| Shahar | |||
| Hirot | |||
|---|---|---|---|
| pushtu va dari هرات | |||
| | |||
|
|||
| 34°22′25″ sh. k. 62°10′45″ sh. u.HGЯO | |||
| Mamlakat |
|
||
| Hokim | Sayid Vohid Kataliy | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Avvalgi nomlari |
Aleksandriya Ariana (qadimgi yunoncha Ἀλεξάνδρεια ἐν Ἀρίοις, Ἀλεξάνδρια ἐν Ἀρείοις) |
||
| Maydoni |
|
||
| Markazining balandligi | 925 m | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi | 436 300 kishi (2013) | ||
| Millatlar | tojiklar, turkmanlar, o‘zbeklar, hazoralar | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | 40 | ||
Hirot (dari هرات, pushtu هرات — Xirot) — shahar — Afg‘onistonning shimoli-g‘arbida, Harirud daryosi vodiysida joylashgan. Mamlakatning kattaligi bo‘yicha uchinchi shahri. Hirot — Hirot viloyatining markazi.
Qadimda u Buyuk ipak yo‘lidagi muhim karvon savdosi markazi bo‘lgan. Aleksandr Makedonskiy imperiyasi davrida Aleksandriya Ariana deb atalgan (qadimgi yunoncha Ἀλεξάνδρεια ἐν Ἀρίοις, Ἀλεξάνδρια ἐν Ἀρείοις). Bu shaharda quyidagi ijodkorlar yashab, ijod qilgan: Jomiy, Mirxond, Hofizi Abru, Alisher Navoiy, Kamoliddin Behzod. Shaharda jahon ahamiyatiga ega tarixiy va me’moriy yodgorliklar saqlanib qolgan. Alisher Navoiy shahar asos solinishini Iskandarga nisbat beradi.
Geografiyasi
Dengiz sathidan balandligi: 925 m.
- Tumanlari
- Qal’ai Shoir (Qalae Shaier)
Iqlimi
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 24 | 27 | 30 | 36 | 40 | 42 | 44 | 40 | 39 | 35 | 27 | 25 | 44 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | 11 | 13 | 18 | 23 | 28 | 34 | 36 | 35 | 31 | 25 | 17 | 11 | 23 |
| O‘rtacha harorat, °C | 4 | 6 | 10 | 15 | 20 | 26 | 28 | 26 | 22 | 15 | 8 | 4 | 15 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −2 | 0 | 3 | 8 | 13 | 18 | 21 | 18 | 13 | 6 | 0 | −2 | 8 |
| Mutlaq eng past t, °C | −19 | −11 | −13 | −2 | 2 | 10 | 15 | 10 | 2 | −4 | −8 | −22 | −22 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 30 | 40 | 40 | 50 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 30 | 220 |
| Manba: Weatherbase | |||||||||||||
Iqtisodiyoti
Hirotda 200 dan ortiq fabrika faoliyat yuritadi, fotoelektr panellar ishlab chiqariladi[manba 167 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Demografiyasi
Hirot — aholi soni bo‘yicha Afg‘onistonning uchinchi yirik shahri. Aholisi — 436 300 kishi (2012—2013-yillardagi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra); shahar aholisi ko‘p millatli bo‘lib, bu yerda tojiklar, turkmanlar, o‘zbeklar, hazoralar va boshqa milliy ozchiliklar yashaydi.
Tarixi
- Miloddan avvalgi 500-yillardan boshlab Hirot o‘rnida qadimgi fors shahri mavjud bo‘lgan — Artakona yoki Areya.
- Miloddan avvalgi 330-yilda Aleksandr Makedonskiy shahar qal’asini hujum bilan egallaydi. Shahar quyidagi nom bilan mashhur bo‘ladi: Aleksandriya Ariana. Aleksandr Makedonskiy vafotidan keyin shahar ketma-ket Markaziy Osiyoning qadimgi va o‘rta asr davlatlari tarkibiga kirgan. Hirot Sosoniylar hukmronligi hamda Arab xalifaligi davrida muhim shahar bo‘lgan.
- Somoniylar davrida Hirot Xurosonning asosiy shaharlaridan biri edi. Afg‘oniston hududi Fors davlatiga qo‘shib olingach, nestoriylik yepiskopi qarorgohi Hirotda tashkil etilgan. Biroq nestoriylik diniy marosimlari faqat suryoniy tilida o‘tkazilgan. VII asrda Hirotda missionerlik faoliyati bilan yaqubiylar ham shug‘ullangan.
- 1221-yilda mo‘g‘ul qo‘shinlari tomonidan egallangan va keyin deyarli butunlay vayron qilingan.
- 1236-yilda shahar qayta tiklanib, aholi joylashtirilgan.
- XIII—XIV asrlarda Hirot tarixi Kurtlar sulolasi bilan bog‘liq bo‘lgan. Mo‘g‘ullar tomonidan Marv va Balxning vayron qilinishi natijasida Forsdan Hindistonga va Xitoyga boruvchi savdo yo‘llari Hirot orqali o‘tgan.
- XV asrda Temuriylar davrida Hirot o‘z taraqqiyotining eng yuqori cho‘qqisiga erishdi. O‘sha paytda Hirot mintaqaning eng yirik savdo, hunarmandchilik va madaniyat markaziga aylanib, Hindiston, Xitoy, Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan aloqalar o‘rnatdi. Bu davrda shahar va uning atroflarida hashamatli masjidlar hamda saroylar barpo etildi; ularning ayrimlari hozirgacha saqlanib qolgan. Shohrux davrida Hirot O‘rta Sharqning yirik shaharlaridan biriga aylandi.
