Lahor haqida

Shahar
Lahor
urducha لاہور‎
ingl. Lahore
g‘arbiy panjobcha لہور
31°32′59″ shim. k. 74°20′37″ sharq. uz.HGЯO
Mamlakat  Pokiston
Viloyat Panjob
Okrug Lahor
Tarixi va geografiyasi
Ilk bor tilga olingan davri X asr
Maydoni 1172 km²
Markazining balandligi 217 ± 1 m
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi 7 129 629 kishi (2010)
Milliy tarkibi panjobliklar, pushtunlar, sarayikilar
Diniy tarkibi 90% musulmonlar
Rasmiy til urdu tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +92 42
Pochta indeksi 54000
Boshqa ma’lumotlar
Лахор (Ближний и Средний Восток)
Точка
Лахор (Пакистан)
Точка
Лахор (Лахор)
Lahor (Lahor)

web.archive.org/web/20081025004053/http://www.lahore.gov.pk/
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Lahor (urducha لاہور‎, ingl. Lahore, g‘arbiy panjobcha لہور) — mamlakatning ikkinchi yirik shahri, Pokistonda Karachidan keyin turadi. 2009-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, shahar aglomeratsiyasida 10 milliondan ortiq kishi yashagan.

Lahor mamlakatning shimoli-sharqida, Ravi daryosining chap sohilida, Hindiston chegarasidan atigi bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan. Panjob viloyatining markazi sifatida u Pokiston shimoli-sharqining sanoat, madaniyat va transport markazi hisoblanadi.

Shaharda to‘qimachilik, oziq-ovqat, kimyo, metallga ishlov berish va mashinasozlik sanoati rivojlangan. Lahor xalqaro aeroporti faoliyat ko‘rsatadi. Shaharda universitet, markaziy muzey va qurol-yarog‘ muzeyi bor. Lahorda mamlakatning kino sanoati markazi — «Lollivud».

Shaharning paydo bo‘lishi va tarixi

Lahor haqidagi ilk ishonchli ma’lumot taxminan 982-yilga taalluqli bo‘lib, A. G. Tumanskiy topgan «Hudud ul-olam» kitobida uchraydi. Shahar Ptolemey (milodiy II asr) asarida Labokla nomi bilan ham tilga olingan bo‘lishi mumkin. Keyinchalik arab-fors geograflari uni Lahavur, Lohavar yoki Lahanur deb atagan. Hind manbalarida esa shahar Lavkot yoki Lohkot (Lava qal’asi) nomi bilan tanilgan.

Qadimgi panjobcha maqolda: «Lahorni ko‘rmagan odam hali tug‘ilmagan!» deyiladi.

Lahor qal’asi — Shohi Qal’a (hozirda Jahon merosi yodgorligi deb e’tirof etilgan) XII asrda batamom shakllangan. XI asrda Lahor mashhur fotih Mahmud G‘aznaviyning poytaxtiga va uning G‘aznaviylar imperiyasining bir qismiga aylangan. XIII asrda Lahor Dehli sultonligi tarkibiga kirgan va o‘sha davrdan boshlab islomning Hindiston yarimorolidagi ma’naviy markazi bo‘lgan.

Lahorda dastlabki so‘fiylik tariqatlari faoliyat yurita boshladi; bu butun Hindiston yarimorolida islomning sinkretik xususiyatini shakllantirgan. So‘fiy avliyolar Data Ganj Baxsh[inglizcha], Miyon Mir[inglizcha] va Madho Lal Husayn[inglizcha] maqbaralari muqaddas qadamjolar va ommaviy ziyorat maskanlari hisoblanadi.

1524-yildan 1752-yilgacha Lahor Boburiylar imperiyasi tarkibida bo‘lgan, Buyuk Akbar va Jahongir hukmronligi davrida — 1584-yildan 1598-yilgacha — uning poytaxti vazifasini bajargan. Bu yerda Boburiylar me’morchiligining ko‘plab namunaviy yodgorliklari, jumladan, Marvarid masjidi (Shoh Jahon bunyod etgan), ulug‘vor jome Badshohiy masjidi, nafis bezaklari bilan mashhur Vazirxon masjidi va ko‘p pog‘onali Sholimar bog‘i — Jahon merosi yodgorligi saqlanib qolgan. Boburiylar davrida Lahor qisman saqlanib qolgan o‘n ikki darvozali shahar devori bilan o‘ralgan edi; bu darvozalar shaharning o‘ziga xos me’moriy belgilaridan hisoblanadi.

