Strukturaviy izomeriya haqida

Izomeriya (qadimgi yunoncha ἴσος — teng + μέρος — ulush, qism) — kimyoviy birikmalarning izomerlar ko‘rinishida mavjud bo‘lishi hodisasidir. Izomerlarning atom tarkibi va molekulyar massasi bir xil bo‘lsa-da, tuzilishi yoki atomlarining fazodagi joylashuvi va shu sababli xossalari farq qiladi.

Tarixiy ma’lumotlar

Kimyogarlar Yu. Libix va F. Vyoler o‘rtasidagi munozara yakunida 1823-yilda AgCNO tarkibli, ammo xossalari keskin farq qiladigan ikki modda mavjudligi aniqlandi: sianatli (AgNCO[ingl.]) va qaldiroq (AgONC) kumush. Bunga yana bir misol — vino va uzum kislotalaridir. Ularni o‘rgangan Y. Berselius 1830-yilda «izomeriya» atamasini fanga kiritdi hamda farq «murakkab atom ichida oddiy atomlarning turlicha joylashishi» (hozirgi atama bilan aytganda, molekulada) tufayli yuzaga keladi, degan fikrni bildirdi.

Izomeriya faqat XIX asrning 2-yarmida quyidagi nazariyalar asosida to‘liq tushuntirildi: kimyoviy tuzilish nazariyasi — A. M. Butlerov (tuzilish izomeriyasi) va stereokimyoviy ta’limot— Ya. G. Vant-Goff (fazoviy izomeriya).

Tuzilish izomeriyasi

Tuzilish izomeriyasi kimyoviy tuzilishdagi farqlar tufayli yuzaga keladi. Unga quyidagilar kiradi:

Uglerod zanjiri (uglerod skeleti) izomeriyasi

Tuzilish izomeriyasi. Antratsen (I) va fenantren (II); siklobutan (III) va metilsiklopropan (IV)

Uglerod skeleti izomeriyasi uglerod atomlarining o‘zaro bog‘lanish tartibi turlicha bo‘lishi bilan bog‘liq. Eng oddiy misol — butan СН3—СН2—СН2—СН3 va izobutan (СН3)3СН. Boshqa misollar: antratsen va fenantren (mos ravishda I va II formulalar), siklobutan va metilsiklopropan (III va IV).

Valent izomeriyasi

Valent izomeriyasi. Benzol (V); bitsiklo[2.2.0]geksa-2,5-diyen (VI); prizman (VII); benzvalen (VIII)

Valent izomeriyasi — tuzilish izomeriyasining alohida turi bo‘lib, bunda izomerlar bir-biriga faqat kimyoviy bog‘larning qayta taqsimlanishi natijasida aylanishi mumkin. Masalan, benzolning (V) valent izomerlari bitsiklo[2.2.0]geksa-2,5-diyen (VI, «Dyuar benzoli»), prizman (VII, «Ladenburg benzoli»), benzvalen (VIII) hisoblanadi.

Funksional guruh izomeriyasi (sinflararo izomeriya)

Bu turdagi izomeriyada funksional guruhning tabiati farq qiladi; masalan, etanol (CH3—CH2—OH) va dimetil efir (CH3—O—CH3).

Joylashuv izomeriyasi

Uglerod skeleti bir xil bo‘lgani holda bir xil funksional guruhlar yoki karrali bog‘lar joylashuvi farqlanadigan tuzilish izomeriyasi turi. Masalan: 2-xlorbutan kislota va 4-xlorbutan kislota.

Metameriya

Metameriya — tuzilish izomeriyasining molekulada geteroatom bilan ajratilgan bir nechta uglevodorod radikallari o‘rtasida uglerod atomlarining turlicha taqsimlanishi bilan tavsiflanadigan turidir. Metameriya alifatik oddiy efirlar, murakkab efirlar, tiollar va aminlar qatorida uchraydi. Hozir bu atama kam qo‘llanadi.

Izomeriyaning bu turini A. M. Butlerov ham ta’riflab, uni «yaxlit bo‘lmagan tuzilmalar izomeriyasi» deb atagan.

Masalan: CH3CH2OCH2CH3 — dietil efir va CH3OCH2CH2CH3 — metilpropil efir[ingl.].

Fazoviy izomeriya (stereoizomeriya)

Fazoviy izomeriya (stereoizomeriya) kimyoviy tuzilishi bir xil bo‘lgan molekulalarning fazoviy konfiguratsiyasi turlicha bo‘lishi natijasida yuzaga keladi.

Izomeriyaning bu turi quyidagi ko‘rinishlarga bo‘linadi: enantiomeriya (optik izomeriya) va diastereomeriya.

Enantiomeriya (optik izomeriya)

Enantiomerlar (optik izomerlar, ko‘zgu izomerlar) — yorug‘likning qutblanish tekisligini bir xil kattalikda, ammo qarama-qarshi yo‘nalishda buradigan optik antipod moddalar juftligidir. Ularning boshqa barcha fizik va kimyoviy xossalari bir xil bo‘ladi (boshqa optik faol moddalar bilan reaksiyalari hamda xiral muhitdagi fizik xossalari bundan mustasno). Optik antipodlar hosil bo‘lishining zarur va yetarli sharti molekulaning quyidagi nuqtaviy simmetriya guruhlaridan biriga mansubligidir: Cn, Dn, T, O yoki I (xirallik). Ko‘pincha gap to‘rtta turli o‘rinbosar bilan bog‘langan assimetrik uglerod atomi haqida boradi.

