Kolloid kimyo (qadimgi yunoncha κόλλα — «yelim») — dispers tizimlar va sirt hodisalarini, xususan, fazalar orasidagi chegarada yuzaga keladigan jarayonlarni o‘rganuvchi fan. U adgeziya, adsorbsiya, ho‘llanish, koagulyatsiya, dispers tizimlardagi elektr-sirt hodisalarini o‘rganadi. Qurilish materiallarini tayyorlash, tog‘ jinslarini burg‘ilash hamda zol-gel texnologiyalarini ishlab chiqadi. Uning fundamental ahamiyati zamonaviy nanotexnologiya, tibbiyot, biologiya, geologiya, xomashyo, oziq-ovqat va turli maqsaddagi mahsulotlarni ishlab chiqarish sohalarida namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy kolloid kimyo kimyo, fizika va biologiya tutashgan sohadagi fandir. Ingliz tilidagi adabiyotlarda uning fanlararo xususiyatini ifodalovchi ikki nom keng qo‘llanadi: «kolloidlar haqidagi fan» (inglizcha colloid science) va «fazalararo chegaralar haqidagi fan» (inglizcha interface science).
Kolloid kimyo tarixi
Kolloid kimyoning fan sifatidagi tarixi uncha uzoq emas. Biroq odamlar kolloid tizimlarning xossalari va kolloid-kimyoviy jarayonlardan qadim zamonlardan buyon foydalanib kelgan. Masalan, bo‘yoq, sopol buyum va sir tayyorlash, zig‘ir, paxta va jundan ip yigirish, teriga ishlov berish kabi hunarmandchilik turlarida bu jarayonlar qo‘llangan.
XVIII asrdan boshlab keyinchalik kolloid kimyoning tegishli bo‘limlariga kiritilgan ayrim tadqiqotlar tavsifi paydo bo‘la boshladi. Jumladan, M. V. Lomonosovning kristallanish va metall dispersiyalaridan foydalanib rangli shisha tayyorlashga oid (1745—1755-yillardagi) ishlari shular jumlasidandir. 1777 yilda K. Sheele va F. Fontana bir-biridan mustaqil ravishda ko‘mirning gazlarni adsorbsiyalash hodisasini kashf etdi. 1785 yilda T. Ye. Lovits eritmalardan adsorbsiya sodir bo‘lishini aniqladi. P. Laplas 1806 yilda kapillyar bosim uchun dastlabki miqdoriy nisbatlarni aniqladi. 1808-yilda F. F. Reyss Volta elementi bilan o‘tkazgan tajribalari orqali quyidagi hodisalarni kashf etdi: elektroforez va elektroosmos.
Kolloid tizimlarning eng dastlabki tadqiqotlaridan ayrimlarini italiyalik F. Selmi 1845-yilda bajargan. U suv hajmida tarqalgan kumush xloridi, oltingugurt, Berlin lazuri kabi moddalardan iborat, suv hajmida tarqalgan tizimlarni o‘rgangan. Selmi olgan bu tizimlar haqiqiy eritmalarga juda o‘xshash bo‘lgan. Biroq Selmi bu va shunga o‘xshash moddalar suvda haqiqiy eritmalardagidek mayda alohida zarrachalar shaklida mavjud bo‘la olmaydi, deb hisoblagan. Bu zarrachalar — molekulalar yoki ionlar.
Shunga yaqin fikrlarni Selmi singari K. Negeli ham ilgari surgan. Uning fikricha, bunday tizimlardagi oltingugurt, kumush xlorid va boshqa moddalarning zarrachalari alohida molekulalardan yirikroq agregatlar bo‘ladi, deb hisoblagan. U ko‘p molekulali agregatlar uchun «mitsella». Tarkibida mitsellalar bo‘lgan tizimlarni haqiqiy eritmalardan (ularda erigan modda alohida molekulalar holida bo‘ladi) farqlash uchun Negeli mitsellali tizimlarni «zollar» deb atagan. «Mitsella», «zol» atamalari umumqabul qilingan.
M. Faradey 1857-yilda suvda tarqalgan oltin zarrachalaridan iborat tizimlarni tadqiq etgan. Bunday tizimlar alkimyogarlarga ham ma’lum bo‘lib, ular oltin tuzlarini qaytarish yo‘li bilan bu tizimlarni olgan va ularga aurum potabile (ichiladigan oltin) nomini bergan. Oltin zollarining optik xossalarini o‘rganib, M. Faradey ularda oltin nihoyatda mayda zarrachalar shaklida mavjud degan xulosaga kelgan.
Kolloid kimyoning asoschisi sifatida odatda T. Grem e’tirof etiladi. U 60-yillarda (XIX asr) kolloid tizimlar (zollar) bo‘yicha dastlabki tizimli tadqiqotlarni o‘tkazgan. «Kolloid» atamasini ham aynan u fanga kiritgan. Keyinchalik kolloid kimyo fizika va kimyoning boshqa sohalarida olingan natijalarni o‘z ichiga oldi va XIX asr oxiri — XX asrning boshlarida kimyoning mustaqil bo‘limi sifatida shakllandi.
