| Shahar | |||||
| Karachi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| urdu کراچی ingl. Karachi sindhiy ڪراچي | |||||
| | |||||
|
|||||
| 24°51′36″ sh. k. 67°00′36″ sh. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Viloyat | Sind | ||||
| Nozim | Fazlur Rahmon | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | XVIII asr | ||||
| Maydoni | 3780 km² | ||||
| Balandligi | 8 m | ||||
| Iqlim turi | tropik | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi |
|
||||
| Zichligi | 3900 kishi/km² | ||||
| Millatlar | muhojirlar, balujlar, pushtunlar, sindhiylar | ||||
| Dinlar | 96,5 % islom (sunniylik) | ||||
| Aholining nomlanishi | karachiliklar | ||||
| Rasmiy til | urdu | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +92 21 | ||||
| Pochta indeksi | 74000–75900 | ||||
| Avtomobil kodi | KA va KC | ||||
|
|
|||||
| kmc.gos.pk (ingl.) | |||||
Karachi (urdu کراچی, ingl. Karachi, sindhiy ڪراچي) — port shahri Pokistonning janubida joylashgan, Sind viloyatining maʼmuriy markazi, mamlakatdagi eng yirik va dunyodagi eng katta shaharlardan biridir.
Shahar maydoni 3527 km² bo‘lib, bu Gonkong maydonidan deyarli to‘rt baravar katta. Aholisi 12 milliondan 18 milliongacha bo‘lgan Karachi aholi soni bo‘yicha dunyodagi eng yirik shaharlardan biri va dunyoning 7-yirik aglomeratsiyasi hisoblanadi.
Karachi mustaqil Pokiston davlatining ilk poytaxti bo‘lgan (poytaxt Ravalpindi shahriga 1958-yilda ko‘chirilguniga qadar). Karachi porti va Qosim porti — eng yirik va gavjum portlardan bo‘lib, Hind okeanida joylashgan. Pokiston mustaqillikka erishgach, shahar aholisi keskin oshdi, chunki yuz minglab urdu tilida so‘zlashuvchi muhojirlar Hindiston, Sharqiy Pokiston va Janubiy Osiyoning boshqa hududlaridan Karachiga ko‘chib kelishdi.
Karachi — Pokistonning asosiy moliya, bank, sanoat va savdo markazi. Bu yerda mamlakatning eng yirik korporatsiyalari joylashgan; to‘qimachilik va avtomobilsozlik sanoati, shuningdek, ko‘ngilochar industriya, sanʼat, moda va reklama, noshirlik, dasturiy taʼminot ishlab chiqish rivojlangan, tibbiy va ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Shahar oliy taʼlim bo‘yicha Janubiy Osiyo va islom olamidagi yirik markazidir.
Dunyodagi eng tez rivojlanayotgan shaharlardan biri bo‘lgan Karachi yo‘l tirbandligi, atrof-muhit ifloslanishi, qashshoqlik va ko‘cha jinoyatchiligi kabi muammolarga ham duch kelmoqda. Havoning ifloslanish darajasi Karachida JSST belgilagan meʼyorlardan ancha yuqori. Shu sababli shahar yashash uchun qulaylik reytinglarida past o‘rinni egallaydi: masalan, «The Economist» nashriga ko‘ra, shahar 129-o‘rinni (132 shahar orasida) egallaydi, «BusinessWeek» esa Karachini 175-o‘ringa (215 shahar orasida) qo‘ygan; bu 2007-yilgi ko‘rsatkich bo‘lib, avvalgi 170-o‘rin 2006-yilda qayd etilgan.
Mahalliy aholi Karachini «Chiroqlar shahri» (urdu روشنیوں کا شہر), «Shaharlar kelini» (urdu عروس البلاد) va «Qoid shahri» (urdu شہر قائد) deb ataydi, chunki bu yerda Muhammad Ali Jinna tug‘ilgan va dafn etilgan. Pokistonda u faxriy laqab bilan tanilgan: Qoid-i Aʼzam (ingl. Qaid-e-Azam, yaʼni «Buyuk yo‘lboshchi»). Pokiston asoschisi bo‘lgan Jinna yangi eʼlon qilingan davlatning poytaxti sifatida aynan shu shaharni tanlagan.
Tarix


Aynan XVIII asr boshlarida Karachi kichik baliqchilar qishlog‘i edi. Qulay geografik joylashuvi va mussonlardan tabiiy himoyalanganligi tufayli 1795-yilda qishloqda sindhiylarning mustahkam qalʼasi qurildi. 1839-yilda Karachi britaniyaliklar tomonidan bosib olindi. Bu voqea qishloq tarixida burilish yasadi. Karachi Arab dengizidagi, bu yerda imperiyaning yirik harbiy qismlari joylashtirilgan edi. Shu tariqa qishloq o‘sha davr uchun rivojlangan infratuzilmaga ega katta shaharga aylandi.