Ravi daryosining narigi sohilidagi Shohdara mavzesida podshoh Jahongir, uning rafiqasi Nur Jahon, qayin akasi Asafxon va o‘gay qizi Ladli Begim[inglizcha]ning maqbaralari joylashgan. Ular (Toj Mahal bilan bir qatorda) musulmon dafn me’morchiligining eng yaxshi namunalaridan sanaladi.

1799–1848-yillarda Lahor mustaqil sikxlar davlati poytaxti bo‘lgan. Sikxlar davri me’morchiligining durdonalari orasida sikx gurularining maqbaralari (samadhi), jumladan, Arjan Dev va Ranjit Singx maqbaralari, shuningdek, Hazuri Bog‘ Baradari[inglizcha] bog‘i bor. 1848-yilda bir necha ingliz-sikx urushlaridan so‘ng Britaniya qo‘shinlari Lahorni bosib olib, uni Britaniya Hindistoni tarkibiga kiritdi.

Mustamlaka davridagi Lahor

Lahor xaritasi, 1893-yil

Mustamlaka davrida Lahor sharqqa qarab kengayib, britaniyalik me’morlar tomonidan hind-mavr uslubi deb ataluvchi uslubda qayta qurildi. Ko‘plab yangi jamoat binolari (Oliy sud, Markaziy pochta, gubernator saroyi), maydonlar va zamonaviy qurilish usullarini hisobga olib barpo etilgan turar joy mavzelari paydo bo‘ldi. Mahalliy me’morlar orasida Bhai Ram Singx[inglizcha] — mashhur Milliy muzey va boshqa taniqli binolar loyihalari muallifi alohida ajralib turadi.

Lahor XX asr urdu adabiyotining quyidagi atoqli shoir va yozuvchilarining hayoti va ijodi bilan bog‘liq: Muhammad Iqbol, Fayz Ahmad Fayz, Saodat Hasan Manto, Intizor Husayn[inglizcha]. Shu bilan birga, o‘ziga xos Lahor rassomlik maktabi rivojlandi. Uning taniqli vakillari: Abdurahmon Chug‘toiy[inglizcha] va Shokir Ali[inglizcha].

Lahorda Rudyard Kipling uzoq yillar yashab, gazeta tahririyatida ishlagan. Uning «Kim» romani va ko‘plab ilk hikoyalaridagi voqealar ham shu shaharda kechadi.

Mustamlaka davrida Lahorda hozir ham faoliyat yuritayotgan yirik ta’lim muassasalari ochilgan: Davlat kolleji[inglizcha], Panjob universiteti, Milliy san’at kolleji, uning asoschisi Jon Lokvud Kipling — yozuvchining otasi edi.

Bo‘linishdan keyingi davr

1947-yilda Britaniya Hindistoni Hindiston Respublikasi va Pokistonga bo‘lingach, Lahor ham butun Panjob kabi keskin dinlararo nizolar hududiga aylandi. Hindular va sikxlarning mutlaq ko‘pchiligi, jumladan, ko‘plab madaniyat arboblari Lahorni tark etdi. Ularning o‘rniga Hindistonning Panjob viloyatidan kelgan musulmonlar va muhojirlar joylashdi.

XX asrning ikkinchi yarmida shahar Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi mojaro chizig‘iga yaqin hududda qoldi. Tinchlik muzokaralarida tomonlar avtobus qatnovini Lahor va Hindistonning qo‘shni shahri Amritsar o‘rtasida yo‘lga qo‘yishga kelishdi. Hozir havo va temiryo‘l qatnovlari ham qayta tiklangan.

Bugungi kunda Lahor Pokistonning madaniy poytaxti bo‘lib qolmoqda. Bu yerda har yili xalqaro konferensiyalar, musiqa va teatr festivallari, ko‘rgazmalar hamda kitob yarmarkalari o‘tkaziladi.

1968-yilda shaharda Minori Pokiston — Lahor rezolyutsiyasi imzolanganini xotirlash uchun barpo etildi. Minora me’morchiligida Boburiylar va zamonaviy sharqona uslublar uyg‘unlashgan.

1974-yilda Lahordagi kriket stadioni Liviya rahbari, polkovnik Muammar Qazzofiy sharafiga qayta nomlandi.

30-mart 2009-yili shaharda politsiya akademiyasiga hujum sodir etildi. Terrorchilar hujumi oqibatida 14 kishi halok bo‘ldi.