XIX asr boshlarida T. Yung va P. Laplas ishlab chiqqan kapillyarlikning mexanik nazariyasi hamda J. U. Gibbs 1878-yilda yaratgan sirt hodisalari termodinamikasiga asoslanib, kolloid kimyo tadqiqotlarining asosiy yo‘nalishlari belgilandi: bir jinsli tizimlarda yangi faza hosil bo‘lish jarayonlari, kolloid tizimlarning termodinamik barqarorligi va fazalar chegarasidagi adsorbsiyaning miqdoriy tavsifi. 1853 -yilda G. Gelmgolts tomonidan ishlab chiqilgan qo‘sh elektr qavatning tuzilishi haqidagi tasavvurlar elektrokinetik va elektrokapillyar hodisalarni izohlash imkonini berdi. J. Releyning yorug‘lik sochilishi nazariyasini yaratishi kolloid tizimlarning optik xossalarini miqdoriy o‘rganishga yordam berdi. J. Perren, T. Svedberg va R. Zigmondi tomonidan kolloid zarrachalarning Broun harakatini 1905 -yilda A. Eynshteyn va M. Smoluxovskiy ishlab chiqqan nazariya asosida tadqiq etilishi molekulalarning haqiqatan mavjudligini va molekulyar-kinetik tasavvurlarning to‘g‘riligini isbotlashga imkon berdi. 1917 -yilda I. Lengmyur ilgari surgan adsorbsiyaning kinetik nazariyasiga asoslanib, monomolekulyar qatlamlardagi sirt-faol moddalar (SFM) molekulalarining holatini o‘rganish usullari ishlab chiqildi. 1928 -yilda P. A. Rebinder adsorbsiya ta’sirida mustahkamlikning pasayishi hodisasini (Rebinder effekti) kashf etdi va 40—50-yillarda ushbu yo‘nalishni rivojlantirish hamda dispers tizimlarda tuzilma hosil bo‘lishini tadqiq qilish asosida fizik-kimyoviy mexanika fanini yaratdi. Kolloid tizimlar barqarorligining fizik nazariyasi 1937 -yilda B. V. Deryagin tomonidan L. D. Landau bilan hamkorlikda, ulardan mustaqil ravishda esa E. Fervey va Ya. Overbek tomonidan ishlab chiqildi (DLFO nazariyasi). Deryagin, shuningdek, suyuqlikning yupqa qatlamlari ta’sir mexanizmini izohlash uchun quyidagi tushunchani fanga kiritdi: ajratuvchi bosim (расклинивающее давление).
Hozirgi holati
Zamonaviy kolloid kimyoning asosiy yo‘nalishlari:
- Sirt hodisalarining termodinamikasi
- Sirt-faol moddalar (SFM) adsorbsiyasini o‘rganish.
- Hosil bo‘lishi va barqarorligi o‘rganiladigan obyekt — dispers tizimlar; ularning molekulyar-kinetik, optik va elektr xossalarini ham tadqiq etish.
- Dispers tuzilmalarning fizik-kimyoviy mexanikasi.
- Dispers tizimlarda sirt-faol moddalar, elektr zaryadlari, mexanik ta’sir va shu kabilar ta’sirida yuz beradigan jarayonlarning nazariyasi hamda molekulyar mexanizmlarini ishlab chiqish.
Moddaning dispers holati tabiatda keng tarqalgan, kolloid kimyoning o‘rganish obyektlari esa nihoyatda xilma-xil bo‘lgani sababli bu fan fizika, biologiya, geologiya, tuproqshunoslik, tibbiyot va boshqa sohalar bilan chambarchas bog‘liq.
Hozir A. V. Dumanskiy nomidagi Kolloid kimyo va suv kimyosi instituti Ukraina Milliy fanlar akademiyasi (UMFA) tarkibida faoliyat yuritadi (Kiyev).
«Kolloid jurnal» ilmiy nashri chop etiladi.
Adabiyotlar
- Sirt va kolloid kimyo qo‘llanmasi (Handbook of Surface and Colloid Chemistry) / muharrir K. S. Birdi. — 2-nashr. — Nyu-York: CRC Press, 2003. — 765 bet.
- Ablesimov N. Ye. Kimyo haqida qisqacha sharh: Umumiy kimyodan ma’lumotnoma-o‘quv qo‘llanmasi. — Xabarovsk: DVGUPS nashriyoti, 2005. — 84 bet.
- Ablesimov N. Ye. Dunyoda nechta kimyo bor? 1-qism. // Kimyo va hayot — XXI asr. — 2009. — № 5. — 49—52-betlar.
- Summ B. D. Kolloid kimyo asoslari : oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma / B. D. Summ. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M. : «Akademiya» nashriyot markazi, 2007. — 240 bet.
- Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / Bosh muharrirlar: I. L. Knunyants (1—3-jildlar), N. S. Zefirov (4—5-jildlar). — Moskva: Sovet ensiklopediyasi (jildlar: 1—2); Katta Rossiya ensiklopediyasi (jildlar: 3—5), 1988—1998. — ISBN 5-85270-008-8.
- Fridrixsberg D. A. Kolloid kimyo kursi. Leningrad: Kimyo, 1984. — 352 bet.
- Zaxarchenko V. N. Kolloid kimyo: oliy o‘quv yurtlarining tibbiy-biologik mutaxassisliklari uchun darslik. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Oliy maktab, 1989. — 238 bet, rasmlar bilan.