Aynan 1843-yilda Karachi bilan Multon o‘rtasida paroxod qatnay boshladi (taxminan 500 km masofa Hind daryosi bo‘ylab). 1854-yilda britaniyaliklar eski port o‘rnida zamonaviy port qurdilar. 1861-yilda Karachidan Kotrigacha temiryo‘l yotqizildi. 1864-yilda telegraf orqali London bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqa o‘rnatildi. Suvaysh kanali 1869-yilda ochilgach, Karachining mintaqadagi roli oshib, shahar to‘laqonli dengiz portiga aylandi. 1873-yilga kelib, shahar samarali boshqariladigan, yaxshi ishlaydigan bandargohga aylandi. Panjob 1890-yillarda Hindistonning asosiy don yetishtiruvchi hududiga aylangach, Karachining ahamiyati yanada ortdi va u mintaqaning bosh dengiz portiga aylandi.
Keyinchalik, Birinchi jahon urushidan keyin shaharda xizmat ko‘rsatish sohasi va sanoat rivojlana boshladi. 1924-yilga kelib Karachida aerodrom qurildi, 1936-yilda esa shahar Sind.
Aynan Pokiston tashkil topishi bilan 1947-yilda Karachi yosh davlatning poytaxti va bosh dengiz portigina emas, balki mamlakat sanoati, biznesi va savdosining markazi ham bo‘ldi. Garchi Ravalpindi 1958-yilda barcha davlat idoralari Islomobodga 1969-yilgacha ko‘chirilguniga qadar vaqtinchalik poytaxt etib tanlangan bo‘lsa-da, Karachi Pokistonning ishbilarmonlik poytaxti va sanoat markazi maqomini saqlab qoldi. Keyingi o‘n yillikda rivojlangan infratuzilma va sanoat tufayli qishloq hududlaridan va boshqa mamlakatlardan ko‘plab muhojirlar shaharga oqib keldi. Natijada shahar hududi qariyb ikki baravar kengaydi, aholi soni esa keskin oshdi. Shahar infratuzilmasi allaqachon imkoniyatining eng yuqori chegarasida ishlayotgani sababli yangi kelgan muhojirlarning uchdan bir qismi shahardagi xarobazor mahallalarga, Pokistonda Katchi-Obodiy deb ataluvchi hududlarga joylashishga majbur bo‘ldi. Bu hududlarda elektr taʼminoti,, suv quvuri va kanalizatsiya. 21-asrda aholi haddan tashqari ko‘pligi Karachining eng katta muammosiga aylandi.
Tabiiy-geografik tavsif

Karachi Pokiston janubida, Arab dengizi sohilida joylashgan. Uning koordinatalari — 24°51′ shimoliy kenglik, 67°02′ sharqiy uzunlik. Shahar asosan tekislikda joylashgan bo‘lib, g‘arbiy qismida tepaliklar, janubida esa Manora yarimoroli bor. Shaharning janubi-sharqiy qismida, Hind daryosi deltasida ham mangra daraxtlari va irmoqlar uchraydi. Shaharning shimoli-g‘arbida Monze burni[ingl.]. Karachi dengiz sathidan 22 metr balandlikda joylashgan. Shahar hududidan ikki daryo oqib o‘tadi: Malir (shimoli-sharqdan markazga) va Layari (shimoldan janubga). Karachining g‘arbiy va shimoliy chekka hududlaridan yana ko‘plab kichik daryolar oqib o‘tadi. Karachining butun maʼmuriy hududi 3 527 km² maydonni egallaydi. Shundan 591 km² (17 %) bevosita shahar hududiga to‘g‘ri keladi. Qolgan 2 936 km² (83 %) aglomeratsiyaga kiruvchi shahar atrofi va qishloq hududlaridan iborat.
Geologiya
Keng Hind-Gang tekisligi yirik Dekan yassitog‘ligi massiviga tutashib, burmali tog‘larga o‘tuvchi botiqlikni hosil qiladi. U cho‘kindi jinslarning to‘planishi taʼsirida shakllangan. Karachi qurg‘oqchil hududda, Hind daryosi yaqinida, tekislik chekkasida joylashgan. Tekislikning g‘arbiy chekkasida yagona suv manbalari sug‘oriladigan vohalar oralig‘ida oqimi uzilib qoladigan qisqa daryolar va shahardan 40 km narida keng vodiy bo‘ylab oqadigan Hind daryosidir.
Hind daryosidan sharqda joylashgan Hind okeani qirg‘og‘ining butun bo‘ylamasida sho‘rxok, botqoqli cho‘l (yaʼni Katta Kach Rann) joylashgan; Hind daryosi deltasi hududida esa butun qirg‘oq bo‘ylab mangra chakalakzorlari tarqalgan. Hind daryosi vodiysi paxtachilikning ayniqsa Janubiy Osiyodagi eng muhim mintaqalaridan biridir. G‘arbda joylashgan Karachi bu mahsulotni eksport qilishning asosiy markazi, shuningdek, xalqaro havo yo‘llarining muhim tugunidir.