Geografiyasi va iqlimi

Lahor 31°15′—31°45′ shimoliy kenglik va 74°01′—74°39′ sharqiy uzunlik oralig‘ida joylashgan. Shimol va g‘arbda Shayxupura okrugi, janubda esa Kasur okrugi bilan chegaradosh. Shaharning shimoliy qismidan Ravi daryosi oqib o‘tadi.

Shahar yarim qurg‘oqchil iqlim mintaqasida joylashgan bo‘lib, yomg‘irli, uzoq davom etadigan va nihoyatda issiq yoz hamda quruq, iliq qish bilan tavsiflanadi. May, iyun va iyulda harorat eng yuqori darajaga yetib, 40-48 °C gacha ko‘tarilishi mumkin. Eng yuqori harorat — 48,3 °C — 30-may 1944-yilda qayd etilgan, eng past harorat esa −1.1 °C bo‘lib, 13-yanvar 1967-yilda kuzatilgan. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori taxminan 629 mm ni tashkil etadi, shundan qariyb 470 mm musson mavsumiga to‘g‘ri keladi. Mussonlar iyun oyining oxirgi haftasida boshlanib, sentabr oxirigacha davom etadi. Kuzatuvlar tarixidagi eng yuqori yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 1955-yilda qayd etilgan bo‘lib, 1 317,5 mm ni tashkil etgan.

Lahor iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 48,3
O‘rtacha maksimal t, °C 19,8 22,0 27,1 33,9 38,6 40,4 36,1 35,0 35,0 32,9 27,4 21,6 30,8
O‘rtacha harorat, °C 12,8 15,4 20,5 26,8 31,2 33,9 31,5 30,7 29,7 25,6 19,5 14,2 24,3
O‘rtacha minimal t, °C 5,9 8,9 14,0 19,6 23,7 27,4 26,9 26,4 24,4 18,2 11,6 6,8 17,8
Mutlaq minimal t, °C −1,1
Yog‘in (me’yor), mm 23 28 41 19 22 36 202 163 61 12 4 13 629

Iqtisodiyot

2008-yil ma’lumotlariga ko‘ra, yalpi ichki mahsulot 40 mlrd $ ni tashkil etgan, o‘sish sur’ati esa 5,6 % bo‘lgan.

Aholisi

1998-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, shaharda 6 318 745 kishi yashagan. Hozirgi aholi soni taxminan 10 mln ga yaqinlashgan bo‘lishi mumkin. Bu Lahorni Karachidan keyin mamlakatning ikkinchi yirik shahri va dunyoning o‘ttiz sakkizinchi yirik shahriga aylantiradi. Aholining 94 % ini musulmonlar, 5,8 % ini xristianlar tashkil qiladi; boshqa dinlarga e’tiqod qiluvchilar ulushi juda kichik. Xristianlarning bir qismi Yohannobod xristian mahallasida yashaydi. Eng keng tarqalgan til — panjob tili, biroq u Lahorda rasmiy maqomga ega emas. Aholining bir qismi urdu tilida ham so‘zlashadi, ingliz tili esa biznes va ta’lim sohalarida keng qo‘llanadi. [manba 28 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Transport

Shaharga Alloma Iqbol nomidagi xalqaro aeroport (Allama Iqbal International Airport) xizmat ko‘rsatadi. U Lahor markazidan taxminan 15 km uzoqlikda joylashgan. 2009-yil ma’lumotlariga ko‘ra, aeroportning yo‘lovchi aylanmasi 3 192 904 kishini tashkil qilgan, 3 ta terminal mavjud. Osiyo va Yevropaning ko‘plab yirik shaharlariga, jumladan, Dubay, Abu-Dabi, Maskat, Bangkok, Amsterdam, Pekin, Tokio, London (Xitrou), Kopengagen, Frankfurt, Ar-Riyod va boshqa manzillarga reyslar amalga oshiriladi.

Lahorda Pokiston temiryo‘llari bosh qarorgohi joylashgan.

Galereya

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar

  • H. A. R. Gibb. Islom ensiklopediyasi (The Encyclopaedia of Islam). — 1954. — B. 597.
  • Bagir M. Lahor: o‘tmish va hozirgi davr (Lahorè. Past and present). — Lahor, 1952.
  • Khan M. W. K. Lahor va uning yodgorliklari (Lahore and its monuments). — Karachi, 1963.
  • Suvorova Anna. Lahor: makon va joyga muhabbat (Lahore: Topophilia of Space and Place). — Karachi, 2011.