- 1507-yilda Hirotni Muhammad Shayboniy qo‘shini egalladi.
- 1510-yilda Hirot va Xuroson Safaviylar hukmronligi ostiga o‘tdi, biroq Shayboniylar sulolasi bilan Eron hukmdorlari o‘rtasidagi urushlar 1597-yilgacha davom etdi. Xuroson avvalgi ahamiyatini yo‘qotib, Safaviylar davlatining chekka viloyatiga aylandi. Shahar aholisi bu davlat hukmdorlariga qarshi ko‘p bor qo‘zg‘olon ko‘tardi; ulardan biri 1716-yilda Hirot knyazligining tashkil topishi bilan yakunlandi. XVI asrning mashhur xattoti Sulton Muhammad Xandon butun umrini shu shaharda o‘tkazgan.
- 1732-yilda Hirotni Nodirshoh egalladi.
- 1747-yilda Hirot Durroniylar davlati tarkibiga kirdi. Hirot noibining saroyi durroniy va qizilbosh zodagonlarining ukalari va o‘g‘illaridan tashkil topgan edi.
- Durroniylar davlati parchalanib ketgach, XIX asr boshida Hirot yana mustaqil bo‘lib qoldi.
- Hirotni egallashga Eron (Rossiya qo‘llab-quvvatlagan) va Afg‘oniston (Buyuk Britaniya qo‘llab-quvvatlagan) intilgan. 1837-yilda Eron shohi Muhammadning qo‘shinlari Hirotni qamal qildi. Bu Angliyaning keskin noroziligiga sabab bo‘ldi: u Eron qo‘shinlarini Hirot knyazligi hududidan olib chiqishni talab qildi va o‘z flotini Fors ko‘rfaziga kiritdi. 1841-yil martida Eron qo‘shinlari olib chiqildi. 1851-yilda Hirot hukmdori Yor Muhammadxon vafot etdi va Hirot hokimiyati uchun qo‘shni Qandahor hukmdorlari, Afg‘oniston amiri, Eron shohi va Angliya kurash boshladi. Qandahor Afg‘oniston tarkibiga 1855-yilda qo‘shilganligi sababli Eron qo‘shinlari Hirotni Afg‘oniston egallab olishidan himoya qilish bahonasi bilan yana shaharga yurish qildi. Bu Angliyaga Eronga hujum qilish uchun bahona bo‘ldi. Shahar ingliz artilleriyasidan qattiq zarar ko‘rdi.
- 1863-yilda Hirot uzil-kesil Afg‘oniston tarkibiga qo‘shildi.
- 15—20-mart (1979-yil) kunlari qo‘zg‘olon piyoda askarlar diviziyasida ko‘tarildi, uni diviziyaning artilleriya polki komandiri, kapitan To‘ron Ismoil tayyorlagan edi (qo‘zg‘olon paytida Afg‘oniston rahbariyati ilk bor Sovet Ittifoqining bevosita harbiy aralashuvini so‘ragan). Birinchi marta barcha SSSR fuqarolarini yo‘q qilishga chaqiriqlar yangradi. To‘qnashuvlarda ikki sovet fuqarosi halok bo‘ldi: harbiy maslahatchi mayor Nikolay Yakovlevich Bizyukov (Afg‘onistonda halok bo‘lgan ilk sovet harbiy xizmatchisi) olomon tomonidan vahshiylarcha o‘ldirildi, Yuriy Borisovich Bogdanov ham shafqatsizlarcha o‘ldirildi. Qo‘zg‘olon hukumat qo‘shinlari tomonidan bostirildi.
Diqqatga sazovor joylari
- Aeroport
- Hirot qal’asi
- Shahar masjidi hududi
- Maqbara — Gavharshodbegim
- Jome masjidi (boshqa rakursdan ko‘rinish)
- Hirot o‘lkashunoslik muzeyi
- Muzey yo‘laklarida
- Diorama «Hirotning hukumat qo‘shinlaridan mudofaasi»
- «Hirot mudofaasi» dioramasi (lavha)
- «Tinch dehqon kofirlarga qarshi jihod yo‘liga chiqmoqda»
- Installyatsiya «Mujohid va uning xotinining halok bo‘lishi»
- Qal’a (Hirot). Eng qadimgi inshootlar Aleksandr Makedonskiy davriga mansub. Qal’aning kungurador devorlari mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilingan va so‘ng XV asrda qayta qurilgan; o‘sha davrga xos moviy g‘isht qoldiqlari saqlangan. 2011-yilda yakunlangan qayta ta’mirlash Afg‘onistondagi tinch hayotning ramziga aylandi.
- Gavharshod maqbarasi (XV asrning birinchi yarmi).
- Jome masjidi (XVI asr).
- Minoralar, ular ulkan Musallo majmuasiga kirgan va 1885-yilda inglizlar tomonidan vayron qilingan.
- O‘lkashunoslik muzeyi, unda bir qator tasviriy san’at asarlari saqlanadi; ular dushmanlarning hukumat va sovet qo‘shinlariga qarshi kurashiga bag‘ishlangan.
Konsullik vakolatxonalari
Turkmaniston: Turkmanistonning Hirotdagi konsulligi.