Iqlim


Karachining iqlimi iliq, tropik va qurg‘oqchil; yillik o‘rtacha yog‘in kam (taxminan 250 mm), yog‘inning katta qismi mussonlar mavsumida (iyul–avgust) yog‘adi. Qish yumshoq va quruq, yoz issiq va nam bo‘ladi. Dengizga yaqinlik sabab havoning namligi yuqori bo‘lib, yoz oylarida salqin dengiz shabadasi esib turadi. Yoz oylaridagi yuqori harorat (apreldan avgustgacha 30–44 °C) tufayli qish oylari (noyabrdan fevralgacha) Karachiga borish uchun eng yaxshi davr sanaladi. Dekabr va yanvarda shaharda ob-havo (issiq va nam yozga nisbatan) qulay bo‘ladi, iyunda esa yomg‘irlar mavsumi boshlanadi. 1967-yil iyulida oylik yog‘in miqdori bo‘yicha rekord qayd etilgan — 429,3 mm.
7-avgust 1953-yilda bir sutkada rekord darajadagi yog‘in — taxminan 278,1 mm tushgan; tinimsiz yomg‘ir kuchli suv toshqiniga olib kelgan. 18-iyun 1979-yilda Karachidagi eng yuqori harorat 47 °C deb qayd etilgan, eng past harorat esa 0,0 °C bo‘lib, 21-yanvar 1934-yilda kuzatilgan.
2015-yil iyunida harorat rekordi yangilanishiga oz qoldi: mamlakatni qamrab olgan g‘ayritabiiy issiq to‘lqin paytida shaharda havo harorati 45 °C ga yetdi. Bir necha kun ichida suvsizlanish va issiq urishi oqibatida shaharda 750 ga yaqin odam halok bo‘ldi.
| Ko‘rsatkich \Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal harorat t, °C | 32,8 | 36,1 | 41,5 | 44,4 | 47,8 | 47 | 42,2 | 41,7 | 42,8 | 43,3 | 38,5 | 34,5 | 47,8 |
| O‘rtacha maksimal harorat t, °C | 25 | 26 | 29 | 32 | 34 | 34 | 33 | 31 | 31 | 33 | 31 | 27 | 31 |
| O‘rtacha minimal harorat t, °C | 13 | 14 | 19 | 23 | 26 | 28 | 27 | 26 | 25 | 22 | 18 | 14 | 21 |
| Mutlaq minimal harorat t, °C | −1,5 | 3,3 | 7 | 12,2 | 17,7 | 22,1 | 22,2 | 20 | 18 | 10 | 6,1 | 1,3 | −1,5 |
| Yog‘in (meʼyor), mm | 3,6 | 6,4 | 8,3 | 4,9 | 0,0 | 3,9 | 66,4 | 44,8 | 22,8 | 0,3 | 1,7 | 4,5 | 167,6 |
| Manba: | |||||||||||||
Aholi



Karachi aholisi orasida Pokistonning boshqa hududlaridan kelgan ko‘plab etnolingvistik guruhlar hamda dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan qochqinlar bor. 19-asr oxirida shahar aholisi taxminan 105 000 kishini tashkil etgan, keyingi o‘n yilliklarda asta-sekin ko‘payib, 400 000 kishidan oshgan. Bu holat Pokiston mustaqilligi eʼlon qilingan 1947-yil arafasiga to‘g‘ri kelgan. Hozirgi taxminlarga ko‘ra, aholi soni 12–18 million atrofida. Hisob-kitoblarga ko‘ra, shahar aholisi yiliga taxminan 5 % ga (asosan ichki migratsiya hisobiga) ko‘payadi. Jumladan, har oy Pokistonning turli hududlaridan shaharga taxminan 45 000 mehnat migranti keladi.
Hozir shahardagi eng katta etnik jamoa — muhojirlar. Hindular tashlab ketgan uylarning aksariyatini Pokiston hukumati Hindistondan qochib kelgan urdu tilida so‘zlashuvchi musulmon migrantlarga bergan. Pokistonda bu qochqinlar muhojirlar deb atalgan; ularning avlodlari hozir Karachi aholisining ko‘pchiligini tashkil etadi. Bundan tashqari, shaharga ko‘plab musulmon panjobliklar, xususan, Sharqiy Panjobdan kelganlar va Kashmir. Pushtunlar asosan Xaybar-Paxtunxva va Shimoliy Balujistondan kelib chiqqan bo‘lib, hozir shahardagi ikkinchi yirik etnik guruhdir. Karachida 7 million pushtun yashaydi, jumladan, 50 000 ga yaqin ro‘yxatga olingan qochqinlar Afg‘onistondan Karachiga kelgan. Shaharda dunyodagi eng katta pushtun jamoasi yashaydi — uning soni anʼanaviy pushtun shaharlari bo‘lgan Qandahor, Peshovar va Kvetta shaharlardagidan ham ko‘p. Pushtunlarning ko‘pchiligi Karachida o‘nlab yillardan beri yashaydi. Shu bois ularning asosiy muloqot tillari — urdu va ingliz tili (ayniqsa badavlat oilalarda).
