| Kyusyu | |
|---|---|
| yaponcha 九州 | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 40 600 km² |
| Eng baland nuqtasi | 1791 m |
| Aholisi | 12 000 000 kishi (2010) |
| Aholi zichligi | 295,57 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 33° sh. k. 131° sh. u.HGЯO | |
| Suv havzasi | Tinch okeani |
| Mamlakat | |
Kyusyu (yaponcha 九州 Kyu:syu:, so‘zma-so‘z «to‘qqiz viloyat»), shuningdek Kyusyu — kattaligi jihatidan uchinchi o‘rinda turadigan orol Yaponiya arxipelagi. Maydoni: 35640 km². Aholisi: 12,0 mln kishi (2010); aholi zichligi — 295,6 kishi/km². Shimoldan janubga uzunligi: 320 km. Orolning eng katta eni: 220 km.
Kyusyu Xonsyu orolidan Shimonoseki bo‘g‘ozi orqali ajralgan (Kammon bo‘g‘ozi), uning ostidan bir nechta tunnel o‘tkazilgan Kammon (avtomobil, temir yo‘l va hatto piyodalar uchun mo‘ljallangan), shuningdek, uning ustidan Kammon ko‘prigi.
Etimologiyasi
Nom yapon tilidagi kyu — «to‘qqiz», syu — «eski ma’muriy bo‘linishdagi viloyat» (hozirgi tarixiy hudud) so‘zlaridan kelib chiqqan, ya’ni «to‘qqiz viloyat» degan ma’noni anglatadi. Rus tilidagi eski transkripsiyada orol quyidagicha atalgan: Kiu-Shiu yoki Kiu-Siu. Ayrim taxminlarga ko‘ra, bu joy yapon sivilizatsiyasi vujudga kelgan hudud hisoblanadi. Orolning boshqa nomlari — Kyukoku (九国 («to‘qqiz mamlakat»), Tindzey (鎮西 («G‘arbni tinchlantirish») va Tsukushinosima (筑紫島 («Tsukusi oroli»).
Geografiyasi
Kyusyu sharqda Tinch okeani, shimoli-sharqda Yaponiyaning Ichki dengizi, g‘arbda esa Sharqiy Xitoy dengizi bilan o‘ralgan. Orolning eng shimoliy nuqtasi — Tanoura konteyner terminali (田野浦埋立地, 33°58′ shimoliy kenglik), eng janubiy nuqtasi esa Sata burni (佐多岬, 30°59′ shimoliy kenglik). Orol hududining shimoldan janubga uzunligi 331,2 km. Eng g‘arbiy nuqtasi — Kozakihana burni (神崎鼻, 129°33′ sharqiy uzunlik), eng sharqiy nuqtasi esa Tsurumi burni (鶴御崎, 132°05′ sharqiy uzunlik). Orol hududining g‘arbdan sharqqa uzunligi 237,8 km.
Qirg‘oq chiziqlari ancha parchalangan (sharqiy qismidan tashqari). Relyefi tog‘li (tekisliklar faqat Kyusyuning g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy qismida keng tarqalgan). Shimoli-g‘arbda past tog‘lar va tepaliklar (balandligi 1055 m gacha), janubi-sharqda esa o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar joylashgan. Eng baland nuqtasi — faol bo‘lmagan vulqon Kudzyu (九重山, 1791 m). Tog‘lar asosan vulqon kelib chiqishiga ega jinslardan, granitlardan va slanetslardan tashkil topgan. Orolda Yaponiyaning eng faol vulqonlaridan biri — Aso (1592 m); quyidagi vulqonlar ham faol: Kirisima, Sakuradzima. Ko‘plab termal buloqlar mavjud (eng mashhurlari — orolning sharqidagi Beppu shahri yaqinida va Kyusyuning markaziy qismidagi Aso vulqoni atrofida). Orolning yer osti boyliklari toshko‘mirga boy (eng yirik konlari — Chikugo, Miike, Hidzen). Kyusyu oroli seysmik xavfli hududlar qatoriga kiradi. Orolning eng yirik tekisligi — Tsukusi (1200 km²).
Iqlimi subtropik, mussonli. Yiliga 3000 mm gacha yog‘in yog‘adi (eng ko‘p yog‘in yozda kuzatiladi). Yanvar oyining o‘rtacha harorati tog‘larda 0 °C dan sohil bo‘yida 10 °C gacha, iyul oyining o‘rtacha harorati esa tog‘larda 15 °C dan sohil bo‘yida 26 °C gacha o‘zgaradi. Qishda mussonlar paytida haroratning keskin o‘zgarishi tez-tez kuzatiladi; tayfunlar. Kyusyu qirg‘oqlarini ikkita iliq oqim — Kurosio oqimi va Tsusima oqimi.
Daryo tarmog‘i zich; daryolar tez oqadi va gidroenergiya resurslariga boy. Orolning eng uzun daryosi — Chikugo.
