Bufer eritmalar (inglizcha buffer, buff — «zarba kuchini yumshatish» so‘zidan) — eritmalar bo‘lib, ularda konsentratsiyasi nisbatan barqaror bo‘lgan vodorod ionlari mavjud, pH ko‘rsatkichi esa ularga oz miqdorda kuchli asos yoki kuchli kislota qo‘shilganda, shuningdek, suyultirilganda va konsentrlanganda juda kam o‘zgaradi.
Bufer tizimlarining ishlash prinsipi

Bufer tizimlari kislota (proton donori) va unga tutash asos (proton akseptori) aralashmasidan iborat. Bu zarrachalar bir-biridan ga farq qiladi. Eritmada quyidagi muvozanatlar o‘rnatiladi:
- (suvning avtoprotolizi)
- (kislotaning dissotsiatsiyasi; zaryadlar kislota neytral molekula deb faraz qilingan holda shartli ravishda ko‘rsatilgan)
Bu muvozanatlarning har biri o‘z konstantasi bilan tavsiflanadi: birinchisi — suvning ion ko‘paytmasi, ikkinchisi — kislotaning dissotsiatsiya konstantasi.
Tizimga kuchli kislota qo‘shilganda, u bufer aralashmasi tarkibidagi asosni protonlaydi. Kuchli asos qo‘shilganda esa protonlar bog‘lanadi va ikkinchi muvozanat mahsulotlar hosil bo‘lishi tomon siljiydi. Natijada eritmadagi konsentratsiyasi juda oz o‘zgaradi.
Bufer tizimlari
Bufer aralashmalari sifatida quyidagi tizimlardan foydalanish mumkin:
- kuchsiz kislota va uning kuchli asos bilan hosil qilgan tuzi, masalan, atsetat buferi :
- ;
- kuchsiz asos va uning kuchli kislota bilan hosil qilgan tuzi, masalan, ammiakli bufer :
- ;
- kuchsiz kislotaning kuchli asos bilan hosil qilgan nordon va o‘rta tuzlari, masalan, karbonat buferi :
- .
Bufer tizimlarining pH qiymatini hisoblash
Bufer eritmalarning pH qiymatini hisoblashda Henderson–Hasselbalx tenglamasidan foydalaniladi:
- Kuchsiz HA kislotasi va uning kuchli asos bilan hosil qilgan BA tuzi uchun
- Kuchsiz BOH asosi va uning kuchli kislota bilan hosil qilgan BA tuzi uchun:
Masalan, ammiakli bufer eritmasi NH3·H2O + NH4Cl uchun pH qiymati quyidagi formula bilan aniqlanadi:
- .
Karbonat bufer eritmasining pH qiymati quyidagi formula bilan ifodalanadi:
- .
Bufer sig‘imi
Bufer eritmalar ma’lum miqdordagi kislota yoki asos qo‘shilguncha yoxud muayyan darajagacha suyultirilguncha o‘z buferlik xususiyatini saqlaydi. Buning sababi ular tarkibidagi komponentlar konsentratsiyasining o‘zgarishidir.
Bufer eritmaning pH qiymatini barqaror saqlash qobiliyati uning bufer sig‘imi bilan belgilanadi. Bufer sig‘imi — 1 litr bufer eritmaning pH qiymatini bir birlikka o‘zgartirish uchun qo‘shilishi kerak bo‘lgan kuchli kislota yoki asos miqdori. Eritma komponentlarining konsentratsiyasi qancha yuqori bo‘lsa, uning bufer sig‘imi ham shuncha katta bo‘ladi.
Bufer sig‘imi π quyidagi formula bilan aniqlanadi
- ,
- bu yerda — kiritilgan kuchli kislota (asos) konsentratsiyasi, ya’ni uning miqdori, bufer eritma hajmiga nisbatan olingan.
Buferlash sohasi — bufer tizimi pH qiymatini barqaror saqlay oladigan pH oralig‘i. Odatda bu oraliq pKa±1.
Biologik ahamiyati
Bufer eritmalar tirik organizmlarda reaksiyalarning kechishi uchun juda muhim. Masalan, qonda pH ko‘rsatkichining doimiyligi (kimyoviy gomeostaz) uchta mustaqil bufer tizimi: bikarbonat, fosfat va oqsil bufer tizimlari orqali ta’minlanadi. Boshqa ko‘plab bufer eritmalar ham mavjud (atsetat-ammiakli bufer eritma, fosfat bufer eritmasi, borat bufer eritmasi, formiat bufer eritmasi va boshqalar).
Bufer eritmalarga misollar
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi / Tahrir hay’ati: Knunyants I. L. va boshq. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — 1-jild (Abl–Dar). — 623 bet.