Aynan 1971-yilgi Hindiston–Pokiston urushidan keyin shaharga Sharqiy Pokistondan (1971-yil dekabridan keyin mustaqil Bangladesh davlatidan) minglab bengallar — asosan Bangladeshdan ko‘chib kelishdi. Hozir Karachida Bangladeshdan kelgan 2 milliongacha odam yashaydi; Pokistonda ularni bihariylar deb atashadi. Ularning ko‘pchiligi 1980–1990-yillarda Pokistonga ko‘chgan va hozir baliqchi yoki ishchi bo‘lib ishlaydi. Ulardan keyingi o‘rinlarda Myanma va Ugandadan kelgan osiyolik qochqinlar turadi. Shaharda Eron, sobiq Sovet Ittifoqi va Shri-Lankadan kelgan muhojirlar ham bor. Shuningdek, shaharda kichik bir etnik jamoa ham yashaydi: siddiylar (kelib chiqishi afrikalik bo‘lgan etnik guruh).
Karachining boshqa muhim etnik ozchiliklari orasida balujlar (asosan shaharning g‘arbiy tumanlarida) va sindhiylar (sharqiy tumanlarida) bor. Mustamlakachilik davrida anchagina ko‘p sonli va taʼsirli bo‘lgan armanlar va yahudiylar jamoalari hozir bir necha o‘n kishigacha kamaygan.
Tillar
1998-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, Karachida quyidagi tillar tarqalgan: urdu (48,52 %); panjob tili (13,94 %); pushtu (11,42 %); sindhiy tili (7,22 %); baluj tili (4,34 %); sarayki (2,11 %) va boshqa tillar (12,4 %). Shaharda dariy, gujarati, arab, fors va bengal tillarida so‘zlashuvchilarni ham uchratish mumkin. Shu bilan birga, ish yuritish, biznes va xizmat ko‘rsatish sohalarida ingliz tili keng qo‘llanadi; boshlang‘ich taʼlim olgan shahar aholisining deyarli barchasi bu tilni biladi.
Din
1998-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, shahar aholisining diniy tarkibi quyidagicha: musulmonlar (96,45 %); xristianlar (2,42 %); hindular (0,86 %); ahmadiylar (0,17 %) va boshqalar (zardushtiylar, sikxlar, bahoiylar, yahudiylar va buddistlar) (0,10 %). Britaniya Hindistoni bo‘linishidan oldin shaharda ko‘plab hindular va sikxlar yashagan, ammo ularning aksariyati Hindistonga qochib ketgan (shu bilan birga, 1947-yil yozidagi tartibsizliklar vaqtida minglab odamlar jismonan yo‘q qilingan). Britaniya hukmronligi davrida Karachiga ko‘plab yangi diniy harakatlar vakillari, jumladan, M. Montessori tashrif buyurgan; bu yerda Brahma Kumaris Butunjahon maʼnaviyat universiteti.
Jinoyatchilik
Karachida bir qator mashhur terrorchilik hujumlari sodir bo‘lgan: 1986-yilda samolyotning olib qochilishi, amerikalik jurnalist Deniel Perlning o‘ldirilishi (2002-yilda), fransuz muhandislariga qarshi terrorchilik hujumi, 2007-yildagi terrorchilik harakati. Yana bir qator jinoyatlar «Lashkari Toyiba» guruhi tomonidan uyushtirilgan. Karachi xalqaro gashish va geroin savdosining eng yirik markazidir. Bu savdoga Afg‘onistonning sobiq bosh vaziri Gulbiddin Hikmatyor kabi narkobiznes yetakchilari ham aloqador bo‘lgan.
22-may 2011-yilda Karachida 13 kishi jangarilar hujumi vaqtida Harbiy-dengiz kuchlarining aviatsiya bazasida halok bo‘ldi.
Maʼmuriy tuzilishi


Karachi Sind viloyati tarkibidagi shahar-okrug (ingl. City District) bo‘lib, maʼmuriy jihatdan uch pog‘onaga bo‘lingan. Quyi ikki pog‘onani 18 ta tehsil va 178 ta ittifoq kengashi tashkil etadi. Har bir ittifoq kengashiga aholi tomonidan saylanadigan o‘n uch nafar kishi kiradi. To‘rt erkak va ikki ayol bevosita umumiy ovoz berish orqali saylanadi; ikki erkak va ikki ayol dehqonlar hamda ishchilar vakillari, bir kishi ozchilik vakili bo‘ladi; ikki kishi ittifoq meri (nozim) va uning o‘rinbosari (noib nozim) sifatida birgalikda saylanadi. Har bir tehsil kengashiga barcha ittifoq merlari o‘rinbosarlari, shuningdek, ayollar, dehqonlar, ishchilar va ozchiliklarning saylangan vakillari kiradi. Okrug kengashiga okrugdagi barcha ittifoq merlari va ayollar, dehqonlar, ishchilar hamda ozchiliklarning saylangan vakillari kiradi. Har bir kengash tarkibida uchtagacha kengash kotibi va boshqa davlat xizmatchilari ham bo‘ladi. Barcha kengashlarning asosiy vazifasi o‘z hududi aholisiga kommunal xizmatlar ko‘rsatishdan iborat. Bu okrug, shahar va ittifoq kengashlariga birdek taalluqlidir. Shuningdek, Pokiston armiyasi tasarrufidagi, maʼmuriy jihatdan shahar-okrugga kirmaydigan oltita harbiy shaharcha mavjud.