Relyefning notekisligi sababli mahalliy o‘simlik dunyosi balandlik mintaqalanishi bilan ajralib turadi: quyi mintaqada (850 m gacha) lianalar chirmashgan kameliyalar, magnoliyalar, kamfora daraxtlari va emanlar o‘sadi; undan yuqorida qarag‘aylar, yapon sarvi va kriptomeriyalardan iborat barg to‘kuvchi hamda ignabargli o‘rmonlar, tog‘ cho‘qqilarida esa o‘tloqlar va butazorlar joylashgan.
Sohilbo‘yi hududlari palma daraxtlari, daraxtsimon qirqquloqlar, fikuslar, bambuklar, orkideyalar va sagovniklar o‘sadigan tropik musson o‘rmonlari bilan qoplangan. Janubda tropik musson o‘rmonlarida asosan palma daraxtlari va qirqquloqlar.
Sanoatning jadal rivojlanishi tufayli o‘rmonlar yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida. Ularni muhofaza qilish maqsadida Aso, Kirisima, Saykay va Undzen-Amakusa milliy bog‘lari tashkil etilgan.
| Kyusyuning fizik xaritasi |
Demografiyasi
Kyusyu orolining aholisi 12 mln kishini tashkil etadi (2010), aholi zichligi — 295,6 kishi/km². Eng yirik shahar — Fukuoka, aholisi 1,4 mln kishidan ortiq. Bu shahar Kyusyuning muhim siyosiy va iqtisodiy markazi hisoblanadi. Yarim milliondan ortiq kishi Kumamoto va Kagosima shaharlarida yashaydi. Muhim madaniy markazlar qatoriga Nagasaki, Hirado va Oita.
Ma’muriy bo‘linishi
Ma’muriy jihatdan Kyusyu 7 ta prefekturaga bo‘linadi:
Orol shu nomdagi iqtisodiy mintaqa — — Kyusyu tarkibiga kiradi.
Madaniyati
Kyusyu mintaqasi butun tarixi davomida, qadimgi davrlardan hozirgi kungacha, Okinava (Ryukyu), Yaponiyaning boshqa har qanday qismiga qaraganda yaqinroq iqtisodiy va madaniy aloqalarni saqlab kelgan. Madaniy jihatdan Kyusyu, ayniqsa Xonsyu oroli bilan taqqoslaganda, janubga xos subtropik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Okinava madaniyatining izlarini Kyusyuning turli hududlarida, aksincha, Kyusyu ta’sirini esa Okinava madaniyatida ko‘rish mumkin. Bunga musiqa: Okinavaga xos melodik tuzilma mahalliy xalq musiqasida tez-tez uchraydi; oshxona va tilda ham o‘xshashliklar kuzatiladi. Kyusyuda gottan deb ataladigan, syamisen va sansinga o‘xshash musiqa asbobi mashhur. Mintaqa hunarmandchilik san’atining boy an’analari, jumladan, to‘qimachilik mahsulotlari — hakata-ori[ingl.], Beppu bambuk buyumlari[ingl.], mato kurome-kasuri[ingl.] va satsuma-kiriko[ingl.]}.
Aholisi
Kyusyu aholisi Yaponiyaning boshqa mintaqalari aholisiga qaraganda konservativroq xarakteri bilan tanilgan. Ayniqsa, Kyusyuda tug‘ilgan erkaklar ko‘pincha «kyusyu-dandzi»[yaponcha], bu esa qo‘pol kuch va matonat bilan bog‘liq tasavvurlarni uyg‘otadi. Bu atama qadim zamonlardan beri mavjud bo‘lib, rivoyatlarga ko‘ra, askarlarni ruhlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatilgan. Kyusyudan kelib chiqish katta shaxsiy qadr-qimmat manbai hisoblanadi.
Iqtisodiyoti
Kyusyu sanoati orolning shimolida to‘plangan, janubida esa qishloq xo‘jaligi ustunlik qiladi. Eng yirik sanoat markazlari — Nagasaki, Kitakyusyu va Oita. Asosiy tarmoqlar — kimyo sanoati va metallga ishlov berish. Janubda sholi, tamaki, batat, shuningdek, chorvachilik bilan, xususan, qora cho‘chqalarni boqish bilan shug‘ullanadilar.
Kyusyu oroli Xonsyu bilan ko‘prik va avtomobil hamda temir yo‘l uchun mo‘ljallangan ikkita yerosti tunnel orqali bog‘langan. Ular Kammon bo‘g‘ozi ostidan o‘tadi.
Kyusyu Yaponiyaning janubi-g‘arbiy qismini egallagan muhim iqtisodiy mintaqalardan biridir. Mintaqa tarkibiga yettita prefektura kiradi: Fukuoka, Saga, Nagasaki, Kumamoto, Oita, Miyadzaki va Kagosima. Bu mintaqa zamonaviy yuqori texnologiyali ishlab chiqarish tarmoqlarini iqtisodiyotning an’anaviy sohalari bilan o‘ziga xos tarzda uyg‘unlashtirib, muvozanatli xo‘jalik tizimini shakllantirgan.