Boshqa elementlar atomlari, masalan, kremniy, azot, fosfor, oltingugurt atomlari ham assimetrik bo‘lishi mumkin. Ammo assimetrik atom mavjudligi enantiomeriyaning yagona sababi emas. Masalan, adamantan (IX), ferrotsen (X), 1,3-difenilallen (XI), 6,6′-dinitro-2,2′-difen kislota (XII) hosilalari ham optik antipodlarga ega. Oxirgi birikmaning optik faolligi atropoizomeriya, ya’ni oddiy bog‘ atrofida erkin aylanish bo‘lmasligi tufayli yuzaga keladigan fazoviy izomeriya bilan izohlanadi. Enantiomeriya oqsillar, nuklein kislotalarning spiralsimon konformatsiyalarida, shuningdek, geksagelitsenda (XIII) ham kuzatiladi.

Diastereomeriya

Optik antipodlar juftligini tashkil etmaydigan fazoviy izomerlarning har qanday kombinatsiyasi diastereomerlar deb ataladi. σ- va π-diastereomerlar farqlanadi.

σ-Diastereomeriya

σ-Diastereomerlar tarkibidagi xirallik elementlarining bir qismi konfiguratsiyasi bilan bir-biridan farq qiladi. Masalan, (+)-vino kislotasi va mezo-vino kislotasi, D-glyukoza va D-mannoza diastereomerlardir. Misol:

π-Diastereomeriya (geometrik izomeriya)

π-Diastereomerlar, shuningdek, geometrik izomerlar deb ham ataladi. Ular o‘rinbosarlarning qo‘sh bog‘ (ko‘pincha С=С va С=N) yoki halqa tekisligiga nisbatan fazoda turlicha joylashuvi bilan farqlanadi. Masalan, ularga malein va fumar kislotalari (mos ravishda XIV va XV formulalar), (E)- va (Z)-benzaldoksimlar (XVI va XVII), sis- va trans-1,2-dimetilsiklopentanlar (XVIII va XIX) kiradi.

Izomerlanish

Tuzilish izomerlari bir-biriga aylanadigan kimyoviy o‘zgarishlar izomerlanish deb ataladi. Bunday jarayonlar sanoatda muhim ahamiyatga ega. Masalan, motor yoqilg‘ilarining oktan sonini oshirish uchun normal alkanlar izoalkanlarga aylantiriladi; pentan izopentanga izomerlanadi, so‘ngra undan degidrogenlash orqali izopren olinadi. Molekula ichidagi qayta guruhlanishlar ham izomerlanishga kiradi. Ulardan muhimlaridan biri Bekman qayta guruhlanishi — siklogeksanon oksimidan kaprolaktam olishdir (kaprolaktamdan ishlab chiqariladigan mahsulot — kapron).

Enantiomerlarning o‘zaro aylanish jarayoni rasemizatsiya deb ataladi: bunda (−)- va (+)-shakllarning ekvimolyar aralashmasi, ya’ni rasemat hosil bo‘lishi tufayli optik faollik yo‘qoladi. Diastereomerlarning o‘zaro aylanishi natijasida termodinamik jihatdan barqarorroq shakl ustunlik qiladigan aralashma hosil bo‘ladi. π-Diastereomerlar uchun bu, odatda, trans-shakldir. Konformatsion izomerlarning o‘zaro aylanishi konformatsion muvozanat deb ataladi.

Izomeriya hodisasi ma’lum bo‘lgan (va undan ham ko‘proq ehtimoliy) birikmalar sonining ortishiga juda katta hissa qo‘shadi. Masalan, tuzilishi bo‘yicha izomer bo‘la oladigan desil spirtlar soni 500 dan ortiq (ulardan taxminan 70 tasi ma’lum), ularning fazoviy izomerlari esa 1500 dan ortiq.

Izomeriya muammolarini nazariy o‘rganishda topologik usullar tobora keng qo‘llanmoqda; izomerlar sonini hisoblash uchun matematik formulalar ishlab chiqilgan[qaysilari?].

Adabiyotlar

  • Fizer L., Fizer M. Organik kimyo. Chuqurlashtirilgan kurs / Ingliz tilidan tarjima, kimyo fanlari doktori N. S. Vulfson tahriri ostida. — M.: Ximiya, 1969. — J. 1.
  • Palm V. A. Nazariy organik kimyoga kirish. — M., 1974.
  • Sokolov V. I. Nazariy stereokimyoga kirish. — M., 1979.
  • Slanina 3. Kimyoda izomeriya hodisasining nazariy jihatlari / Chex tilidan tarjima. — M., 1984.
  • Potapov V. M. Stereokimyo. — M., 1988.
  • Sokolov V. I. Stereokimyo // Kimyoviy ensiklopedik lug‘at / bosh muharrir I. L. Knunyans. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1983. — B. 544. — 792 b. — 100 000 nusxa