Karachidagi hozirgi maʼmuriy boshqaruv tizimi hukumatning 14-avgust 2001-yildagi qarori natijasida yuzaga kelgan. Dastlabki boshqaruv shakli himoya kengashi deb atalib, 1846-yilda shaharda vabo tarqalishining oldini olish uchun tashkil etilgan. 1852-yilda munitsipal komissiya, keyin esa shahar qo‘mitasi (1853-yilda) tashkil etilgan. 1932-yilda Karachi munitsipaliteti binosi qurilib, shaharning ramzlaridan biriga aylangan. 1933-yilda navbatdagi islohot o‘tkazildi: Karachi mer, mer o‘rinbosari va 57 nafar maslahatchidan iborat munitsipal korporatsiyaga aylantirildi. 1947–1964-yillarda Mohatta saroyida esa Pokiston Tashqi ishlar vazirligi joylashgan. 1948-yilda Karachi va uning atrofidagi umumiy maydoni 2 103 km² bo‘lgan hudud federal boshqaruvga bo‘ysunuvchi (Federal poytaxt hududi[ingl.]) deb eʼlon qilindi, biroq 1961-yilda bu maʼmuriy birlik tugatilib, shahar G‘arbiy Pokiston viloyati tarkibiga o‘tkazildi. Munitsipal korporatsiyalar esa faoliyatini davom ettirdi va 1976-yilda shahar korporatsiyasi (ingl. metropolitan corporation) deb atala boshlandi. Keyinchalik hududiy munitsipal qo‘mitalar (ingl. zonal municipal committees) tashkil etilib, ular 1994-yilgacha faoliyat yuritgan. 1996-yilda bu hudud beshta okrugga bo‘lindi; ularning har birida munitsipal korporatsiya mavjud.
Naimatulloh Xon[ingl.] Karachining birinchi nozimi bo‘lgan. Uning davrida shaharda yoshlar uchun yangi bog‘lar va ko‘ngilochar maskanlar (masalan, Avliyo Valentin kuni munosabati bilan) hamda oilalar uchun (masalan, Ramazon hayiti munosabati bilan) qurilgan. 2005-yilgi saylovda Said Mustafo Kamol[ingl.] Karachining nozimi etib saylangan. Bu lavozimga tayinlanishidan oldin Mustafo Kamol Sind viloyatining axborot texnologiyalari vaziri bo‘lgan. 2010-yilda Fazlur Rahmon shahar nozimi bo‘ldi.
Maʼmuriy bo‘linishi
Karachi 18 ta tehsildan iborat. Barcha maʼlumotlar 1998-yil holatiga ko‘ra berilgan.
|
|
SITE — Sind savdo-sanoat hududi (ingl. Sindh Industrial Trading Estate).
2011-yildan beri Karachi 6 ta okrugdan iborat bo‘lib, ular 18 ta tehsilga bo‘linadi. Karachi tarkibida Pokiston Mudofaa vazirligi bevosita boshqaradigan 6 ta mahalla ham bor.
Iqtisodiyot



Karachi Pokistonning iqtisodiy va moliyaviy poytaxtidir, garchi 2000-yillarning boshida Pokistondagi umumiy siyosiy beqarorlik, millatlararo nizolar va harbiy harakatlar sabab shahar iqtisodiy rivojlanishida turg‘unlik kuzatilgan bo‘lsa ham. Karachi yalpi ichki mahsuloti mamlakat umumiy YaIMining taxminan 20 % ini tashkil etadi.
