Emil Lenz nomi bilan atalgan Lenz qonuni energiyaning saqlanish qonuni va Nyutonning uchinchi qonuniga asoslanadi. U induksiyalangan tok yo‘nalishini aniqlashning eng qulay usulidir.
Lenz qonuni nima?
Lenz qonuniga ko‘ra:
Turli qutblanishga ega induksiyalangan elektromotor kuch shunday tok hosil qiladiki, uning magnit maydoni kontur orqali o‘tuvchi magnit oqimidagi o‘zgarishga qarshilik ko‘rsatadi; buning maqsadi tok oqayotgan paytda konturdagi dastlabki magnit oqimni saqlab qolishdir.
Emil Lenz nomi bilan atalgan Lenz qonuni energiyaning saqlanish qonuni va Nyutonning uchinchi qonuni ga asoslanadi. Bu induksiyalangan tok yo‘nalishini aniqlashning eng qulay usulidir. Unga ko‘ra, induksiyalangan tokning yo‘nalishi har doim uni hosil qilayotgan zanjirdagi yoki magnit maydondagi o‘zgarishga qarshi bo‘ladi.
Lenz qonuni formulasi
Lenz qonuni Faradey qonuni formulasida o‘z aksini topgan. Bu yerda manfiy ishora Lenz qonuni hissasiga to‘g‘ri keladi. Ifoda quyidagicha:
Bu yerda:
Emf — induksiyalangan kuchlanish (elektromotor kuch deb ham ataladi).
N — o‘ramlar soni.
ΔΦ — magnit oqimining o‘zgarishi.
Δt — vaqt oralig‘i.
Lenz qonunining qo‘llanilishi
Lenz qonunining qo‘llanilish sohalari juda ko‘p. Ulardan ayrimlari quyida keltirilgan:
- Uyurma tokli tarozilar
- Metall detektorlari
- Uyurma tokli dinamometrlar
- Poyezdlardagi tormoz tizimlari
- O‘zgaruvchan tok generatorlari
- Karta o‘qigichlar
- Mikrofonlar
Lenz qonuni tajribasi
Induksiyalangan elektromotor kuch va tok yo‘nalishini aniqlash uchun Lenz qonuniga murojaat qilinadi. Lenz o‘z nazariyasiga muvofiq bir necha tajribalarni isbotlab bergan.
Birinchi tajriba
Birinchi tajribada u shunday xulosaga keldi: zanjirdagi g‘altakdan tok o‘tganda magnit maydon chiziqlari hosil bo‘ladi. G‘altakdan o‘tayotgan tok ortishi bilan magnit oqim ham ortadi. Induksiyalangan tokning yo‘nalishi magnit oqimning ortishiga qarshi bo‘ladigan tarzda yuzaga keladi.
Ikkinchi tajriba
Ikkinchi tajribada u shunday xulosaga keldi: tok o‘tayotgan g‘altak temir sterjenga o‘ralib, uning chap uchi N-qutb sifatida tutsa va u S g‘altak tomonga harakatlantirilsa, induksiyalangan tok hosil bo‘ladi.
Uchinchi tajriba
Uchinchi tajribada u shunday xulosaga keldi: g‘altak magnit oqimi tomonga tortilganda, u bilan bog‘langan g‘altakning magnit oqimi kamayadi, ya’ni magnit maydon ichida joylashgan g‘altak yuzasi kichrayadi. Lenz qonuniga ko‘ra, induksiyalangan tok shu yo‘nalishda hosil bo‘lganda, g‘altakning harakatiga qarshilik ko‘rsatiladi.
Tok hosil qilish uchun magnit tomonidan konturga kuch ta’sir ettiriladi. O‘zgarishga qarshi turish uchun, tok magnitga ta’sir etuvchi kuch hosil qilishi kerak.
Tez-tez beriladigan savollar – FAQ
S1
Lenz qonuni energiyaning saqlanish qonuni bilan qanday bog‘liq?
Lenz qonuni energiyaning saqlanish qonuniga asoslanadi. Lenz qonuni ta’rifidan ma’lumki, induksiyalangan tok har doim uni hosil qilayotgan sababga qarshi yo‘nalgan bo‘ladi. Shuning uchun qarshilik qiluvchi kuchga qarshi qo‘shimcha ish bajariladi. Shu qarshi kuchga qarshi bajarilgan ish magnit oqimning o‘zgarishiga olib keladi va natijada tok induksiyalanadi. Bajarilgan qo‘shimcha ish elektr energiyasi deb ataladi, shu tariqa energiyaning saqlanish qonuni bajariladi.
S2
Lenz qonuni bilan Faradey qonuni o‘rtasidagi farq nimada?
Lenz qonuni elektromagnit induksiyaga qo‘llanilgan energiyaning saqlanishiga oid bo‘lsa, Faradey qonuni hosil bo‘ladigan elektromagnit kuchga oid qonundir.
S3
Lenz qonunining asosiy ahamiyati nimada?
Lenz qonuni induksiyalangan tokning yo‘nalishini aniqlash uchun ishlatiladi.
S4
Lenz qonunidagi manfiy ishora nimani bildiradi?
Lenz qonunidagi manfiy ishora g‘altakdagi induksiyalangan elektromotor kuch g‘altak bilan bog‘langan magnit oqimga qarama-qarshi yo‘nalishda ekanini bildiradi.
S5
Lenz qonuni qayerda qo‘llaniladi?
Lenz qonuni elektromagnit zanjirlar energiyaning saqlanish qonuni va Nyutonning uchinchi qonuniga qanday bo‘ysunishini tushuntirishda qo‘llaniladi.
