansen nomlari bilan bog‘lanadi. Biroz keyinroq, 1624 yilda, Galileo Galiley o‘zi dastlab «okkialino» (occhiolino italyancha — «kichik ko‘z») deb atagan murakkab mikroskopini taqdim etdi. Bir yil o‘tib, uning Lincey akademiyasidagi do‘sti Jovanni Faber[ingl.] yangi ixtiro uchun «mikroskop» nomini taklif etdi.

Ajrata olish qobiliyati

Mikroskopning ajrata olish qobiliyati — bir-biriga yaqin joylashgan obyektning ikki nuqtasini aniq va alohida tasvirlash imkoniyatidir. Mikrodunyoga qanchalik chuqur kirib borish va uni o‘rganish imkoniyatlari asbobning ajrata olish qobiliyatiga bog‘liq. Bu xususiyat, avvalo, mikroskopiyada foydalaniladigan nurlanishning to‘lqin uzunligi bilan belgilanadi (ko‘rinadigan,, ultrabinafsha, va rentgen nurlanishi). Asosiy cheklov shundan iboratki, elektromagnit nurlanish yordamida o‘lchami shu nurlanish to‘lqin uzunligidan kichik bo‘lgan obyekt tasvirini olish mumkin emas.

To‘lqin uzunligi kichikroq nurlanishlardan foydalanish orqali mikrodunyoga «yanada chuqurroq kirib borish» mumkin.

Tasniflash

Turli mikroskoplarning ishlashini ko‘rsatuvchi tasvir
Mikroskoplar tasnifi
GuruhErishilgan eng yuqori ajrata olish qobiliyatiTurlari
Optik mikroskoplartaxminan 2*10−7 m
Elektron mikroskoplar3,9 *10−11 m
Skanerlovchi zondli mikroskop
Rentgen mikroskoplaritaxminan 5 *10−9 m
Differensial
interferensiyaviy-kontrast mikroskop

Optik mikroskoplar

Altami MET 3M zamonaviy metallografik mikroskopi

Insonning ko‘zi tabiiy optik tizim bo‘lib, muayyan ajrata olish qobiliyatiga ega. Bu xususiyat kuzatilayotgan obyekt elementlari (nuqta yoki chiziq sifatida qabul qilinadigan) orasidagi eng kichik masofa bilan belgilanadi; aynan shu masofada ular bir-biridan farqlanishi mumkin. Normal ko‘z uchun obyektgacha bo‘lgan masofa eng yaxshi ko‘rish masofasi deb ataladigan qiymatga (D = 250 mm) teng bo‘lganda, o‘rtacha normal ajrata olish qobiliyati ~0,2 mm ni tashkil etadi. Mikroorganizmlar, o‘simlik va hayvon hujayralarining aksariyati hamda mayda kristallar, shuningdek, metallar va qotishmalarning mikrostrukturasi elementlari va shu kabilarning o‘lchamlari bu qiymatdan ancha kichik.

XX asr o‘rtalarigacha faqat ko‘rinadigan optik nurlanish bilan, 400—700 nm, shuningdek, yaqin ultrabinafsha nurlanish bilan (lyuminessent mikroskop). Optik mikroskoplar tayanch nurlanish to‘lqinining yarim davridan kichik ajrata olish qobiliyatini ta’minlay olmas edi (to‘lqin uzunligi diapazoni 0,2—0,7 mkm, ya’ni 200—700 nm). Shunday qilib, optik mikroskop nuqtalar orasidagi masofa ~0,20 mkm gacha bo‘lgan tuzilmalarni farqlay oladi; shu sababli erishish mumkin bo‘lgan eng katta kattalashtirish ~2000 baravarni tashkil etgan.

Elektron mikroskoplar

Elektron mikroskop. 1960-yillarga oid model

Nafaqat zarracha, balki to‘lqin xususiyatlariga ham ega bo‘lgan elektronlar dastasidan mikroskopiyada foydalanish mumkin.

Elektronning to‘lqin uzunligi uning energiyasiga bog‘liq, elektron energiyasi esa E=Ve, bu yerda V — elektron bosib o‘tadigan potensiallar farqi, e — elektron zaryadi. 200 000 V potensiallar farqidan o‘tayotgan elektronlarning to‘lqin uzunligi taxminan 0,1 nm ni tashkil etadi. Elektron zaryadlangan zarracha bo‘lgani uchun uni elektromagnit linzalar yordamida oson fokuslash mumkin. Elektron tasvirni ko‘rinadigan tasvirga oson aylantirish mumkin.

Elektron mikroskopning ajrata olish qobiliyati an’anaviy yorug‘lik mikroskopining ajrata olish qobiliyatidan 1000—10 000 marta yuqori; eng yaxshi zamonaviy asboblarda bu qiymat bir angstrem.

Skanerlovchi zondli mikroskoplar

Skanerlovchi zondli mikroskoplar (SZM) — sirtni zond yordamida skanerlashga asoslangan mikroskoplar sinfi. SZMda tasvir zond va sirt o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni qayd etish orqali olinadi. Hozirgi rivojlanish bosqichida zondning alohida atomlar va molekulalar bilan o‘zaro ta’sirini qayd etish mumkin; shu sababli SZMlar ajrata olish qobiliyati jihatidan elektron mikroskoplar bilan tenglashadi, ayrim parametrlar bo‘yicha esa ulardan ustun turadi.

Rentgen mikroskoplari

Rentgen mikroskopi — o‘lchamlari rentgen to‘lqin uzunligi bilan taqqoslanadigan juda kichik obyektlarni tadqiq qilish qurilmasi. U to‘lqin uzunligi 0,01 dan 1 nanometrgacha bo‘lgan elektromagnit nurlanishdan foydalanishga asoslangan.

Rentgen mikroskoplari ajrata olish qobiliyati bo‘yicha elektron va optik mikroskoplar orasida turadi. Rentgen mikroskopining nazariy ajrata olish qobiliyati 2-20 nanometrni tashkil etadi; bu optik mikroskopning ajrata olish qobiliyatidan bir tartib yuqori (150 nanometrgacha). Hozirgi vaqtda ajrata olish qobiliyati taxminan 5 nanometr bo‘lgan rentgen mikroskoplari mavjud.

XX asrgacha bo‘lgan mikroskoplar

Optik mikroskoplar galereyasi

Optik mikroskopning asosiy qismlari va mexanizmlari

Adabiyotlar

  • Mikroskoplar. Leningrad, 1969
  • Optik tizimlarni loyihalash. Moskva, 1983
  • T. A. Ivanova, V. K. Kirillovskiy. Mikroskoplar optikasini loyihalash va nazorat qilish. Moskva, 1984
  • S. V. Kulagin, A. S. Gomenyuk va boshq. Optik-mexanik asboblar. Moskva, 1984

Havolalar