Shaharning Pokiston sanoat sektoridagi ulushi taxminan 30 % ni tashkil etadi. Yalpi ichki mahsulotning katta ulushi Sind viloyatida Karachiga to‘g‘ri keladi. Sind viloyati YaIMining Pokiston umumiy YaIMidagi ulushi anʼanaviy ravishda 28 %—30 % atrofida bo‘ladi). PricewaterhouseCoopers kompaniyasining 2009-yilda eʼlon qilingan, dunyoning yirik shaharlari qatnashgan tadqiqotiga ko‘ra, Karachining YaIMi 78 mlrd dollarni. Prognozlarga ko‘ra, Karachi YaIMi 193 mlrd AQSH dollariga 2025-yilga kelib yetishi kerak edi, bunga shaharning iqtisodiy o‘sish surʼati yiliga 5,5 % bo‘lishi sabab qilib ko‘rsatilgan. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha Karachi keyingi ikki yirik shahar — — Lahor va Faysaloboddan ancha oldinda: ularning YaIMi mos ravishda 40 mlrd $ va 14 mlrd dollarni tashkil etadi. Karachining yuqori YaIM darajasi uning kuchli ishlab chiqarish bazasi va rivojlangan moliya sektori bilan bog‘liq. Shaharda to‘qimachilik mahsulotlari, sement va po‘lat ishlab chiqariladi; og‘ir mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati, bank ishi hamda sug‘urta sohasi rivojlangan. 2007-yil fevralida Jahon banki Karachini Pokistonda biznes yuritish uchun eng qulay shahar deb topgan.
Quyida Federal daromadlar kengashi[ingl.] bergan maʼlumotlar keltirilgan: 2006–2007-yillarda Karachidagi soliq va bojxona organlari quyidagi tushumlarni yig‘gan: 46,75 % bevosita soliqlardan, 33,65 % bilvosita federal soliqlardan va 23,38 % ichki savdo solig‘idan. Karachi bojxona bojlari tushumlarining 75,14 % ini va import savdosi soliqlarining 79 % ini taʼminlaydi. Shunday qilib, Karachi Federal daromadlar kengashining jami tushumlari sezilarli qismini (53,38 %) yig‘adi, shulardan 53,33 % bojxona bojlari va import solig‘iga to‘g‘ri keladi.
Pokistonda faoliyat yuritayotgan yirik xorijiy xalqaro korporatsiyalarning aksariyatining bosh qarorgohlari Karachida joylashgan. Shaharda Pokistonning ko‘plab davlat va xususiy banklari, shu jumladan, Pokiston davlat banki faoliyat yuritadi. Eʼtiborlisi, ularning bosh qarorgohlari bir ko‘chada — Ibrohim Ismoil Chundrigar[ingl.] ko‘chasida joylashgan; 2001-yil maʼlumotlariga ko‘ra, Pokiston iqtisodiyotidagi pul oqimlarining deyarli 60 % i shu ko‘chadagi muassasalar orqali o‘tadi. Karachi fond birjasi Pokistonning eng yirik fond birjasi hisoblanadi. Ko‘plab iqtisodchilar fikricha, aynan birja faoliyati mamlakat YaIMining 8 foizga o‘sishiga 2005-yilda xizmat qilgan. Credit Suisse kompaniyasining Pokiston fond bozori haqidagi yaqinda eʼlon qilingan hisoboti uning barqaror o‘sishini ko‘rsatadi.
Karachi Pokistonning autsorsing markazi bo‘lib, bu yerda axborot texnologiyalari va elektron ommaviy axborot vositalari rivojlangan. Qo‘ng‘iroqlar markazlari xorijiy kompaniyalarning investitsiyalarini jalb eta boshladi. Hukumat esa IT sektoriga ham xorijiy sarmoya jalb etish uchun soliqlarni 10 % gacha kamaytirishga harakat qildi. Pokistonning ko‘plab mustaqil tele- va radiostansiyalari Karachida joylashgan. Ular orasida dunyoga mashhur bo‘lganlar: Business Plus, AAJ News, Geo TV, KTN, Sindh TV, CNBC Pakistan, TV One, ARY Digital, Indus Television Network, Samaa TV va Dawn News, shuningdek, bir nechta mahalliy stansiya.
Karachida bir nechta yirik sanoat hududlari bor, jumladan, Karachi Export Processing Zone, SITE, Korangi, Northern Bypass Industrial Zone, Bin Qasim va North Karachi; ular shaharning chekka qismlarida joylashgan. Karachi Expo Centre markazida ko‘plab mintaqaviy va xalqaro ko‘rgazmalar o‘tkaziladi. Shaharni yanada rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab loyihalar mavjud. Ular orasida Emaar Properties kompaniyasi Karachida 43 mlrd dollar sarmoya kiritib, Bundal orolini rivojlantirishni taklif etadi; orol Karachidan 49 km uzoqlikda joylashgan. Karachi Port Trust 20 mlrd rupiya sarmoya kiritib, 593 metr balandlikdagi osmono‘par bino — Port Tower Complex majmuasini Karachining Klifton sohili bo‘yida qurishni rejalashtirgan. Bu osmono‘par binoda mehmonxona, savdo markazi, ko‘rgazma markazi va sohil hamda shahar manzaralarini ko‘rish galereyasiga ega aylanuvchi restoran bo‘ladi.
Shaharda SSSR yordami bilan 1980-yillarda Karachi metallurgiya zavodi qurilgan.
qurilgan.