Kyusyu iqtisodiyoti Yaponiya milliy xo‘jaligiga sezilarli hissa qo‘shadi: mamlakat umumiy yalpi ichki mahsulotining taxminan 8 % ini tashkil etadi. Mintaqaning iqtisodiy salohiyati bir nechta asosiy tarmoqlarga tayanadi. Asosan Kumamoto prefekturasida jamlangan yarimo‘tkazgichlar sanoati alohida muhim o‘rin tutadi. Bu yerda TSMC va Sony kabi kompaniyalarning ishlab chiqarish quvvatlari joylashgan. Kitakyusyudagi Nippon Steel korxonalari bilan namoyon bo‘lgan metallurgiya majmuasi mamlakat po‘lat ishlab chiqarishining salmoqli qismini ta’minlaydi. Nagasakidagi Mitsubishi Heavy Industries kemasozlik zavodlari mintaqaning dengiz sanoati salohiyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Sholi yetishtirish, choy plantatsiyalari va sitrus bog‘larini o‘z ichiga olgan qishloq xo‘jaligi kabi an’anaviy tarmoqlar, shuningdek, Beppu (Oita prefekturasi) atrofidagi geotermal energetika mintaqaning sanoat tuzilmasini to‘ldiradi.
Yaponiya Iqtisodiyot, savdo va sanoat vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, butun Yaponiya po‘lat ishlab chiqarishining taxminan 15 % i va yarimo‘tkazgichlar ishlab chiqarishining 20 % i Kyusyu hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkichlar mintaqaning mamlakat texnologik va sanoat rivojlanishidagi strategik ahamiyatini ta’kidlaydi.
Mintaqaning eng yirik shahri Fukuoka moliyaviy va texnologik markaz vazifasini bajaradi. Bu yerda ko‘plab IT-kompaniyalar va startaplarning bosh ofislari joylashgan. Hakata porti xalqaro savdoning, ayniqsa, qo‘shni Janubiy Koreya va Xitoy bilan savdoning muhim tuguni hisoblanadi. Kitakyusyuda Nippon Steel va TOTO korxonalarini o‘z ichiga olgan metallurgiya ishlab chiqarish quvvatlari jamlangan. Shuningdek, u karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan «Yashil shahar» dasturi kabi innovatsion ekologik loyihalarni amalga oshirmoqda.
TSMC zavodining 8,6 milliard dollar miqdoridagi investitsiyalar bilan ishga tushirilishi va Sony ishlab chiqarish liniyalarining kengaytirilishidan so‘ng Kumamoto yarimo‘tkazgichlar sanoatining muhim markaziga aylandi. Shu bilan birga, bu yerda Honda va Toyota kompaniyalari uchun avtomobil qismlari ishlab chiqarish ham rivojlanmoqda. Nagasaki Mitsubishi kemasozlik zavodlari va yirik kemalar uchun universal doklari tufayli kemasozlikdagi mavqeini saqlab qolmoqda. Shuningdek, JAXA raketalarni uchirishda foydalanadigan Utinoura kosmodromi orqali kosmik sanoatni rivojlantirmoqda.
Oita va Kagosima prefekturalari geotermal energetika va qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan. Ular mamlakatdagi ushbu turdagi energiya ishlab chiqarishning taxminan 30 % ini ta’minlaydi. Xususan, Kagosima butun mamlakat miqyosida cho‘chqa go‘shti, ko‘k choy va batat ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi hisoblanadi.
Mintaqaning tashqi iqtisodiy faoliyati yarimo‘tkazgichlar va elektronika (mintaqa eksportining 30 % i), po‘lat va metall mahsulotlari (25 %), shuningdek, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (15 %, jumladan, choy va mevalar) eksporti bilan tavsiflanadi. Asosiy savdo hamkorlari Xitoy (eksportning 40 % i), Janubiy Koreya (20 %) va AQSh (15 %) hisoblanadi.
Mintaqa rivojlanishining zamonaviy muammolari va istiqbollari qatoriga Kyusyu universitetlarining SoftBank va Fanuc kompaniyalari bilan hamkorligi orqali sun’iy intellekt va robototexnikani faol joriy etish, qishloq hududlarida aholi sonining kamayishi bilan bog‘liq demografik muammolarni hal qilish hamda har yili Beppu va Yakusima kurortlariga taxminan 10 million sayyohni jalb etadigan turizm salohiyatini rivojlantirish kiradi.
Adabiyotlar
- Pospelov E. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz qayta nashr. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
Wikimedia Commons saytida quyidagi mavzuga oid media fayllar mavjud: Kyusyu- KYUSYU // Yaponiya A dan Z gacha. Ommabop, rasmlar bilan bezatilgan ensiklopediya. (CD-ROM). — M.: Directmedia Publishing, «Bugungi Yaponiya», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- Kyusyu — maqola Buyuk Sovet ensiklopediyasi.
- Yaponiya maqolasi Library of Congress Country Studies saytida (ingl.)
- Orol infratuzilmasi xaritasi. Murojaat sanasi: 8-yanvar 2022-yil.