«Jinna» aeroporti
Transport muammolari va atrof-muhit ifloslanishi Karachining asosiy muammolaridir. Shaharda havo ifloslanishi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti belgilagan meʼyorlardan ancha yuqori. Atrof-muhit holatini yaxshilash va ifloslanishni kamaytirish uchun yangi bog‘lar ochildi va daraxtlar ekildi. Asosiy yo‘llar yuklamasini kamaytirish hamda tirbandliklarning oldini olish maqsadida yangi ko‘priklar, estakadalar, yerosti o‘tish yo‘llari va avtomagistrallar qurildi.
4-fevral 2009-yilda Malir ko‘prigi — Karachida Malir daryosi ustidan o‘tuvchi avtomobil va piyodalar ko‘prigi foydalanishga topshirildi.
Aynan Melburnda ham «Karachi» tramvayi bor; u shu nomdagi shahar jamoat transporti sharafiga nomlangan.
Temiryo‘l transporti
Shaharda ikkita katta temiryo‘l vokzali bor. Karachi Pokistonning boshqa shaharlari bilan temiryo‘l qatnovi orqali bog‘langan. Karachi portidan ko‘plab yuklar temiryo‘l orqali tashiladi. Ko‘pchilik mamlakatning boshqa shaharlariga poyezdda borishni afzal ko‘radi.
Karachi ishlayotgan metropoliten tizimiga ega bo‘lmagan dunyodagi eng katta shahar hisoblanadi (agar 20-asrning ikkinchi yarmida qurilgan va faqat qisman ishlayotgan shahar elektr poyezdining halqa liniyasi hisobga olinmasa). Biroq 2011-yilda Pokiston hukumati shaharda metro qurilishi loyihasini qayta boshlashga qaror qildi. Transport vazirligi rasmiysining aytishicha, pokistonlik muhandislar Yaponiyaning JICA kompaniyasi ko‘magida metroni loyihalash va qurishga kirishgan. Yaponiya hukumati Pokistonga metro qurilishi uchun 872 million AQSH dollari miqdorida 40 yil ichida qaytariladigan imtiyozli kredit ajratdi. Metro yapon mutaxassislari bilan yaqin hamkorlikda uch yil ichida qurilishi ko‘zda tutilgan.
Havo transporti
Karachida «Jinna» xalqaro aeroporti joylashgan. Bu Pokistondagi eng yirik va eng rivojlangan aeroportdir. U orqali yiliga 10 milliongacha yo‘lovchi o‘tadi. Aeroport ko‘plab xorijiy aviakompaniyalar, asosan, Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari tashuvchilari bilan hamkorlik qiladi. Pokistonning deyarli barcha aviakompaniyalari, jumladan, Pakistan International Airlines, Airblue va Shaheen Air International ushbu aeroportdan asosiy transport uzeli sifatida foydalanadi. Shaharda yana ikkita aerodrom bor, ammo ulardan qurolli kuchlar.
22-may 2020-yilda mahalliy OAV Airbus A320 samolyoti halokatga uchragani haqida xabar berdi. Pakistan International Airlines kompaniyasining samolyoti Lahordan Karachiga uchayotgan edi. Bortda 91 nafar yo‘lovchi va 8 nafar ekipaj aʼzosi bo‘lgan.
Suv transporti
Mamlakat hukumati yuk tashish narxini arzonlashtirish va Pokistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi doirasida bandlikni oshirish uchun Hind daryosi bo‘ylab, Panjob viloyati hududida transport yo‘nalishlari tarmog‘ini rivojlantirish rejasini ishlab chiqdi. Pokistonning eng yirik dengiz portlari — Karachi porti va Qosim porti. Bu portlar zamonaviy uskunalar va texnika bilan jihozlangan bo‘lib, ulardan nafaqat Pokiston, balki Afg‘oniston hamda dengizga chiqish imkoniyati bo‘lmagan Markaziy Osiyo mamlakatlari.
Madaniyat
Taʼlim

2008–09-yillarda shaharning katta yoshdagi aholisi savodxonligi 77 % deb baholangan. Karachi mamlakatda savodxonlik darajasi bo‘yicha 4-o‘rinda bo‘lib, undan oldingi shaharlar — Islomobod, Ravalpindi va Jhelam joylashgan. Shuningdek, Karachi taʼlimga qamrovning umumiy darajasi bo‘yicha Sind viloyatida yetakchi hisoblanadi. Karachidagi taʼlim (Pokistonda amaldagi tizim bo‘yicha) beshta bosqichga bo‘linadi: boshlang‘ich (birinchidan beshinchi sinfgacha), umumiy (oltinchidan sakkizinchi sinfgacha), to‘liq (to‘qqizinchidan o‘ninchi sinfgacha, uning yakunida shahodatnoma beriladi). Universitetlarda bakalavr va magistrlar tayyorlanadi. Karachida ham davlat, ham xususiy taʼlim muassasalari bor. Ularning aksariyati jinsga ko‘ra ajratilgan.
Karachidagi savodxonlik maktabi[ingl.] — Pokistonning eng qadimgi maktabi bo‘lib, u ko‘plab pokistonlik tadbirkor va siyosatchilarni tarbiyalagan. Narayan Jagannath o‘rta maktabi[ingl.] ochilgan sana — 1855-yil; bu Sind viloyatidagi ilk umumtaʼlim maktabi bo‘lgan.
Karachi universiteti Pokistonning eng katta universiteti bo‘lib, unda 24 000 talaba tahsil oladi. Universitet huzurida astronomik observatoriya — Karachi universiteti observatoriyasi.
Sport
Kriket Karachida ham, butun mamlakatda eng ommabop sport turi hisoblanadi. Karachidagi Milliy stadion[ingl.] — shahardagi xalqaro darajadagi yagona kriket stadioni va Pokistondagi ikkinchi eng yirik kriket stadioni (Qaddafiy stadionidan keyin; u Lahorda joylashgan). 26-fevral 1955-yilda Milliy stadionda birinchi xalqaro o‘yin bo‘lib o‘tgan; unda Pokiston va Hindiston jamoalari o‘ynagan. Shundan beri Pokiston milliy kriket jamoasi Milliy stadionda 20 ta o‘yinda g‘alaba qozongan (jami 41 ta o‘yin o‘tkazilgan), ammo mamlakatdagi terrorchilik darajasi yuqoriligi tufayli yuzaga kelgan beqarorlik sabab ko‘plab davlatlar Karachidagi musobaqalarda qatnashishdan bosh tortgan. Bir kunlik xalqaro o‘yin Milliy stadionda 21-noyabr 1980-yilda o‘tkazilgan. 1996–2001-yillarda milliy kriket jamoasi Karachida birorta o‘yinda g‘alaba qozona olmagan. Shaharda quyidagi kriket jamoalari ham bor: Karachi, Karachi Blues, Karachi Greens va Karachi Whites. 1996-yilgi kriket bo‘yicha jahon chempionatida Milliy stadionda ikkita guruh o‘yini (Pokiston — Janubiy Afrika, 29-fevral; Pokiston — Angliya, 3-mart) hamda chorak final o‘yini (Janubiy Afrika — Vest-Indiya, 11-mart) o‘tkazilgan. Shaharda Pokiston milliy o‘yinlari yetti marta bo‘lib o‘tgan (oxirgisi 2007-yilda).
Karachida quyidagi sport turlari ham ommabop: badminton, voleybol va basketbol. Futbol ayniqsa Layari tumanida (Karachi tumanlaridan biri) yashovchi katta siddiy va baluj jamoalari orasida ham ommabop. Xalq futbol stadioni[ingl.] — Pokistondagi eng katta futbol stadionlaridan biri bo‘lib, taxminan 40 000 kishini sig‘dira oladi. 2005-yilda shahar Janubi-Sharqiy Osiyo futbol chempionatiga, shuningdek, Geo Super Football League turniriga 2007-yilda mezbonlik qilgan. Shaharda chim ustida xokkey uchun stadion, boks, skvosh va polo bilan shug‘ullanish uchun xonalar ham bor. Shahar Arab dengizi bo‘yida joylashgani sababli bu yerda qayiqda suzish, suv chang‘isi va syorfing ham ommabop.
Sog‘liqni saqlash va tibbiyot
Karachida 30 ta davlat va 80 dan ortiq xususiy shifoxona bor, jumladan: Yurak kasalliklari instituti[ingl.], Yurak-qon tomir kasalliklari milliy instituti[ingl.], Fuqarolik shifoxonasi[ingl.], «Rahat» Pokiston dengiz stansiyasi[ingl.], «Abbasi Shahid» shifoxonasi[ingl.], «Og‘axon» universitet shifoxonasi[ingl.], «Muqaddas oila» shifoxonasi[ingl.], «Liyoqat» milliy shifoxonasi[ingl.], «Jinna» tibbiyot markazi[ingl.], Doktor Ziyouddin shifoxonalari[ingl.], Janubiy shahar shifoxonasi[ingl.] va «Ledi Dafferin» shifoxonasi[ingl.].
Shaharda quyidagi tibbiy taʼlim muassasalari mavjud: «Dau» tibbiyot kolleji[ingl.], Sind tibbiyot kolleji[ingl.], «Jinna» tibbiyot va stomatologiya kolleji[ingl.], «Hamdard» tibbiyot va stomatologiya kolleji[ingl.] va Ziyouddin tibbiyot universiteti[ingl.].
Birodarlashgan shaharlar
Indoneziya, Jakarta
Xitoy, Shanxay (xit. soddalashtirilgan 上海, pinyin Shànghǎi, u Zånhae; 1984)
Mavrikiy, Port-Lui
Qozog‘iston, Olmaota
AQSH, Hyuston (ingl. Houston; 2009)
Havolalar
«Karachi» yo‘lko‘rsatgichi Vikisayohatda (ingl.)
Shuningdek, Vikimedia Commonsda quyidagi mavzuda mediafayllar mavjud: Karachi